४. महाकप्पिनत्थेरवत्थु

धम्मपीति सुखं सेतीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो महाकप्पिनत्थेरं आरब्भ कथेसि.

तत्रायं अनुपुब्बी कथा – अतीते किर आयस्मा महाकप्पिनो पदुमुत्तरबुद्धस्स पादमूले कताभिनीहारो संसारे संसरन्तो बाराणसितो अविदूरे एकस्मिं पेसकारगामे जेट्ठकपेसकारो हुत्वा निब्बत्ति. तदा सहस्समत्ता पच्चेकबुद्धा अट्ठ मासे हिमवन्ते वसित्वा वस्सिके चत्तारो मासे जनपदे वसन्ति. ते एकवारं बाराणसिया अविदूरे ओतरित्वा ‘‘सेनासनकरणत्थाय हत्थकम्मं याचथा’’ति रञ्ञो सन्तिकं अट्ठ पच्चेकबुद्धे पहिणिंसु. तदा पन रञ्ञो वप्पमङ्गलकालो होति. सो ‘‘पच्चेकबुद्धा किर आगता’’ति सुत्वा तस्मिं खणे निक्खमित्वा आगतकारणं पुच्छित्वा ‘‘अज्ज, भन्ते, ओकासो नत्थि, स्वे अम्हाकं वप्पमङ्गलं, ततियदिवसे करिस्सामी’’ति वत्वा पच्चेकबुद्धे अनिमन्तेत्वाव पाविसि. पच्चेकबुद्धा ‘‘अञ्ञत्थ गमिस्सामा’’ति पक्कमिंसु. तस्मिं खणे जेट्ठपेसकारस्स भरिया केनचिदेव करणीयेन बाराणसिं गच्छन्ती ते पच्चेकबुद्धे दिस्वा वन्दित्वा ‘‘किं, भन्ते, अवेलाय, अय्या, आगता’’ति पुच्छित्वा आदितो पट्ठाय कथेसुं. तं पवत्तिं सुत्वा सद्धासम्पन्ना ञाणसम्पन्ना इत्थी ‘‘स्वे, भन्ते, अम्हाकं भिक्खं गण्हथा’’ति निमन्तेसि. ‘‘बहुका मयं भगिनी’’ति. ‘‘कित्तका, भन्ते’’ति? ‘‘सहस्समत्ता’’ति. ‘‘भन्ते, इमस्मिं गामे सहस्सपेसकारा वसिम्ह. एकेको एकेकस्स भिक्खं दस्सति, भिक्खं अधिवासेथ, अहमेव वो वसनट्ठानम्पि कारेस्सामी’’ति आह. पच्चेकबुद्धा अधिवासयिंसु.

सा गामं पविसित्वा उग्घोसेसि – ‘‘अहं सहस्समत्ते पच्चेकबुद्धे दिस्वा निमन्तयिं, अय्यानं निसीदनट्ठानं संविदहथ, यागुभत्तादीनि सम्पादेथा’’ति. गाममज्झे मण्डपं कारेत्वा आसनानि पञ्ञापेत्वा पुनदिवसे पच्चेकबुद्धे निसीदापेत्वा पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन परिविसित्वा भत्तकिच्चावसाने तस्मिं गामे सब्बा इत्थियो आदाय ताहि सद्धिं पच्चेकबुद्धे वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, तेमासं वसनत्थाय पटिञ्ञं देथा’’ति तेसं पटिञ्ञं गहेत्वा पुन गामे उग्घोसेसि – ‘‘अम्मताता, एकेककुलतो एकेको पुरिसो फरसुवासिआदीनि गहेत्वा अरञ्ञं पविसित्वा दब्बसम्भारे आहरित्वा अय्यानं वसनट्ठानं करोतू’’ति. गामवासिनो तस्सायेव वचनं सुत्वा एकेको एकेकं कत्वा सद्धिं रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेहि पण्णसालसहस्सं कारेत्वा अत्तनो अत्तनो पण्णसालायं वस्सूपगते पच्चेकबुद्धे ‘‘अहं सक्कच्चं उपट्ठहिस्सामि, अहं सक्कच्चं उपट्ठहिस्सामी’’ति उपट्ठहिंसु. वस्संवुट्ठकाले ‘‘अत्तनो अत्तनो पण्णसालाय वस्संवुट्ठानं पच्चेकबुद्धानं चीवरसाटके सज्जेथा’’ति समादपेत्वा एकेकस्स सहस्ससहस्समूलं चीवरं दापेसि. पच्चेकबुद्धा वुट्ठवस्सा अनुमोदनं कत्वा पक्कमिंसु.

गामवासिनोपि इदं पुञ्ञकम्मं कत्वा इतो चुता तावतिंसभवने निब्बत्तित्वा गणदेवपुत्ता नाम अहेसुं. ते तत्थ दिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले बाराणसियं कुटुम्बिकगेहेसु निब्बत्तिंसु. जेट्ठकपेसकारो जेट्ठककुटुम्बिकस्स पुत्तो अहोसि. भरियापिस्स जेट्ठककुटुम्बिकस्सेव धीता अहोसि. ता सब्बापि वयप्पत्ता परकुलं गच्छन्तियो तेसं तेसंयेव गेहानि अगमिंसु. अथेकदिवसं विहारे धम्मस्सवनं सङ्घुट्ठं. ‘‘सत्था धम्मं देसेस्सती’’ति सुत्वा सब्बेपि ते कुटुम्बिका ‘‘धम्मं सोस्सामा’’ति भरियाहि सद्धिं विहारं अगमिंसु. तेसं विहारमज्झं पविट्ठक्खणे वस्सं उट्ठहि. येसं कुलूपका वा ञातिसामणेरादयो वा अत्थि, ते तेसं परिवेणानि पविसिंसु. ते पन तथारूपानं नत्थिताय कत्थचि, पविसितुं अविसहन्ता विहारमज्झेयेव अट्ठंसु. अथ ने जेट्ठककुटुम्बिको आह – ‘‘पस्सथ अम्हाकं विप्पकारं, कुलपुत्तेहि नाम एत्तकेन लज्जितुं युत्त’’न्ति. ‘‘अय्य, किं पन करोमा’’ति? ‘‘मयं विस्सासिकट्ठानस्स अभावेन इमं विप्पकारं पत्ता, सब्बे धनं संहरित्वा परिवेणं करोमा’’ति. ‘‘साधु, अय्या’’ति जेट्ठको सहस्सं अदासि, सेसा पञ्च पञ्च सतानि. इत्थियो अड्ढतेय्यानि अड्ढतेय्यानि सतानि. ते तं धनं संहरित्वा सहस्सकूटागारपरिवारं सत्थु वसनत्थाय महापरिवेणं नाम आरभिंसु. नवकम्मस्स महन्तताय धने अप्पहोन्ते पुब्बे दिन्नधनतो पुन उपड्ढूपड्ढं अदंसु. निट्ठिते परिवेणे विहारमहं करोन्ता बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स सत्ताहं महादानं दत्वा वीसतिया भिक्खुसहस्सानं चीवरानि सज्जिंसु.

जेट्ठककुटुम्बिकस्स पन भरिया सब्बेहि समानं अकत्वा अत्तनो पञ्ञाय ठिता ‘‘अतिरेकतरं कत्वा सत्थारं पूजेस्सामी’’ति अनोजपुप्फवण्णेन सहस्समूलेन साटकेन सद्धिं अनोजपुप्फचङ्कोटकं गहेत्वा अनुमोदनकाले सत्थारं अनोजपुप्फेहि पूजेत्वा तं साटकं सत्थु पादमूले ठपेत्वा, ‘‘भन्ते, निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने अनोजपुप्फवण्णंयेव मे सरीरं होतु, अनोजा एव च मे नामं होतू’’ति पत्थनं पट्ठपेसि. सत्था ‘‘एवं होतू’’ति अनुमोदनं अकासि. ते सब्बेपि यावतायुकं ठत्वा ततो चुता देवलोके निब्बत्तित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे देवलोका चवित्वा जेट्ठककुटुम्बिको कुक्कुटवतीनगरे राजकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो महाकप्पिनराजा नाम अहोसि, सेसा अमच्चकुले निब्बत्तिंसु. जेट्ठककुटुम्बिकस्स भरिया मद्दरट्ठे सागलनगरे राजकुले निब्बत्ति, अनोजपुप्फवण्णमेवस्सा सरीरं अहोसि, अनोजात्वेवस्सा नामं करिंसु. सा वयप्पत्ता महाकप्पिनरञ्ञो गेहं गन्त्वा अनोजादेवी नाम अहोसि. सेसित्थियोपि अमच्चकुलेसु निब्बत्तित्वा वयप्पत्ता तेसंयेव अमच्चपुत्तानं गेहानि अगमंसु. ते सब्बे रञ्ञो सम्पत्तिसदिसं सम्पत्तिं अनुभविंसु. यदा राजा सब्बालङ्कारपटिमण्डितो हत्थिं अभिरुहित्वा विचरि, तदा तेपि तथेव विचरन्ति. तस्मिं अस्सेन वा रथेन वा विचरन्ते तेपि तथेव विचरन्ति? एवं ते एकतो हुत्वा कतानं पुञ्ञानं आनुभावेन एकतोव सम्पत्तिं अनुभविंसु. रञ्ञो पन बलो, बलवाहनो, पुप्फो, पुप्फवाहनो, सुपत्तोति पञ्च अस्सा होन्ति. राजा तेसु सुपत्तं अस्सं सयं आरोहति, इतरे चत्तारो अस्सारोहानं सासनाहरणत्थाय अदासि. राजा ते पातोव भोजेत्वा ‘‘गच्छथ द्वे वा तीणि वा योजनानि आहिण्डित्वा बुद्धस्स वा धम्मस्स वा सङ्घस्स वा उप्पन्नभावं ञत्वा मय्हं सुखसासनं आहरथा’’ति पेसेसि. ते चतूहि द्वारेहि निक्खमित्वा तीणि योजनानि आहिण्डित्वा सासनं अलभित्वा पच्चागच्छन्ति.

अथेकदिवसं राजा सुपत्तं अस्सं आरुय्ह अमच्चसहस्सपरिवुतो उय्यानं गच्छन्तो किलन्तरूपे पञ्चसतवाणिजके नगरं पविसन्ते दिस्वा ‘‘इमे अद्धानकिलन्ता, अद्धा इमेसं सन्तिका एकं भद्दकं सासनं सोस्सामी’’ति ते पक्कोसापेत्वा ‘‘कुतो आगच्छथा’’ति पुच्छि. ‘‘अत्थि, देव, इतो वीसतियोजनसतमत्थके सावत्थि नाम नगरं, ततो आगच्छामा’’ति. ‘‘अत्थि पन वो पदेसे किञ्चि सासनं उप्पन्न’’न्ति. ‘‘देव, अञ्ञं किञ्चि नत्थि, सम्मासम्बुद्धो पन उप्पन्नो’’ति. राजा तावदेव पञ्चवण्णाय पीतिया फुट्ठसरीरो किञ्चि सल्लक्खेतुं असक्कोन्तो मुहुत्तं वीतिनामेत्वा, ‘‘ताता, किं वदेथा’’ति पुच्छि. ‘‘बुद्धो, देव, उप्पन्नो’’ति. राजा दुतियम्पि ततियम्पि तथेव वीतिनामेत्वा चतुत्थे वारे ‘‘किं वदेथ, ताता’’ति पुच्छित्वा ‘‘बुद्धो, देव, उप्पन्नो’’ति वुत्ते, ‘‘ताता, वो सतसहस्सं ददामी’’ति वत्वा ‘‘अञ्ञम्पि किञ्चि सासनं अत्थी’’ति पुच्छि. ‘‘अत्थि, देव, धम्मो उप्पन्नो’’ति. राजा तम्पि सुत्वा पुरिमनयेनेव तयो वारे वीतिनामेत्वा चतुत्थे वारे ‘‘धम्मो उप्पन्नो’’ति वुत्ते ‘‘इधापि वो सतसहस्सं दम्मी’’ति वत्वा ‘‘अपरम्पि सासनं अत्थि, ताता’’ति पुच्छि. ‘‘अत्थि, देव, सङ्घरतनं उप्पन्न’’न्ति. राजा तम्पि सुत्वा तयो वारे वीतिनामेत्वा चतुत्थे वारे ‘‘सङ्घो’’ति पदे वुत्ते ‘‘इधापि वो सतसहस्सं दम्मी’’ति वत्वा अमच्चसहस्सं ओलोकेत्वा, ‘‘ताता, किं करिस्सथा’’ति पुच्छि. ‘‘देव, तुम्हे किं करिस्सथा’’ति? ‘‘अहं, ताता, ‘बुद्धो उप्पन्नो, धम्मो उप्पन्नो, सङ्घो उप्पन्नो’ति सुत्वा न पुन निवत्तिस्सामि, सत्थारं उद्दिस्स गन्त्वा तस्स सन्तिके पब्बजिस्सामी’’ति. ‘‘मयम्पि, देव, तुम्हेहि सद्धिं पब्बजिस्सामा’’ति. राजा सुवण्णपट्टे अक्खरानि लिखापेत्वा वाणिजके आह – ‘‘अनोजा नाम देवी तुम्हाकं तीणि सतसहस्सानि दस्सति, एवञ्च पन नं वदेय्याथ ‘रञ्ञो किर ते इस्सरियं विस्सट्ठं, यथासुखं सम्पत्तिं परिभुञ्जाही’ति, सचे पन वो ‘राजा कह’न्ति पुच्छति, ‘सत्थारं उद्दिस्स पब्बजिस्सामीति वत्वा गतो’ति आरोचेय्याथा’’ति. अमच्चापि अत्तनो अत्तनो भरियानं तथेव सासनं पहिणिंसु. राजा वाणिजके उय्योजेत्वा अस्सं अभिरुय्ह अमच्चसहस्सपरिवुतो तं खणंयेव निक्खमि.

सत्थापि तं दिवसं पच्चूसकाले लोकं वोलोकेन्तो महाकप्पिनराजानं सपरिवारं दिस्वा ‘‘अयं महाकप्पिनो वाणिजकानं सन्तिका तिण्णं रतनानं उप्पन्नभावं सुत्वा तेसं वचनं तीहि सतसहस्सेहि पूजेत्वा रज्जं पहाय अमच्चसहस्सेहि परिवुतो मं उद्दिस्स पब्बजितुकामो स्वे निक्खमिस्सति. सो सपरिवारो सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिस्सति, पच्चुग्गमनमस्स करिस्सामी’’ति पुनदिवसे चक्कवत्ती विय खुद्दकगामभोजकं पच्चुग्गच्छन्तो सयमेव पत्तचीवरं गहेत्वा वीसयोजनसतं मग्गं पच्चुग्गन्त्वा चन्दभागाय नदिया तीरे निग्रोधरुक्खमूले छब्बण्णरस्मियो विस्सज्जेन्तो निसीदि. ‘‘राजापि आगच्छन्तो एकं नदिं पत्वा ‘‘का नामेसा’’ति पुच्छि. ‘‘अपरच्छा नाम, देवा’’ति. ‘‘किमस्सा परिमाणं, ताता’’ति? ‘‘गम्भीरतो गावुतं, पुथुलतो द्वे गावुतानि, देवा’’ति. ‘‘अत्थि पनेत्थ नावा वा उळुम्पो वा’’ति? ‘‘नत्थि, देवा’’ति. ‘‘नावादीनि ओलोकेन्ते अम्हे जाति जरं उपनेति, जरा मरणं. अहं निब्बेमतिको हुत्वा तीणि रतनानि उद्दिस्स निक्खन्तो, तेसं मे आनुभावेन इमं उदकं उदकं विय मा अहोसी’’ति तिण्णं रतनानं गुणं आवज्जेत्वा ‘‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति बुद्धानुस्सतिं अनुस्सरन्तो सपरिवारो अस्ससहस्सेन उदकपिट्ठिं पक्खन्दि. सिन्धवा पिट्ठिपासाणे विय पक्खन्दिंसु. खुरानं अग्गा नेव तेमिंसु.

सो तं उत्तरित्वा पुरतो गच्छन्तो अपरम्पि नदिं दिस्वा ‘‘अयं का नामा’’ति पुच्छि. ‘‘नीलवाहिनी नाम, देवा’’ति. ‘‘किमस्सा परिमाण’’न्ति? ‘‘गम्भीरतोपि पुथुलतोपि अड्ढयोजनं, देवा’’ति. सेसं पुरिमसदिसमेव. तं पन नदिं दिस्वा ‘‘स्वाक्खातो भगवता धम्मो’’ति धम्मानुस्सतिं अनुस्सरन्तो पक्खन्दि. तम्पि अतिक्कमित्वा गच्छन्तो अपरम्पि नदिं दिस्वा ‘‘अयं का नामा’’ति पुच्छि. ‘‘चन्दभागा नाम, देवा’’ति. ‘‘किमस्सा परिमाण’’न्ति? ‘‘गम्भीरतोपि पुथुलतोपि योजनं, देवा’’ति. सेसं पुरिमसदिसमेव. इमं पन नदिं दिस्वा ‘‘सुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो’’ति सङ्घानुस्सतिं अनुस्सरन्तो पक्खन्दि. तं पन नदिं अतिक्कमित्वा गच्छन्तो सत्थु सरीरतो निक्खन्ता छब्बण्णरस्मियो अद्दस. निग्रोधरुक्खस्स साखाविटपपलासानि सोवण्णमयानि विय अहेसुं. राजा चिन्तेसि – ‘‘अयं पन ओभासो नेव चन्दस्स, न सूरियस्स, न देवमारब्रह्मनागसुपण्णादीनं अञ्ञतरस्स, अद्धा अहं सत्थारं उद्दिस्स आगच्छन्तो महागोतमबुद्धेन दिट्ठो भविस्सामी’’ति. सो तावदेव अस्सपिट्ठितो ओतरित्वा ओनतसरीरो रस्मिअनुसारेन सत्थारं उपसङ्कमित्वा मनोसिलारसे निमुज्जन्तो विय बुद्धरस्मीनं अन्तो पविसित्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि सद्धिं अमच्चसहस्सेन, सत्था तस्स अनुपुब्बिं कथं कथेसि. देसनावसाने राजा सपरिवारो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. अथ सब्बेव उट्ठहित्वा पब्बज्जं याचिंसु. सत्था ‘‘आगमिस्सति नु खो इमेसं कुलपुत्तानं इद्धिमयपत्तचीवर’’न्ति उपधारेन्तो ‘‘इमे कुलपुत्ता पच्चेकबुद्धसहस्सस्स चीवरसहस्सं अदंसु, कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले वीसतिया भिक्खुसहस्सानम्पि वीसतिचीवरसहस्सानिपि अदंसु. अनच्छरियं इमेसं इद्धिमयपत्तचीवरागमन’’न्ति ञत्वा दक्खिणहत्थं पसारेत्वा ‘‘एथ, भिक्खवो, चरथ ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खस्स अन्तकिरियाया’’ति आह. ते तावदेव अट्ठपरिक्खारधरा वस्ससट्ठिकत्थेरा विय हुत्वा वेहासं अब्भुग्गन्त्वा पच्चोरोहित्वा सत्थारं वन्दित्वा निसीदिंसु.

तेपि वाणिजका राजकुलं गन्त्वा रञ्ञा पहितभावं आरोचापेत्वा देविया ‘‘आगच्छन्तू’’ति वुत्ते पविसित्वा वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठंसु. अथ ने देवी पुच्छि – ‘‘ताता, किं कारणा आगतात्था’’ति? ‘‘मयं रञ्ञा तुम्हाकं सन्तिकं पहिता, तीणि किर नो सतसहस्सानि देथा’’ति. ‘‘ताता, अतिबहुं भणथ, किं तुम्हेहि रञ्ञो कतं, किस्मिं वो राजा पसन्नो एत्तकं धनं दापेसी’’ति? ‘‘देवि, न अञ्ञं किञ्चि कतं, रञ्ञो पन एकं सासनं आरोचयिम्हा’’ति? ‘‘सक्का पन, ताता, मय्हं आरोचेतु’’न्ति. ‘‘सक्का, देवी’’ति. ‘‘तेन हि, ताता, वदेथा’’ति. ‘‘देवि बुद्धो लोके उप्पन्नो’’ति. सापि ‘‘तं सुत्वा पुरिमनयेनेव पीतिया फुट्ठसरीरा तिक्खत्तुं किञ्चि असल्लक्खेत्वा चतुत्थे वारे ‘बुद्धो’ति पदं सुत्वा, ताता, इमस्मिं पदे रञ्ञा किं दिन्न’’न्ति? ‘‘सतसहस्सं, देवी’’ति. ‘‘ताता, अननुच्छविकं रञ्ञा कतं एवरूपं सासनं सुत्वा तुम्हाकं सतसहस्सं ददमानेन. अहञ्हि वो मम दुग्गतपण्णाकारे तीणि सतसहस्सानि दम्मि, अपरम्पि तुम्हेहि रञ्ञो किं आरोचित’’न्ति? ते इदञ्चिदञ्चाति इतरानिपि द्वे सासनानि आरोचयिंसु. देवी पुरिमनयेनेव पीतिया फुट्ठसरीरा तिक्खत्तुं किञ्चि असल्लक्खेत्वा चतुत्थे वारे तथेव सुत्वा तीणि तीणि सतसहस्सानि दापेसि, एवं ते सब्बानिपि द्वादस सतसहस्सानि लभिंसु.

अथ ने देवी पुच्छि – ‘‘राजा कहं, ताता’’ति? देवि, ‘‘सत्थारं उद्दिस्स ‘पब्बजिस्सामी’ति गतो’’ति. ‘‘मय्हं तेन किं सासनं दिन्न’’न्ति? ‘‘सब्बं किर तेन तुम्हाकं इस्सरियं विस्सट्ठं, तुम्हे किर यथारुचिया सम्पत्तिं अनुभवथा’’ति. ‘‘अमच्चा पन कहं, ताता’’ति? तेपि ‘‘‘रञ्ञा सद्धिंयेव पब्बजिस्सामा’ति गता, देवी’’ति. सा तेसं भरियायो पक्कोसापेत्वा, अम्मा, तुम्हाकं सामिका ‘‘रञ्ञा सद्धिं पब्बजिस्सामा’’ति गता, ‘‘तुम्हे किं करिस्सथा’’ति? ‘‘किं पन तेहि अम्हाकं सासनं पहितं, देवी’’ति? ‘‘तेहि किर अत्तनो सम्पत्ति तुम्हाकं विस्सट्ठा, तुम्हे किर तं सम्पत्तिं यथारुचि परिभुञ्जथा’’ति. ‘‘तुम्हे पन, देवि, किं करिस्सथा’’ति? ‘‘अम्मा, सो ताव राजा सासनं सुत्वा मग्गे ठितकोव तीहि सतसहस्सेहि तीणि रतनानि पूजेत्वा खेळपिण्डं विय सम्पत्तिं पहाय ‘पब्बजिस्सामी’ति निक्खन्तो, मया पन तिण्णं रतनानं सासनं सुत्वा तीणि रतनानि नवहि सतसहस्सेहि पूजितानि, न खो पनेसा सम्पत्ति नाम रञ्ञोयेव दुक्खा, मय्हम्पि दुक्खायेव. को रञ्ञा छड्डितखेळपिण्डं जाणुकेहि पतिट्ठहित्वा मुखेन गण्हिस्सति, न मय्हं सम्पत्तिया अत्थो, अहम्पि सत्थारं उद्दिस्स गन्त्वा पब्बजिस्सामी’’ति. ‘‘देवि, मयम्पि तुम्हेहेव सद्धिं पब्बजिस्सामा’’ति. ‘‘सचे सक्कोथ, साधु, अम्मा’’ति? ‘‘सक्कोम, देवी’’ति. ‘‘साधु, अम्मा, तेन हि एथा’’ति रथसहस्सं योजापेत्वा रथं आरुय्ह ताहि सद्धिं निक्खमित्वा अन्तरामग्गे पठमं नदिं दिस्वा यथा रञ्ञा पुट्ठं, तथेव पुच्छित्वा सब्बपवत्तिं सुत्वा ‘‘रञ्ञो गतमग्गं ओलोकेथा’’ति वत्वा ‘‘सिन्धवानं पदवलञ्जं न पस्साम, देवी’’ति वुत्ते ‘‘राजा तीणि रतनानि उद्दिस्स निक्खन्तो सच्चकिरियं कत्वा गतो भविस्सति. अहम्पि तीणि रतनानि उद्दिस्स निक्खन्ता, तेसमेव अनुभावेन इदं उदकं विय मा अहोसी’’ति तिण्णं रतनानं गुणं अनुस्सरित्वा रथसहस्सं पेसेसि. उदकं पिट्ठिपासाणसदिसं अहोसि. चक्कानं अग्गग्गनेमिवट्टियो नेव तेमिंसु. एतेनेव उपायेन इतरा द्वे नदियो उत्तरि.

अथ सत्था तस्सागमनभावं ञत्वा यथा अत्तनो सन्तिके निसिन्ना भिक्खू न पञ्ञायन्ति, एवमकासि. सापि गच्छन्ती गच्छन्ती सत्थु सरीरतो निक्खन्ता छब्बण्णरस्मियो दिस्वा तथेव चिन्तेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं ठिता पुच्छि – ‘‘भन्ते, महाकप्पिनो तुम्हाकं उद्दिस्स निक्खन्तो आगतेत्थ मञ्ञे, कहं सो, अम्हाकम्पि नं दस्सेथा’’ति? ‘‘निसीदथ ताव, इधेव नं पस्सिस्सथा’’ति. ता सब्बापि तुट्ठचित्ता ‘‘इधेव किर निसिन्ना सामिके पस्सिस्सामा’’ति निसीदिंसु. सत्था तासं अनुपुब्बिं कथं कथेसि, अनोजादेवी देसनावसाने सपरिवारा सोतापत्तिफलं पापुणि. महाकप्पिनत्थेरो तासं वड्ढितधम्मदेसनं सुणन्तो सपरिवारो सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तस्मिं खणे सत्था तासं ते भिक्खू अरहत्तप्पत्ते दस्सेसि. तासं किर आगतक्खणेयेव अत्तनो सामिके कासावधरे मुण्डकसीसे दिस्वा चित्तं एकग्गं न भवेय्य, तेन मग्गफलानि पत्तुं न सक्कुणेय्युं. तस्मा अचलसद्धाय पतिट्ठितकाले तासं ते भिक्खू अरहत्तप्पत्तेयेव दस्सेसि.

तापि ते दिस्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हाकं ताव पब्बजितकिच्चं मत्थकं पत्त’’न्ति वत्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं ठिता पब्बज्जं याचिंसु. एवं किर वुत्ते ‘‘सत्था उप्पलवण्णाय आगमनं चिन्तेसी’’ति एकच्चे वदन्ति. सत्था पन ता उपासिकायो आह – ‘‘सावत्थिं गन्त्वा भिक्खुनीउपस्सये पब्बजेथा’’ति. ता अनुपुब्बेन जनपदचारिकं चरमाना अन्तरामग्गे महाजनेन अभिहटसक्कारसम्माना पदसाव वीसयोजनसतिकं गन्त्वा भिक्खुनीउपस्सये पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिंसु. सत्थापि भिक्खुसहस्सं आदाय आकासेनेव जेतवनं अगमासि. तत्र सुदं आयस्मा महाकप्पिनो रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादीसु ‘‘अहो सुखं, अहो सुख’’न्ति उदानं उदानेन्तो विचरति. भिक्खू भगवतो आरोचेसुं – ‘‘भन्ते, महाकप्पिनो ‘अहो सुखं, अहो सुख’न्ति उदानं उदानेन्तो विचरति, अत्तनो कामसुखं रज्जसुखं आरब्भ कथेसि मञ्ञे’’ति. सत्था तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं, कप्पिन, कामसुखं रज्जसुखं आरब्भ उदानं उदानेसी’’ति. ‘‘भगवा मे, भन्ते, तं आरब्भ उदानभावं वा अनुदानभावं वा जानाती’’ति? सत्था ‘‘न, भिक्खवे, मम पुत्तो कामसुखं रज्जसुखं आरब्भ उदानं उदानेति, पुत्तस्स पन मे धम्मपीति नाम धम्मरति नाम उप्पज्जति, सो अमतमहानिब्बानं आरब्भ एव उदानं उदानेसी’’ति अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

७९. ‘‘धम्मपीति सुखं सेति, विप्पसन्नेन चेतसा;

अरियप्पवेदिते धम्मे, सदा रमति पण्डितो’’ति.

तत्थ धम्मपीतीति धम्मपायको, धम्मं पिवन्तोति अत्थो. धम्मो च नामेस न सक्का भाजनेन यागुआदीनि विय पातुं? नवविधं पन लोकुत्तरधम्मं नामकायेन फुसन्तो आरम्मणतो सच्छिकरोन्तो परिञ्ञाभिसमयादीहि दुक्खादीनि अरियसच्चानि पटिविज्झन्तो धम्मं पिवति नाम. सुखं सेतीति देसनामत्तमेवेतं, चतूहिपि इरियापथेहि सुखं विहरतीति अत्थो. विप्पसन्नेनाति अनाविलेन निरुपक्किलेसेन. अरियप्पवेदितेति बुद्धादीहि अरियेहि पवेदिते सतिपट्ठानादिभेदे बोधिपक्खियधम्मे. सदा रमतीति एवरूपो धम्मपीति विप्पसन्नेन चेतसा विहरन्तो पण्डिच्चेन समन्नागतो सदा रमति अभिरमतीति.

देसनावसाने बहू सोतापन्नादयो अहेसुन्ति.

महाकप्पिनत्थेरवत्थु चतुत्थं.