५. उपोसथिकइत्थीनं वत्थु
यथा दण्डेनाति इमं धम्मदेसनं सत्था पुब्बारामे विहरन्तो विसाखादीनं उपासिकानं उपोसथकम्मं आरब्भ कथेसि.
सावत्थियं किर एकस्मिं महाउपोसथदिवसे पञ्चसतमत्ता इत्थियो उपोसथिका हुत्वा विहारं अगमिंसु. विसाखा तासु महल्लकित्थियो उपसङ्कमित्वा पुच्छि, ‘‘अम्मा, किमत्थं उपोसथिका जातत्था’’ति. ताहि ‘‘दिब्बसम्पत्तिं पत्थेत्वा’’ति वुत्ते मज्झिमित्थियो पुच्छि, ताहि ‘‘सपत्तिवासा मुच्चनत्थाया’’ति वुत्ते तरुणित्थियो पुच्छि, ताहि ‘‘पठमगब्भे पुत्तपटिलाभत्थाया’’ति वुत्ते कुमारिकायो पुच्छि, ताहि ‘‘तरुणभावेयेव पतिकुलगमनत्थाया’’ति वुत्ते तं सब्बम्पि तासं कथं सुत्वा ता आदाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पटिपाटिया आरोचेसि. तं सुत्वा सत्था ‘‘विसाखे इमेसं सत्तानं जातिआदयो नाम दण्डहत्थकगोपालकसदिसा, जाति जराय सन्तिकं, जरा ब्याधिनो सन्तिकं, ब्याधि मरणस्स सन्तिकं पेसेत्वा मरणं कुठारिया छिन्दन्ता विय जीवितं छिन्दति, एवं सन्तेपि विवट्टं पत्थेन्ता नाम नत्थि, वट्टमेव पन पत्थेन्ती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
१३५. ‘‘यथा दण्डेन गोपालो, गावो पाजेति गोचरं;
एवं जरा च मच्चु च, आयुं पाजेन्ति पाणिन’’न्ति.
तत्थ पाजेतीति छेको गोपालो केदारन्तरं पविसन्तियो गावो दण्डेन निवारेत्वा तेनेव पोथेन्तो सुलभतिणोदकं गोचरं नेति. आयुं पाजेन्तीति जीवितिन्द्रियं छिन्दन्ति खेपेन्ति. गोपालको विय हि जरा च मच्चु च, गोगणो विय जीवितिन्द्रियं, गोचरभूमि विय मरणं. तत्थ जाति ताव सत्तानं जीवितिन्द्रियं जराय सन्तिकं पेसेसि, जरा ब्याधिनो सन्तिकं, ब्याधि मरणस्स सन्तिकं. तमेव मरणं कुठारिया छेदं विय छिन्दित्वा गच्छतीति इदमेत्थ ओपम्मसम्पटिपादनं.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
उपोसथिकइत्थीनं वत्थु पञ्चमं.