१०. पिलोतिकतिस्सत्थेरवत्थु
हिरीनिसेधोति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो पिलोतिकत्थेरं आरब्भ कथेसि.
एकस्मिञ्हि समये आनन्दत्थेरो एकं पिलोतिकखण्डनिवत्थं कपालं आदाय भिक्खाय चरन्तं दारकं दिस्वा ‘‘किं ते एवं विचरित्वा जीवनतो पब्बज्जा न उत्तरितरा’’ति वत्वा, ‘‘भन्ते, को मं पब्बाजेस्सती’’ति वुत्ते ‘‘अहं पब्बाजेस्सामी’’ति तं आदाय गन्त्वा सहत्था न्हापेत्वा कम्मट्ठानं दत्वा पब्बाजेसि. तञ्च पन निवत्थपिलोतिकखण्डं पसारेत्वा ओलोकेन्तो परिस्सावनकरणमत्तम्पि गय्हूपगं कञ्चि पदेसं अदिस्वा कपालेन सद्धिं एकिस्सा रुक्खसाखाय ठपेसि. सो पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो बुद्धानं उप्पन्नलाभसक्कारं परिभुञ्जमानो महग्घानि चीवरानि अच्छादेत्वा विचरन्तो थूलसरीरो हुत्वा उक्कण्ठित्वा ‘‘किं मे जनस्स सद्धादेय्यं निवासेत्वा विचरणेन, अत्तनो पिलोतिकमेव निवासेस्सामी’’ति तं ठानं गन्त्वा पिलोतिकं गहेत्वा ‘‘अहिरिक निल्लज्ज एवरूपानं वत्थानं अच्छादनट्ठानं पहाय इमं पिलोतिकखण्डं निवासेत्वा कपालहत्थो भिक्खाय चरितुं गच्छसी’’ति तं आरम्मणं कत्वा अत्तनाव अत्तानं ओवदि, ओवदन्तस्सेव पनस्स चित्तं सन्निसीदि. सो तं पिलोतिकं तत्थेव पटिसामेत्वा निवत्तित्वा विहारमेव गतो. सो कतिपाहच्चयेन पुनपि उक्कण्ठित्वा तथेव वत्वा निवत्ति, पुनपि तथेवाति. तं एवं अपरापरं विचरन्तं दिस्वा भिक्खू ‘‘कहं, आवुसो, गच्छसी’’ति पुच्छन्ति. सो ‘‘आचरियस्स सन्तिकं गच्छामावुसो’’ति वत्वा एतेनेव नीहारेन अत्तनो पिलोतिकखण्डमेव आरम्मणं कत्वा अत्तानं निसेधेत्वा कतिपाहेनेव अरहत्तं पापुणि. भिक्खू आहंसु – ‘‘किं, आवुसो, न दानि आचरियस्स सन्तिकं गच्छसि, ननु अयं ते विचरणमग्गो’’ति. आवुसो, आचरियेन सद्धिं संसग्गे सति गतोम्हि, इदानि पन मे छिन्नो संसग्गो, तेनस्स सन्तिकं न गच्छामीति. भिक्खू तथागतस्स आरोचेसुं – ‘‘भन्ते, पिलोतिकत्थेरो अञ्ञं ब्याकरोती’’ति. किमाह, भिक्खवेति? इदं नाम, भन्तेति. तं सुत्वा सत्था ‘‘आम, भिक्खवे, मम पुत्तो संसग्गे सति आचरियस्स सन्तिकं गतो, इदानि पनस्स संसग्गो छिन्नो, अत्तनाव अत्तानं निसेधेत्वा अरहत्तं पत्तो’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
१४३. ‘‘हिरीनिसेधो पुरिसो, कोचि लोकस्मिं विज्जति;
यो निद्दं अपबोधेति, अस्सो भद्रो कसामिव.
१४४. ‘‘अस्सो यथा भद्रो कसानिविट्ठो,
आतापिनो संवेगिनो भवाथ;
सद्धाय सीलेन च वीरियेन च,
समाधिना धम्मविनिच्छयेन च;
सम्पन्नविज्जाचरणा पतिस्सता,
जहिस्सथ दुक्खमिदं अनप्पक’’न्ति.
तत्थ अन्तो उप्पन्नं अकुसलवितक्कं हिरिया निसेधेतीति हिरीनिसेधो. कोचि लोकस्मिन्ति एवरूपो पुग्गलो दुल्लभो, कोचिदेव लोकस्मिं विज्जति. यो निद्दन्ति अप्पमत्तो समणधम्मं करोन्तो अत्तनो उप्पन्नं निद्दं अपहरन्तो बुज्झतीति अपबोधेति. कसामिवाति यथा भद्रो अस्सो अत्तनि पतमानं कसं अपहरति, अत्तनि पतितुं न देति. यो एवं निद्दं अपबोधेति, सो दुल्लभोति अत्थो.
दुतियगाथाय अयं सङ्खेपत्थो – ‘‘भिक्खवे, यथा भद्रो अस्सो पमादमागम्म कसाय निविट्ठो, अहम्पि नाम कसाय पहटो’’ति अपरभागे आतप्पं करोति, एवं तुम्हेपि आतापिनो संवेगिनो भवथ, एवंभूता लोकियलोकुत्तराय दुविधाय सद्धाय च चतुपारिसुद्धिसीलेन च कायिकचेतसिकवीरियेन च अट्ठसमापत्तिसमाधिना च कारणाकारणजाननलक्खणेन धम्मविनिच्छयेन च समन्नागता हुत्वा तिस्सन्नं वा अट्ठन्नं वा विज्जानं, पञ्चदसन्नञ्च चरणानं सम्पत्तिया सम्पन्नविज्जाचरणा. उपट्ठितसतिताय पतिस्सता हुत्वा इदं अनप्पकं वट्टदुक्खं पजहिस्सथाति.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
पिलोतिकतिस्सत्थेरवत्थु दसमं.