८. बहुभण्डिकभिक्खुवत्थु
न नग्गचरियाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो बहुभण्डिकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि.
सावत्थिवासी किरेको कुटुम्बिको भरियाय कालकताय पब्बजि. सो पब्बजन्तो अत्तनो परिवेणञ्च अग्गिसालञ्च भण्डगब्भञ्च कारेत्वा सब्बम्पि भण्डगब्भं सप्पिमधुतेलादीहि पूरेत्वा पब्बजि, पब्बजित्वा च पन अत्तनो दासे पक्कोसापेत्वा यथारुचिकं आहारं पचापेत्वा भुञ्जति. बहुभण्डो च बहुपरिक्खारो च अहोसि. रत्तिं अञ्ञं निवासनपारुपनं होति, दिवा अञ्ञं निवासनपारुपनं होति, दिवा अञ्ञं विहारपच्चन्ते वसति. तस्सेकदिवसं चीवरपच्चत्थरणानि सुक्खापेन्तस्स सेनासनचारिकं आहिण्डन्ता भिक्खू पस्सित्वा ‘‘कस्सिमानि, आवुसो’’ति पुच्छित्वा ‘‘मय्ह’’न्ति वुत्ते, ‘‘आवुसो, भगवता तिचीवरानि अनुञ्ञातानि, त्वञ्च पन एवं अप्पिच्छस्स बुद्धस्स सासने पब्बजित्वा एवं बहुपरिक्खारो जातो’’ति तं सत्थु सन्तिकं नेत्वा, ‘‘भन्ते, अयं भिक्खु अतिबहुभण्डो’’ति आरोचेसुं. सत्था ‘‘सच्चं किर तं भिक्खू’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते आह – ‘‘कस्मा पन त्वं, भिक्खु, मया अप्पिच्छताय धम्मे देसिते एवं बहुभण्डो जातो’’ति. सो तावत्तकेनेव कुपितो ‘‘इमिना दानि नीहारेन चरिस्सामी’’ति पारुपनं छड्डेत्वा परिसमज्झे एकचीवरो अट्ठासि. अथ नं सत्था उपत्थम्भयमानो ननु त्वं भिक्खु पुब्बे हिरोत्तप्पगवेसको दकरक्खसकालेपि हिरोत्तप्पं गवेसमानो द्वादस वस्सानि विहासि, कस्मा इदानि एवं गरुके बुद्धसासने पब्बजित्वा चतुपरिसमज्झे पारुपनं छड्डेत्वा हिरोत्तप्पं पहाय ठितोसीति. सो सत्थु वचनं सुत्वा हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठापेत्वा तं चीवरं पारुपित्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. भिक्खू तस्स अत्थस्स आविभावत्थं भगवन्तं याचिंसु. भगवा अतीतं आहरित्वा कथेसि –
अतीते किर बाराणसिरञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं बोधिसत्तो पटिसन्धिं गण्हि. तस्स नामग्गहणदिवसे महिंसकुमारोति नामं करिंसु. तस्स कनिट्ठभाता चन्दकुमारो नाम अहोसि. तेसं मातरि कालकताय राजा अञ्ञं अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि. सापि पुत्तं विजायि, सूरियकुमारोतिस्स नामं करिंसु. तं दिस्वा राजा तुट्ठो ‘‘पुत्तस्स ते वरं दम्मी’’ति आह. सापि खो, ‘‘देव, इच्छितकाले गण्हिस्सामी’’ति वत्वा पुत्तस्स वयप्पत्तकाले राजानं आह – ‘‘देवेन मय्हं पुत्तस्स जातकाले वरो दिन्नो, इदानि मे पुत्तस्स रज्जं देही’’ति. राजा ‘‘मम द्वे पुत्ता अग्गिक्खन्धा विय जलन्ता विचरन्ति, न सक्का तस्स रज्जं दातु’’न्ति पटिक्खिपित्वापि तं पुनप्पुनं याचमानमेव दिस्वा ‘‘अयं मे पुत्तानं अनत्थम्पि करेय्या’’ति पुत्ते पक्कोसापेत्वा, ‘‘ताता, अहं सूरियकुमारस्स जातकाले वरं अदासिं, इदानिस्स माता रज्जं याचति, अहं तस्स न दातुकामो, तस्स माता तुम्हाकं अनत्थम्पि करेय्य, गच्छथ तुम्हे, अरञ्ञे वसित्वा ममच्चयेनागन्त्वा रज्जं गण्हथा’’ति उय्योजेसि. ते पितरं वन्दित्वा पासादा ओतरन्ते राजङ्गणे कीळमानो सूरियकुमारो दिस्वा तं कारणं ञत्वा तेहि सद्धिं निक्खमि. तेसं हिमवन्तं पविट्ठकाले बोधिसत्तो मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदित्वा सूरियकुमारं आह – ‘‘तात, एतं सरं गन्त्वा न्हत्वा च पिवित्वा च अम्हाकम्पि पदुमिनिपण्णेहि उदकं आहरा’’ति. सो पन सरो वेस्सवण्णस्स सन्तिका एकेन दकरक्खसेन लद्धो होति. वेस्सवण्णो च तं आह – ‘‘ठपेत्वा देवधम्मजाननके ये च अञ्ञे इमं सरं ओतरन्ति, ते खादितुं लभसी’’ति. ततो पट्ठाय सो तं सरं ओतिण्णोतिण्णे देवधम्मे पुच्छित्वा अजानन्ते खादति, सूरियकुमारोपि तं सरं अवीमंसित्वाव ओतरि, तेन च ‘‘देवधम्मे जानासी’’ति पुच्छितो ‘‘देवधम्मा नाम चन्दिमसूरिया’’ति आह. अथ नं ‘‘त्वं देवधम्मे न जानासी’’ति उदकं पवेसेत्वा अत्तनो भवने ठपेसि. बोधिसत्तोपि तं चिरायन्तं दिस्वा चन्दकुमारं पेसेसि. सोपि तेन ‘‘देवधम्मे जानासी’’ति पुच्छितो ‘‘देवधम्मा नाम चतस्सो दिसा’’ति आह. दकरक्खसो तम्पि उदकं पवेसेत्वा तत्थेव ठपेसि.
बोधिसत्तो तस्मिम्पि चिरायन्ते ‘‘अन्तरायेन भवितब्ब’’न्ति सयं गन्त्वा द्विन्नम्पि ओतरणपदंयेव दिस्वा ‘‘अयं सरो रक्खसपरिग्गहितो’’ति ञत्वा खग्गं सन्नय्हित्वा धनुं गहेत्वा अट्ठासि. रक्खसो तं अनोतरन्तं दिस्वा वनकम्मिकपुरिसवेसेनागन्त्वा आह – ‘‘भो पुरिस, त्वं मग्गकिलन्तो, कस्मा इमं सरं ओतरित्वा न्हत्वा च पिवित्वा च भिसमुलालं खादित्वा पुप्फानि पिलन्धित्वा न गच्छसी’’ति. बोधिसत्तो तं दिस्वाव ‘‘एस सो यक्खो’’ति ञत्वा ‘‘तया मे भातरो गहिता’’ति आह. आम, मया गहिताति. किं कारणाति? अहं इमं सरं ओतिण्णोतिण्णे लभामीति. किं पन सब्बेव लभसीति? देवधम्मजाननके ठपेत्वा अवसेसे लभामीति. अत्थि पन ते देवधम्मेहि अत्थोति? आम, अत्थीति. अहं कथेस्सामीति. तेन हि कथेहीति. न सक्का किलिट्ठेन गत्तेन कथेतुन्ति. यक्खो बोधिसत्तं न्हापेत्वा पानीयं पायेत्वा अलङ्करित्वा अलङ्कतमण्डपमज्झे पल्लङ्कं आरोपेत्वा सयमस्स पादमूले निसीदि. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘सक्कच्चं सुणाही’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
‘‘हिरिओत्तप्पसम्पन्ना, सुक्कधम्मसमाहिता;
सन्तो सप्पुरिसा लोके, देवधम्माति वुच्चरे’’ति. (जा. १.१.६);
यक्खो इमं धम्मदेसनं सुत्वा पसन्नो बोधिसत्तं आह – ‘‘पण्डित, अहं ते पसन्नो, एकं भातरं दम्मि, कतरं आनेमी’’ति? ‘‘कनिट्ठं आनेही’’ति. पण्डित, त्वं केवलं देवधम्मे जानासियेव, न पन तेसु वत्तसीति. किं कारणाति? यस्मा जेट्ठं ठपेत्वा कनिट्ठं आहरापेन्तो जेट्ठापचायिककम्मं न करोसीति, देवधम्मे चाहं यक्ख जानामि, तेसु च वत्तामि. मयञ्हि एतं निस्साय इमं अरञ्ञं पविट्ठा. एतस्स हि अत्थाय अम्हाकं पितरं एतस्स माता रज्जं याचि, अम्हाकं पन पिता तं वरं अदत्वा अम्हाकं अनुरक्खणत्थाय अरञ्ञे वासं अनुजानि, सो कुमारो अनिवत्तित्वा अम्हेहि सद्धिं आगतो. ‘‘तं अरञ्ञे एको यक्खो खादी’’ति वुत्तेपि न कोचि सद्दहिस्सति. तेनाहं गरहभयभीतो तमेवाहरापेमीति. यक्खो बोधिसत्तस्स पसीदित्वा ‘‘साधु पण्डित, त्वमेव देवधम्मे जानासि, देवधम्मेसु च वत्तसी’’ति द्वे भातरो आनेत्वा अदासि. अथ नं बोधिसत्तो यक्खभावे आदीनवं कथेत्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेसि. सो तेन सुसंविहितारक्खो तस्मिं अरञ्ञे वसित्वा पितरि कालकते यक्खं आदाय बाराणसिं गन्त्वा रज्जं गहेत्वा चन्दकुमारस्स उपरज्जं, सूरियकुमारस्स सेनापतिट्ठानं दत्वा यक्खस्स रमणीये ठाने आयतनं कारापेत्वा यथा सो लाभग्गप्पत्तो होति, तथा अकासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा रक्खसो बहुभण्डिकभिक्खु अहोसि, सूरियकुमारो आनन्दो, चन्दकुमारो सारिपुत्तो, महिंसकुमारो पन अहमेवा’’ति. एवं सत्था जातकं कथेत्वा ‘‘एवं त्वं, भिक्खु, पुब्बे देवधम्मे गवेसमानो हिरिओत्तप्पसम्पन्नो विचरित्वा इदानि चतुपरिसमज्झे इमिना नीहारेन ठत्वा मम पुरतो ‘अप्पिच्छोम्ही’ति वदन्तो अयुत्तं अकासि. न हि साटकपटिक्खेपादिमत्तेन समणो नाम होती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
१४१. ‘‘न नग्गचरिया न जटा न पङ्का, नानासका थण्डिलसायिका वा;
रजोजल्लं उक्कुटिकप्पधानं, सोधेन्ति मच्चं अवितिण्णकङ्ख’’न्ति.
तत्थ नानासकाति न अनसका, भत्तपटिक्खेपकाति अत्थो. थण्डिलसायिकाति भूमिसयना. रजोजल्लन्ति कद्दमलेपनाकारेन सरीरे सन्निहितरजो. उक्कुटिकप्पधानन्ति उक्कुटिकभावेन आरद्धवीरियं. इदं वुत्तं होति – यो हि मच्चो ‘‘एवं अहं लोकनिस्सरणसङ्खातं सुद्धिं पापुणिस्सामी’’ति इमेसु नग्गचरियादीसु यं किञ्चि समादाय वत्तेय्य, सो केवलं मिच्छादस्सनञ्चेव वड्ढेय्य, किलमथस्स च भागी अस्स. न हि एतानि सुसमादिन्नानिपि अट्ठवत्थुकाय कङ्खाय अवितिण्णभावेन अवितिण्णकङ्खं मच्चं सोधेन्तीति.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
बहुभण्डिकभिक्खुवत्थु अट्ठमं.