७. महामोग्गल्लानत्थेरवत्थु

यो दण्डेनाति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो महामोग्गल्लानत्थेरं आरब्भ कथेसि.

एकस्मिञ्हि समये तित्थिया सन्निपतित्वा मन्तेसुं – ‘‘जानाथावुसो, ‘केन कारणेन समणस्स गोतमस्स लाभसक्कारो महा हुत्वा निब्बत्तो’ति. मयं न जानाम, तुम्हे पन जानाथाति. आम, जानाम, महामोग्गल्लानं नाम एकं निस्साय उप्पन्नो. सो हि देवलोकं गन्त्वा देवताहि कतकम्मं पुच्छित्वा आगन्त्वा मनुस्सानं कथेति ‘इदं नाम कत्वा एवरूपं सम्पत्तिं लभन्ती’ति. निरये निब्बत्तानम्पि कम्मं पुच्छित्वा आगन्त्वा मनुस्सानं कथेति ‘इदं नाम कत्वा एवरूपं दुक्खं अनुभवन्ती’ति. मनुस्सा तस्स कथं सुत्वा महन्तं लाभसक्कारं अभिहरन्ति, सचे तं मारेतुं सक्खिस्साम, सो लाभसक्कारो अम्हाकं निब्बत्तिस्सती’’ति. ते ‘‘अत्थेको उपायो’’ति सब्बे एकच्छन्दा हुत्वा ‘‘यंकिञ्चि कत्वा तं मारापेस्सामा’’ति अत्तनो उपट्ठाके समादपेत्वा कहापणसहस्सं लभित्वा पुरिसघातकम्मं कत्वा चरन्ते चोरे पक्कोसापेत्वा ‘‘महामोग्गल्लानत्थेरो नाम काळसिलायं वसति, तत्थ गन्त्वा तं मारेथा’’ति तेसं कहापणे अदंसु. चोरा धनलोभेन सम्पटिच्छित्वा ‘‘थेरं मारेस्सामा’’ति गन्त्वा तस्स वसनट्ठानं परिवारेसुं. थेरो तेहि परिक्खित्तभावं ञत्वा कुञ्चिकच्छिद्देन निक्खमित्वा पक्कामि. ते चोरा तं दिवसं थेरं अदिस्वा पुनेकदिवसं गन्त्वा परिक्खिपिंसु. थेरो ञत्वा कण्णिकामण्डलं भिन्दित्वा आकासं पक्खन्दि. एवं ते पठममासेपि मज्झिममासेपि थेरं गहेतुं नासक्खिंसु. पच्छिममासे पन सम्पत्ते थेरो अत्तना कतकम्मस्स आकड्ढनभावं ञत्वा न अपगच्छि. चोरा गन्त्वा थेरं गहेत्वा तण्डुलकणमत्तानिस्स अट्ठीनि करोन्ता भिन्दिंसु. अथ नं ‘‘मतो’’ति सञ्ञाय एकस्मिं गुम्बपिट्ठे खिपित्वा पक्कमिंसु.

थेरो ‘‘सत्थारं पस्सित्वाव परिनिब्बायिस्सामी’’ति अत्तभावं झानवेठनेन वेठेत्वा थिरं कत्वा आकासेन सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, परिनिब्बायिस्सामी’’ति आह. ‘‘परिनिब्बायिस्ससि, मोग्गल्लाना’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘कत्थ गन्त्वा’’ति? ‘‘काळसिलापदेसं, भन्ते’’ति. तेन हि, मोग्गल्लान, मय्हं धम्मं कथेत्वा याहि. तादिसस्स हि मे सावकस्स इदानि दस्सनं नत्थीति. सो ‘‘एवं करिस्सामि, भन्ते’’ति सत्थारं वन्दित्वा आकासं उप्पतित्वा परिनिब्बानदिवसे सारिपुत्तत्थेरो विय नानप्पकारा इद्धियो कत्वा धम्मं कथेत्वा सत्थारं वन्दित्वा काळसिलाटविं गन्त्वा परिनिब्बायि. ‘‘थेरं किर चोरा मारेसु’’न्ति अयम्पि कथा सकलजम्बुदीपे पत्थरि. राजा अजातसत्तु चोरे परियेसनत्थाय चरपुरिसे पयोजेसि. तेसुपि चोरेसु सुरापाने सुरं पिवन्तेसु एको एकस्स पिट्ठिं पहरित्वा पातेसि. सो तं सन्तेज्जेत्वा ‘‘अम्भो दुब्बिनीत, त्वं कस्मा मे पिट्ठिं पातेसी’’ति आह. किं पन हरे दुट्ठचोर, तया महामोग्गल्लानत्थेरो पठमं पहटोति? किं पन मया पहटभावं त्वं न जानासीति? इति नेसं ‘‘मया पहटो, मया पहटो’’ति वदन्तानं वचनं सुत्वा ते चरपुरिसा ते सब्बे चोरे गहेत्वा रञ्ञो आरोचेसुं. राजा चोरे पक्कोसापेत्वा पुच्छि – ‘‘तुम्हेहि थेरो मारितो’’ति? ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘केन तुम्हे उय्योजिता’’ति? ‘‘नग्गसमणकेहि, देवा’’ति. राजा पञ्चसते नग्गसमणके गाहापेत्वा पञ्चसतेहि चोरेहि सद्धिं राजङ्गणे नाभिप्पमाणेसु आवाटेसु निखणापेत्वा पलालेहि पटिच्छादापेत्वा अग्गिं दापेसि. अथ नेसं झामभावं ञत्वा अयनङ्गलेहि कसापेत्वा सब्बे खण्डाखण्डिकं कारापेसि.

भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘महामोग्गल्लानत्थेरो अत्तनो अननुरूपमेव मरणं पत्तो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, मोग्गल्लानो इमस्सेव अत्तभावस्स अननुरूपं मरणं पत्तो, पुब्बे पन तेन कतस्स कम्मस्स अनुरूपमेव मरणं पत्तो’’ति वत्वा ‘‘किं पनस्स, भन्ते, पुब्बकम्म’’न्ति पुट्ठो वित्थारेत्वा कथेसि –

अतीते किर बाराणसिवासी एको कुलपुत्तो सयमेव कोट्टनपचनादीनि कम्मानि करोन्तो मातापितरो पटिजग्गि. अथस्स मातापितरो नं, ‘‘तात, त्वं एककोव गेहे च अरञ्ञे च कम्मं करोन्तो किलमसि, एकं ते कुमारिकं आनेस्सामा’’ति वत्वा, ‘‘अम्मताता, न मय्हं एवरूपायत्थो, अहं याव तुम्हे जीवथ, ताव वो सहत्था उपट्ठहिस्सामी’’ति तेन पटिक्खित्ता पुनप्पुनं तं याचित्वा कुमारिकं आनयिंसु. सा कतिपाहमेव ते उपट्ठहित्वा पच्छा तेसं दस्सनम्पि अनिच्छन्ती ‘‘न सक्का तव मातापितूहि सद्धिं एकट्ठाने वसितु’’न्ति उज्झायित्वा तस्मिं अत्तनो कथं अग्गण्हन्ते तस्स बहिगतकाले मकचिवाकखण्डानि च यागुफेणञ्च गहेत्वा तत्थ तत्थ आकिरित्वा तेनागन्त्वा ‘‘किं इद’’न्ति पुट्ठा आह – ‘‘इमेसं अन्धमहल्लकानं एतं कम्मं, सब्बं गेहं किलिट्ठं करोन्ता विचरन्ति, न सक्का एतेहि सद्धिं एकट्ठाने वसितु’’न्ति. एवं ताय नं पुनप्पुनं कथयमानाय एवरूपोपि पूरितपारमी सत्तो मातापितूहि सद्धिं भिज्जि. सो ‘‘होतु, जानिस्सामि नेसं कत्तब्ब’’न्ति ते भोजेत्वा, ‘‘अम्मताता, असुकट्ठाने नाम तुम्हाकं ञातका आगमनं पच्चासीसन्ति, तत्थ गमिस्सामा’’ति ते यानकं आरोपेत्वा आदाय गच्छन्तो अटविमज्झं पत्तकाले, ‘‘तात, रस्मियो गण्हाथ, गावो पतोदसञ्ञाय गमिस्सन्ति, इमस्मिं ठाने चोरा वसन्ति, अहं ओतरामी’’ति पितु हत्थे रस्मियो दत्वा ओतरित्वा गच्छन्तो सद्दं परिवत्तेत्वा चोरानं उट्ठितसद्दमकासि. मातापितरो सद्दं सुत्वा ‘‘चोरा उट्ठिता’’ति सञ्ञाय, ‘‘तात, मयं महल्लका, त्वं अत्तानमेव रक्खाही’’ति आहंसु. सो मातापितरो तथाविरवन्तेपि चोरसद्दं करोन्तो कोट्टेत्वा मारेत्वा अटवियं खिपित्वा पच्चागमि.

सत्था इदं तस्स पुब्बकम्मं कथेत्वा, ‘‘भिक्खवे, मोग्गल्लानो एत्तकं कम्मं कत्वा अनेकवस्ससतसहस्सानि निरये पच्चित्वा विपाकावसेसेन अत्तभावसते एवमेव कोट्टेत्वा संचुण्णितो मरणं पत्तो. एवं मोग्गल्लानेन अत्तनो कम्मानुरूपमेव मरणं लद्धं, पञ्चहि चोरसतेहि सद्धिं लभिंसु. अप्पदुट्ठेसु हि पदुस्सन्तो दसहि कारणेहि अनयब्यसनं पापुणातियेवा’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –

१३७. ‘‘यो दण्डेन अदण्डेसु, अप्पदुट्ठेसु दुस्सति;

दसन्नमञ्ञतरं ठानं, खिप्पमेव निगच्छति.

१३८. ‘‘वेदनं फरुसं जानिं, सरीरस्स व भेदनं;

गरुकं वापि आबाधं, चित्तक्खेपं व पापुणे.

१३९. ‘‘राजतो वा उपसग्गं, अब्भक्खानं व दारुणं;

परिक्खयं व ञातीनं, भोगानं व पभङ्गुरं.

१४०. ‘‘अथ वास्स अगारानि, अग्गि डहति पावको;

कायस्स भेदा दुप्पञ्ञो, निरयं सोपपज्जती’’ति.

तत्थ अदण्डेसूति कायदण्डादिरहितेसु खीणासवेसु. अप्पदुट्ठेसूति परेसु वा अत्तनि वा निरपराधेसु. दसन्नमञ्ञतरं ठानन्ति दससु दुक्खकारणेसु अञ्ञतरं कारणं. वेदनन्ति सीसरोगादिभेदं फरुसं वेदनं. जानिन्ति किच्छाधिगतस्स धनस्स जानिं. भेदनन्ति हत्थच्छेदादिकं सरीरभेदनं. गरुकन्ति पक्खहतएकचक्खुकपीठसप्पिकुणीभावकुट्ठरोगादिभेदं गरुकाबाधं वा. चित्तक्खेपन्ति उम्मादं. उपसग्गन्ति यसविलोपसेनापतिट्ठानादिअच्छिन्दनादिकं राजतो उपसग्गं वा. अब्भक्खानन्ति अदिट्ठअसुतअचिन्तितपुब्बं ‘‘इदं सन्धिच्छेदादिकम्मं, इदं वा राजापराधितकम्मं तया कत’’न्ति एवरूपं दारुणं अब्भक्खानं वा. परिक्खयं व ञातीनन्ति अत्तनो अवस्सयो भवितुं समत्थानं ञातीनं परिक्खयं वा. पभङ्गुरन्ति पभङ्गुभावं पूतिभावं. यं हिस्स गेहे धञ्ञं, तं पूतिभावं आपज्जति, सुवण्णं अङ्गारभावं, मुत्ता कप्पासट्ठिभावं, कहापणं कपालखण्डादिभावं, द्विपदचतुप्पदा काणकुणादिभावन्ति अत्थो. अग्गि डहतीति एकसंवच्छरे द्वत्तिक्खत्तुं अञ्ञस्मिं डाहके अविज्जमानेपि असनिअग्गि वा पतित्वा डहति, अत्तनोव धम्मताय उट्ठितो पावको वा डहतियेव. निरयन्ति दिट्ठेव धम्मे इमेसं दसन्नं ठानानं अञ्ञतरं पत्वापि एकंसेन सम्पराये पत्तब्बं दस्सेतुं ‘‘निरयं सोपपज्जती’’ति वुत्तं.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

महामोग्गल्लानत्थेरवत्थु सत्तमं.