४. कोण्डधानत्थेरवत्थु

मावोच फरुसं कञ्चीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो कोण्डधानत्थेरं आरब्भ कथेसि.

तस्स किर पब्बजितदिवसतो पट्ठाय एकं इत्थिरूपं थेरेन सद्धिंयेव विचरति. तं थेरो न पस्सति, महाजनो पन पस्सति. अन्तोगामं पिण्डाय चरतोपिस्स मनुस्सा एकं भिक्खं दत्वा, ‘‘भन्ते, अयं तुम्हाकं होतु, अयं पन तुम्हाकं सहायिकाया’’ति वत्वा दुतियम्पि ददन्ति.

किं तस्स पुब्बकम्मन्ति? कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले किर द्वे सहायका भिक्खू एकमातुकुच्छितो निक्खन्तसदिसा अतिविय समग्गा अहेसुं. दीघायुकबुद्धकाले च अनुसंवच्छरं वा अनुछमासं वा भिक्खू उपोसथत्थाय सन्निपतन्ति. तस्मा तेपि ‘‘उपोसथग्गं गमिस्सामा’’ति वसनट्ठाना निक्खमिंसु. ते एका तावतिंसभवने निब्बत्तदेवता दिस्वा ‘‘इमे भिक्खू अतिविय समग्गा, सक्का नु खो इमे भिन्दितु’’न्ति चिन्तेत्वा अत्तनो बालताय चिन्तितसमनन्तरमेव आगन्त्वा तेसु एकेन, ‘‘आवुसो, मुहुत्तं आगमेहि, सरीरकिच्चेनम्हि अत्थिको’’ति वुत्ते सा देवता एकं मनुस्सित्थिवण्णं मापेत्वा थेरस्स गच्छन्तरं पविसित्वा निक्खमनकाले एकेन हत्थेन केसकलापं, एकेन निवासनं सण्ठापयमाना तस्स पिट्ठितो निक्खमि. सो तं न पस्सति, तमागमयमानो पन पुरतो ठितभिक्खु निवत्तित्वा ओलोकयमानो तं तथा कत्वा निक्खमन्तं पस्सि. सा तेन दिट्ठभावं ञत्वा अन्तरधायि. इतरो तं भिक्खुं अत्तनो सन्तिकं आगतकाले आह – ‘‘आवुसो, सीलं ते भिन्न’’न्ति. ‘‘नत्थावुसो, मय्हं एवरूप’’न्ति. इदानेव ते मया पच्छतो निक्खममाना तरुणइत्थी इदं नाम करोन्ती दिट्ठा, त्वं ‘‘नत्थि मय्हं एवरूप’’न्ति किं वदेसीति. सो असनिया मत्थके अवत्थटो विय मा मं, आवुसो, नासेहि, नत्थि मय्हं एवरूपन्ति. इतरो ‘‘मया सामं अक्खीहि दिट्ठं, किं तव सद्दहिस्सामी’’ति दण्डको विय भिज्जित्वा पक्कामि, उपोसथग्गेपि ‘‘नाहं इमिना सद्धिं उपोसथं करिस्सामी’’ति निसीदि. इतरो ‘‘मय्हं, भन्ते, सीले अणुमत्तम्पि काळं नत्थी’’ति भिक्खूनं कथेसि. सोपि ‘‘मया सामं दिट्ठ’’न्ति आह. देवता तं तेन सद्धिं उपोसथं कातुं अनिच्छन्तं दिस्वा ‘‘भारियं मया कम्मं कत’’न्ति चिन्तेत्वा – ‘‘भन्ते, मय्हं अय्यस्स सीलभेदो नत्थि, मया पन वीमंसनवसेनेतं कतं, करोथ तेन सद्धिं उपोसथ’’न्ति आह. सो तस्सा आकासे ठत्वा कथेन्तिया सद्दहित्वा उपोसथं अकासि, न पन थेरे पुब्बे विय मुदुचित्तो अहोसि. एत्तकं देवताय पुब्बकम्मं.

आयुपरियोसाने पन ते थेरा यथासुखं देवलोके निब्बत्तिंसु. देवता अपीचिम्हि निब्बत्तित्वा एकं बुद्धन्तरं तत्थ पच्चित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं निब्बत्तित्वा वुद्धिमन्वाय सासने पब्बजित्वा उपसम्पदं लभि. तस्स पब्बजितदिवसतो पट्ठाय तं इत्थिरूपं तथेव पञ्ञायि. तेनेवस्स कोण्डधानत्थेरोति नामं करिंसु. तं तथाविचरन्तं दिस्वा भिक्खू अनाथपिण्डिकं आहंसु – ‘‘महासेट्ठि, इमं दुस्सीलं तव विहारा नीहर. इमञ्हि निस्साय सेसभिक्खूनं अयसो उप्पज्जिस्सती’’ति. किं पन, भन्ते, सत्था विहारे नत्थीति? अत्थि उपासकाति. तेन हि, भन्ते, सत्थाव जानिस्सतीति. भिक्खू गन्त्वा विसाखायपि तथेव कथेसुं. सापि नेसं तथेव पटिवचनं अदासि.

भिक्खूपि तेहि असम्पटिच्छितवचना रञ्ञो आरोचेसुं – ‘‘महाराज, कोण्डधानत्थेरो एकं इत्थिं गहेत्वा विचरन्तो सब्बेसं अयसं उप्पादेसि, तं तुम्हाकं विजिता नीहरथा’’ति. ‘‘कहं पन सो, भन्ते’’ति? ‘‘विहारे, महाराजा’’ति. ‘‘कतरस्मिं सेनासने विहरती’’ति? ‘‘असुकस्मिं नामा’’ति. ‘‘तेन हि गच्छथ, अहं तं गण्हिस्सामी’’ति सो सायन्हसमये विहारं गन्त्वा तं सेनासनं पुरिसेहि परिक्खिपापेत्वा थेरस्स वसनट्ठानाभिमुखो अगमासि. थेरो महासद्दं सुत्वा विहारा निक्खमित्वा पमुखे अट्ठासि. तम्पिस्स इत्थिरूपं पिट्ठिपस्से ठितं राजा अद्दस. थेरो रञ्ञो आगमनं ञत्वा विहारं अभिरुहित्वा निसीदि. राजा थेरं न वन्दि, तम्पि इत्थिं नाद्दस. सो द्वारन्तरेपि हेट्ठामञ्चेपि ओलोकेन्तो अदिस्वाव थेरं आह – ‘‘भन्ते, इमस्मिं ठाने एकं इत्थिं अद्दसं, कहं सा’’ति? ‘‘न पस्सामि, महाराजा’’ति. ‘‘इदानि मया तुम्हाकं पिट्ठिपस्से ठिता दिट्ठा’’ति वुत्तेपि ‘‘अहं न पस्सामि’’च्चेवाह. राजा ‘‘किं नु खो एत’’न्ति चिन्तेत्वा, ‘‘भन्ते, इतो ताव निक्खमथा’’ति आह. थेरे निक्खमित्वा पमुखे ठिते पुन सा थेरस्स पिट्ठिपस्से अट्ठासि. राजा तं दिस्वा पुन उपरितलं अभिरुहि, तस्स आगतभावं ञत्वा थेरो निसीदि. पुन राजा तं सब्बट्ठानेसु ओलोकेन्तोपि अदिस्वा, ‘‘भन्ते, कहं सा इत्थी’’ति पुन थेरं पुच्छि. नाहं पस्सामि महाराजाति. ‘‘किं कथेथ, भन्ते, मया इदानेव तुम्हाकं पिट्ठिपस्से ठिता दिट्ठा’’ति आह. आम, महाराज, महाजनोपि ‘‘मे पच्छतो पच्छतो इत्थी विचरती’’ति वदति, अहं पन न पस्सामीति. राजा ‘‘पटिरूपकेन भवितब्ब’’न्ति सल्लक्खेत्वा पुन थेरं, ‘‘भन्ते, इतो ताव ओतरथा’’ति वत्वा थेरे ओतरित्वा पमुखे ठिते पुन तं तस्स पिट्ठिपस्से ठितं दिस्वा उपरितलं अभिरुहि. पुन नाद्दस. सो पुन थेरं पुच्छित्वा तेन ‘‘न पस्सामि’’च्चेव वुत्ते ‘‘पटिरूपकमेवेत’’न्ति निट्ठं गन्त्वा थेरं आह – ‘‘भन्ते, एवरूपे संकिलेसे तुम्हाकं पिट्ठितो विचरन्ते अञ्ञो कोचि तुम्हाकं भिक्खं न दस्सति, निबद्धं मम गेहं पविसथ, अहमेव चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिस्सामी’’ति थेरं निमन्तेत्वा पक्कामि.

भिक्खू ‘‘पस्सथावुसो, रञ्ञो पापकिरियं, ‘एतं विहारतो नीहरा’ति वुत्ते आगन्त्वा चतूहि पच्चयेहि निमन्तेत्वा गतो’’ति उज्झायिंसु. तम्पि थेरं आहंसु – ‘‘अम्भो, दुस्सील, इदानिसि राजकोण्डो जातो’’ति. सोपि पुब्बे भिक्खू किञ्चि वत्तुं असक्कोन्तो ‘‘तुम्हे दुस्सीला, तुम्हे कोण्डा, तुम्हे इत्थिं गहेत्वा विचरथा’’ति आह. ते गन्त्वा सत्थु आरोचेसुं – ‘‘भन्ते, कोण्डधानत्थेरो अम्हेहि वुत्तो अम्हे ‘दुस्सीला’तिआदीनि वत्वा अक्कोसती’’ति. सत्था तं पक्कोसापेत्वा पुच्छि – ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, एवं वदेसी’’ति? ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? ‘‘मया सद्धिं कथितकारणा’’ति. ‘‘तुम्हे, भिक्खवे, इमिना सद्धिं कस्मा कथेथा’’ति. ‘‘इमस्स पच्छतो इत्थिं विचरन्तिं दिस्वा, भन्ते’’ति. ‘‘इमे किर तया सद्धिं इत्थिं विचरन्तिं दिस्वा वदन्ति, त्वं कस्मा कथेसि, एते ताव दिस्वा कथेन्ति. त्वं अदिस्वाव इमेहि सद्धिं कस्मा कथेसि, ननु पुब्बे तवेव पापिकं दिट्ठिं निस्साय इदं जातं, इदानि कस्मा पुन पापिकं दिट्ठिं गण्हासी’’ति. भिक्खू ‘‘किं पन, भन्ते, इमिना पुब्बे कत’’न्ति पुच्छिंसु. अथ नेसं सत्था तस्स पुब्बकम्मं कथेत्वा ‘‘भिक्खु इदं पापकम्मं निस्साय त्वं इमं विप्पकारं पत्तो, इदानि ते पुन तथारूपं पापिकं दिट्ठिं गहेतुं न युत्तं, मा पुन भिक्खूहि सद्धिं किञ्चि कथेहि, निस्सद्दो मुखवट्टियं छिन्नकंसथालसदिसो होहि, एवं करोन्तो निब्बानप्पत्तो नाम भविस्सती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –

१३३. ‘‘मावोच फरुसं कञ्चि, वुत्ता पटिवदेय्यु तं;

दुक्खा हि सारम्भकथा, पटिदण्डा फुसेय्यु तं.

१३४. ‘‘सचे नेरेसि अत्तानं, कंसो उपहतो यथा;

एस पत्तोसि निब्बानं, सारम्भो ते न विज्जती’’ति.

तत्थ मावोच फरुसं कञ्चीति कञ्चि एकपुग्गलम्पि फरुसं मा अवच. वुत्ताति तया परे ‘‘दुस्सीला’’ति वुत्ता, तम्पि तथेव पटिवदेय्युं. सारम्भकथाति एसा करणुत्तरा युगग्गाहकथा नाम दुक्खा. पटिदण्डाति कायदण्डादीहि परं पहरन्तस्स तादिसा पटिदण्डा च तव मत्थके पतेय्युं. सचे नेरेसीति सचे अत्तानं निच्चलं कातुं सक्खिस्ससि. कंसो उपहतो यथाति मुखवट्टियं छिन्दित्वा तलमत्तं कत्वा ठपितकंसथालं विय. तञ्हि हत्थपादेहि वा दण्डकेन वा पहटम्पि सद्दं न करोति, एस पत्तोसीति सचे एवरूपो भवितुं सक्खिस्ससि, इमं पटिपदं पूरयमानो इदानि अप्पत्तोपि एसो निब्बानप्पत्तो नाम. सारम्भो ते न विज्जतीति एवं सन्ते च पन ‘‘त्वं दुस्सीलो, तुम्हे दुस्सीला’’तिएवमादिको उत्तरकरणवाचालक्खणो सारम्भोपि ते न विज्जति, न भविस्सतियेवाति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसु, कोण्डधानत्थेरोपि सत्थारा दिन्नओवादे ठत्वा अरहत्तं पापुणि, न चिरस्सेव आकासे उप्पतित्वा पठमं सलाकं गण्हीति.

कोण्डधानत्थेरवत्थु चतुत्थं.