५. पण्डितसामणेरवत्थु
उदकञ्हि नयन्तीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो पण्डितसामणेरं आरब्भ कथेसि.
अतीते किर कस्सपसम्मासम्बुद्धो वीसतिखीणासवसहस्सपरिवारो बाराणसिं अगमासि. मनुस्सा अत्तनो बलं सल्लक्खेत्वा अट्ठपि दसपि एकतो हुत्वा अगन्तुकदानादीनि अदंसु. अथेकदिवसं सत्था भत्तकिच्चपरियोसाने एवं अनुमोदनमकासि –
‘‘उपासका इध एकच्चो ‘अत्तनो सन्तकमेव दातुं वट्टति, किं परेन समादपितेना’ति अत्तनाव दानं देति, परं न समादपेति. सो निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने भोगसम्पदं लभति, नो परिवारसम्पदं. एकच्चो परं समादपेति, अत्तना न देति. सो निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने परिवारसम्पदं लभति, नो भोगसम्पदं एकच्चो अत्तनापि न देति, परम्पि न समादपेति. सो निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने नेव भोगसम्पदं लभति, न परिवारसम्पदं, विघासादोव हुत्वा जीवति. एकच्चो अत्तना च देति, परञ्च समादपेति. सो निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने भोगसम्पदम्पि लभति परिवारसम्पदम्पी’’ति.
तं सुत्वा समीपे ठितो एको पण्डितपुरिसो चिन्तेसि – ‘‘अहं दानि तथा करिस्सामि, यथा मे द्वेपि सम्पत्तियो भविस्सन्ती’’ति. सो सत्थारं वन्दित्वा आह – ‘‘भन्ते, स्वातनाय मय्हं भिक्खं गण्हथा’’ति. ‘‘कित्तकेहि ते भिक्खूहि अत्थो’’ति? ‘‘कित्तको पन वो, भन्ते, परिवारो’’ति? ‘‘वीसति भिक्खुसहस्सानी’’ति. ‘‘भन्ते, सब्बेहि सद्धिं स्वातनाय मय्हं भिक्खं गण्हथा’’ति. सत्था अधिवासेसि. सो गामं पविसित्वा, ‘‘अम्मताता, स्वातनाय मया बुद्धप्पमुखो भिक्खुसङ्घो निमन्तितो, तुम्हे यत्तकानं भिक्खूनं दातुं सक्खिस्सथ, तत्तकानं दानं देथा’’ति आरोचेत्वा विचरन्तो अत्तनो अत्तनो बलं सल्लक्खेत्वा ‘‘मयं दसन्नं दस्साम, मयं वीसतिया, मयं सतस्स, मयं पञ्चसतान’’न्ति वुत्ते सब्बेसं वचनं आदितो पट्ठाय पण्णे आरोपेसि.
तेन च समयेन तस्मिं नगरे अतिदुग्गतभावेनेव ‘‘महादुग्गतो’’ति पञ्ञातो एको पुरिसो अत्थि. सो तम्पि सम्मुखागतं दिस्वा, सम्म महादुग्गत, मया स्वातनाय बुद्धप्पमुखो भिक्खुसङ्घो निमन्तितो, स्वे नगरवासिनो दानं दस्सन्ति, ‘‘त्वं कति भिक्खू भोजेस्ससी’’ति? ‘‘सामि, मय्हं किं भिक्खूहि, भिक्खूहि नाम सधनानं अत्थो, मय्हं पन स्वे यागुअत्थाय तण्डुलनाळिमत्तम्पि नत्थि, अहं भतिं कत्वा जीवामि, किं मे भिक्खूही’’ति? समादपकेन नाम ब्यत्तेन भवितब्बं. तस्मा सो तेन ‘‘नत्थी’’ति वुत्तेपि तुण्हीभूतो अहुत्वा एवमाह – ‘‘सम्म महादुग्गत, इमस्मिं नगरे सुभोजनं भुञ्जित्वा सुखुमवत्थं निवासेत्वा नानाभरणपटिमण्डिता सिरिसयने सयमाना बहू जना सम्पत्तिं अनुभवन्ति, त्वं पन दिवसं भतिं कत्वा कुच्छिपूरणमत्तम्पि न लभसि, एवं सन्तेपि ‘अहं पुब्बे पुञ्ञं अकतत्ता किञ्चि न लभामी’ति न जानासी’’ति? ‘‘जानामि, सामी’’ति. ‘‘अथ कस्मा इदानि पुञ्ञं न करोसि, त्वं युवा बलसम्पन्नो, किं तया भतिं कत्वापि यथाबलं दानं दातुं न वट्टती’’ति? सो तस्मिं कथेन्तेयेव संवेगप्पत्तो हुत्वा ‘‘मय्हम्पि एकं भिक्खुं पण्णे आरोपेहि, किञ्चिदेव भतिं कत्वा एकस्स भिक्खं दस्सामी’’ति आह. इतरो ‘‘किं एकेन भिक्खुना पण्णे आरोपितेना’’ति न आरोपेसि? महादुग्गतोपि गेहं गन्त्वा भरियं आह – ‘‘भद्दे, नगरवासिनो स्वे सङ्घभत्तं करिस्सन्ति, अहम्पि समादपकेन ‘एकस्स भिक्खं देही’ति वुत्तो, मयम्पि स्वे एकस्स भिक्खं दस्सामा’’ति. अथस्स भरिया ‘‘मयं दलिद्दा, कस्मा तया सम्पटिच्छित’’न्ति अवत्वाव, ‘‘सामि, भद्दकं ते कतं, मयं पुब्बेपि किञ्चि अदत्वा इदानि दुग्गता जाता, मयं उभोपि भतिं कत्वा एकस्स भिक्खं दस्साम, सामी’’ति वत्वा उभोपि गेहा निक्खमित्वा भतिट्ठानं अगमंसु.
महासेट्ठि तं दिस्वा ‘‘किं, सम्म महादुग्गत, भतिं करिस्ससी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, अय्या’’ति. ‘‘किं करिस्ससी’’ति? ‘‘यं तुम्हे कारेस्सथ, तं करिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि मयं स्वे द्वे तीणि भिक्खुसतानि भोजेस्साम, एहि, दारूनि फालेही’’ति वासिफरसुं नीहरित्वा दापेसि. महादुग्गतो दळ्हं कच्छं बन्धित्वा महुस्साहप्पत्तो वासिं पहाय फरसुं गण्हन्तो, फरसुं पहाय वासिं गण्हन्तो दारूनि फालेति. अथ नं सेट्ठि आह – ‘‘सम्म, त्वं अज्ज अतिविय उस्साहप्पत्तो कम्मं करोसि, किं नु खो कारण’’न्ति? ‘‘सामि, अहं स्वे एकं भिक्खुं भोजेस्सामी’’ति. तं सुत्वा सेट्ठि पसन्नमानसो चिन्तेसि – ‘‘अहो इमिना दुक्करं कतं, ‘अहं दुग्गतो’ति तुण्हीभावं अनापज्जित्वा ‘भतिं कत्वा एकं भिक्खुं भोजेस्सामी’ति वदती’’ति. सेट्ठिभरियापि तस्स भरियं दिस्वा, ‘‘अम्म, किं कम्मं करिस्ससी’’ति पुच्छित्वा ‘‘यं तुम्हे कारेस्सथ, तं करोमी’’ति वुत्ते उदुक्खलसालं पवेसेत्वा सुप्पमुसलादीनि दापेसि. सा नच्चन्ती विय तुट्ठपहट्ठा वीहिं कोट्टेति चेव ओफुणाति च. अथ नं सेट्ठिभरिया पुच्छि – ‘‘अम्म, त्वं अतिविय तुट्ठपहट्ठा कम्मं करोसि, किं नु खो कारण’’न्ति? ‘‘अय्ये, इमं भतिं कत्वा मयम्पि एकं भिक्खुं भोजेस्सामा’’ति. तं सुत्वा सेट्ठिभरियापि तस्सं ‘‘अहो वतायं दुक्करकारिका’’ति पसीदि. सेट्ठि महादुग्गतस्स दारूनं फालितकाले ‘‘अयं ते भती’’ति सालीनं चतस्सो नाळियो दापेत्वा ‘‘अयं ते तुट्ठिदायो’’ति अपरापि चतस्सो नाळियो दापेसि.
सो गेहं गन्त्वा भरियं आह – ‘‘मया भतिं कत्वा सालि लद्धो, अयं निवापो भविस्सति, तया लद्धाय भतिया दधितेलकटुकभण्डानि गण्हाही’’ति. सेट्ठिभरियापि पुन तस्सा एकं सप्पिकरोटिकञ्चेव दधिभाजनञ्च कटुकभण्डञ्च सुद्धतण्डुळिनाळिञ्च दापेसि. इति च उभिन्नम्पि नव तण्डुलनाळियो अहेसुं. ते ‘‘देय्यधम्मो नो लद्धो’’ति तुट्ठहट्ठा पातोव उट्ठहिंसु. भरिया महादुग्गतं आह – ‘‘गच्छ, सामि, पण्णं परियेसित्वा आहरा’’ति. सो अन्तरापणे पण्णं अदिस्वा नदीतीरं गन्त्वा ‘‘अज्ज अय्यानं भोजनं दातुं लभिस्सामी’’ति पहट्ठमानसो गायन्तो पण्णं उच्चिनति. महाजालं खिपित्वा ठितो केवट्टो ‘‘महादुग्गतस्स सद्देन भवितब्ब’’न्ति तं पक्कोसित्वा पुच्छि – ‘‘अतिविय तुट्ठचित्तो गायसि, किं नु खो कारण’’न्ति? ‘‘पण्णं उच्चिनामि, सम्मा’’ति. ‘‘किं करिस्ससी’’ति? ‘‘एकं भिक्खुं भोजेस्सामी’’ति. ‘‘अहो सुखितो, भिक्खु, सो तव किं पण्णं खादिस्सती’’ति? ‘‘किं करोमि, सम्म, अत्तना लद्धपण्णेन भोजेस्सामी’’ति? ‘‘तेन हि एही’’ति. ‘‘किं करोमि, सम्मा’’ति? ‘‘इमे मच्छे गहेत्वा पादग्घनकानि अड्ढग्घनकानि कहापणग्घनकानि च उद्दानानि करोही’’ति. सो तथा अकासि. बद्धबद्धे मच्छे नगरवासिनो निमन्तितनिमन्तितानं भिक्खूनं अत्थाय हरिंसु. तस्स मच्छुद्दानानि करोन्तस्सेव भिक्खाचारवेला पापुणि. सो वेलं सल्लक्खेत्वा ‘‘गमिस्सामहं, सम्म, अयं भिक्खूनं आगमनवेला’’ति आह. ‘‘अत्थि पन किञ्चि मच्छुद्दान’’न्ति? ‘‘नत्थि, सम्म, सब्बानि खीणानी’’ति. ‘‘तेन हि मया अत्तनो अत्थाय वालुकाय निखणित्वा चत्तारो रोहितमच्छा ठपिता, सचे भिक्खुं भोजेतुकामोसि, इमे गहेत्वा गच्छा’’ति ते मच्छे तस्स अदासि.
तं दिवसं पन सत्था पच्चूसकाले लोकं वोलोकेन्तो महादुग्गतं अत्तनो ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठं दिस्वा ‘‘किं नु खो भविस्सती’’ति आवज्जेन्तो ‘‘महादुग्गतो ‘एकं भिक्खुं भोजेस्सामी’ति भरियाय सद्धिं हिय्यो भतिं अकासि, कतरं नु खो भिक्खुं लभिस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘मनुस्सा पण्णे आरोपितसञ्ञाय भिक्खू गहेत्वा अत्तनो अत्तनो गेहेसु निसीदापेस्सन्ति, महादुग्गतो मं ठपेत्वा अञ्ञं भिक्खुं न लभिस्सती’’ति उपधारेसि. बुद्धा किर दुग्गतेसु अनुकम्पं करोन्ति. तस्मा सत्था पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा ‘‘महादुग्गतं सङ्गण्हिस्सामी’’ति गन्धकुटिं पविसित्वा निसीदि. महादुग्गतेपि मच्छे गहेत्वा गेहं पविसन्ते सक्कस्स पण्डुकम्बलसिलासनं उण्हाकारं दस्सेसि. सो ‘‘किं नु खो कारण’’न्ति ओलोकेन्तो ‘‘हिय्यो, महादुग्गतो ‘एकस्स भिक्खुनो भिक्खं दस्सामी’ति अत्तनो भरियाय सद्धिं भतिं अकासि, कतरं नु खो भिक्खुं लभिस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘नत्थेतस्स अञ्ञो भिक्खु, सत्था पन महादुग्गतस्स सङ्गहं करिस्सामी’’ति गन्धकुटियं निसिन्नो. महादुग्गतो अत्तनो उपकप्पनकं यागुभत्तं पण्णसूपेय्यम्पि तथागतस्स ददेय्य, ‘‘यंनूनाहं महादुग्गतस्स गेहं गन्त्वा भत्तकारककम्मं करेय्य’’न्ति अञ्ञातकवेसेन तस्स गेहसमीपं गन्त्वा ‘‘अत्थि नु खो कस्सचि किञ्चि भतिया कातब्ब’’न्ति पुच्छि. महादुग्गतो तं दिस्वा आह – ‘‘सम्म, किं कम्मं करिस्ससी’’ति? ‘‘अहं, सामि, सब्बसिप्पिको, मय्हं अजाननसिप्पं नाम नत्थि, यागुभत्तादीनिपि सम्पादेतुं जानामी’’ति. ‘‘सम्म, मयं तव कम्मेन अत्थिका, तुय्हं पन किञ्चि दातब्बं भतिं न पस्सामा’’ति. ‘‘किं पन ते कत्तब्ब’’न्ति? ‘‘एकस्स भिक्खुस्स भिक्खं दातुकामोम्हि, तस्स यागुभत्तसंविधानं इच्छामी’’ति. ‘‘सचे भिक्खुस्स भिक्खं दस्ससि, न मे भतिया अत्थो, किं मम पुञ्ञं न वट्टती’’ति? ‘‘एवं सन्ते साधु, सम्म, पविसा’’ति. सो तस्स गेहं पविसित्वा तेलतण्डुलादीनि आहरापेत्वा ‘‘गच्छ, अत्तनो पत्तभिक्खुं आनेही’’ति तं उय्योजेसि. दानवेय्यावटिकोपि पण्णे आरोपितनियामेनेव तेसं तेसं गेहानि भिक्खू पहिणि.
महादुग्गतो तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘मय्हं पत्तभिक्खुं देही’’ति आह. सो तस्मिं खणे सतिं लभित्वा ‘‘अहं तव भिक्खुं पमुट्ठो’’ति आह. महादुग्गतो तिखिणाय सत्तिया कुच्छियं पहटो विय, ‘‘सामि, कस्मा मं नासेसि, अहं तया हिय्यो समादपितो भरियाय सद्धिं दिवसं भतिं कत्वा अज्ज पातोव पण्णत्थाय नदीतीरे आहिण्डित्वा आगतो, देहि मे एकं भिक्खु’’न्ति बाहा पग्गय्ह परिदेवि. मनुस्सा सन्निपतित्वा ‘‘किमेतं, महादुग्गता’’ति पुच्छिंसु. सो तमत्थं आरोचेसि. ते वेय्यावटिकं पुच्छिंसु – ‘‘सच्चं किर, सम्म, तया एस ‘भतिं कत्वा एकस्स भिक्खुस्स भिक्खं देही’ति समादपितो’’ति? ‘‘आम, अय्या’’ति. ‘‘भारियं ते कम्मं कतं, यो त्वं एत्तके भिक्खू संविदहन्तो एतस्स एकं भिक्खुं नादासी’’ति. सो तेसं वचनेन मङ्कुभूतो तं आह – ‘‘सम्म महादुग्गत, मा मं नासयि, अहं तव कारणा महाविहेसं पत्तो, मनुस्सा पण्णे आरोपितनियामेन अत्तनो अत्तनो पत्तभिक्खू नयिंसु, अत्तनो गेहे निसिन्नभिक्खुं नीहरित्वा देन्तो नाम नत्थि, सत्था पन मुखं धोवित्वा गन्धकुटियमेव निसिन्नो, राजयुवराजसेनापतिआदयो सत्थु गन्धकुटितो निक्खमनं ओलोकेन्ता निसिन्ना सत्थु पत्तं गहेत्वा ‘गमिस्सामा’ति. बुद्धा नाम दुग्गते अनुकम्पं करोन्ति, त्वं विहारं गन्त्वा ‘दुग्गतोम्हि, भन्ते, मम सङ्गहं करोथा’ति सत्थारं वन्द, सचे ते पुञ्ञं अत्थि, अद्धा लच्छसी’’ति.
सो विहारं अगमासि. अथ नं अञ्ञेसु दिवसेसु विहारे विघासादभावेन दिट्ठत्ता राजयुवराजादयो, ‘‘महादुग्गत, न ताव भत्तकालो, कस्मा त्वं आगच्छसी’’ति आहंसु. सो ‘‘जानामि, सामि, ‘न ताव भत्तकालो’ति. सत्थारं पन वन्दितुं आगच्छामी’’ति वदन्तो गन्त्वा गन्धकुटिया उम्मारे सीसं ठपेत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, इमस्मिं नगरे मया दुग्गततरो नत्थि, अवस्सयो मे होथ, करोथ मे सङ्गह’’न्ति आह. सत्था गन्धकुटिद्वारं विवरित्वा पत्तं नीहरित्वा तस्स हत्थे ठपेसि. सो चक्कवत्तिसिरिं पत्तो विय अहोसि, राजयुवराजादयो अञ्ञमञ्ञस्स मुखानि ओलोकयिंसु. सत्थारा दिन्नपत्तञ्हि कोचि इस्सरियवसेन गहेतुं समत्थो नाम नत्थि. एवं पन वदिंसु, ‘‘सम्म महादुग्गत, सत्थु पत्तं अम्हाकं देहि एत्तकं नाम ते धनं दस्साम, त्वं दुग्गतो धनं गण्हाहि, किं ते पत्तेना’’ति? महादुग्गतो ‘‘न कस्सचि दस्सामि, न मे धनेन अत्थो, सत्थारंयेव भोजेस्सामी’’ति आह. अवसेसा तं याचित्वा पत्तं अलभित्वा निवत्तिंसु. राजा पन ‘‘महादुग्गतो धनेन पलोभियमानोपि सत्थु पत्तं न देति, सत्थारा च सयं दिन्नपत्तं कोचि गहेतुं न सक्कोति, इमस्स देय्यधम्मो नाम कित्तको भविस्सति, इमिना देय्यधम्मस्स दिन्नकाले सत्थारं आदाय गेहं नेत्वा मय्हं सम्पादितं आहारं दस्सामी’’ति चिन्तेत्वा सत्थारा सद्धिंयेव अगमासि. सक्कोपि देवराजा यागुखज्जकभत्तसूपेय्यपण्णादीनि सम्पादेत्वा सत्थु निसीदनारहं आसनं पञ्ञपेत्वा निसीदि.
महादुग्गतो सत्थारं नेत्वा ‘‘पविसथ, भन्ते’’ति आह. वसनगेहञ्चस्स नीचं होति, अनोनतेन पविसितुं न सक्का. बुद्धा च नाम गेहं पविसन्ता न ओनमित्वा पविसन्ति. गेहञ्हि पविसनकाले महापथवी वा हेट्ठा ओगच्छति, गेहं वा उद्धं गच्छति. इदं तेसं सुदिन्नदानस्स फलं. पुन निक्खमित्वा गतकाले सब्बं पाकतिकमेव होति. तस्मा सत्था ठितकोव गेहं पविसित्वा सक्केन पञ्ञत्तासने निसीदि. सत्थरि निसिन्ने राजा आह – ‘‘सम्म महादुग्गत, तया अम्हाकं याचन्तानम्पि सत्थु पत्तो न दिन्नो, पस्साम ताव, कीदिसो ते सत्थु सक्कारो कतो’’ति? अथस्स सक्को यागुखज्जकादीनि विवरित्वा दस्सेसि. तेसं वासगन्धो सकलनगरं छादेत्वा अट्ठासि. राजा यागुआदीनि ओलोकेत्वा भगवन्तं आह – ‘‘भन्ते, ‘अहं महादुग्गतस्स देय्यधम्मो कित्तको भविस्सति, इमिना देय्यधम्मे दिन्ने सत्थारं गेहं नेत्वा अत्तनो सम्पादितं आहारं दस्सामी’ति चिन्तेत्वा आगतो, मया एवरूपो आहारो न दिट्ठपुब्बो, मयि इध ठिते महादुग्गतो किलमेय्य, गच्छामह’’न्ति सत्थारं वन्दित्वा पक्कामि. सक्कोपि सत्थारं यागुआदीनि दत्वा सक्कच्चं परिविसि. सत्थापि कतभत्तकिच्चो अनुमोदनं कत्वा उट्ठायासना पक्कामि.
सक्को महादुग्गतस्स सञ्ञं अदासि. सो पत्तं गहेत्वा सत्थारं अनुगच्छि. सक्को निवत्तित्वा महादुग्गतस्स गेहद्वारे ठितो आकासं ओलोकेसि. तावदेव आकासतो सत्तरतनवस्सं वस्सित्वा तस्स गेहे सब्बभाजनानि पूरेत्वा सकलं गेहं पूरेसि. तस्स गेहे ओकासो नाहोसि. तस्स भरिया दारके हत्थेसु गहेत्वा नीहरित्वा बहि अट्ठासि. सो सत्थारं अनुगन्त्वा निवत्तो दारके बहि दिस्वा ‘‘किं इद’’न्ति पुच्छि. ‘‘सामि, सकलं नो गेहं सत्तहि रतनेहि पुण्णं, पविसितुं ओकासो नत्थी’’ति. सो ‘‘अज्जेव मे दानेन विपाको दिन्नो’’ति चिन्तेत्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा, ‘‘कस्मा आगतोसी’’ति वुत्ते आह –‘‘देव, गेहं मे सत्तहि रतनेहि पुण्णं, तं धनं गण्हथा’’ति. राजा ‘‘अहो बुद्धानं दिन्नदानं, अज्जेव मत्थकं पत्त’’न्ति चिन्तेत्वा तं आह – ‘‘किं ते लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘धनहरणत्थाय सकटसहस्सं, देवा’’ति. राजा सकटसहस्सं पेसेत्वा धनं आहरापेत्वा राजङ्गणे ओकिरापेसि. तालप्पमाणो रासि अहोसि. राजा नगरे सन्निपातापेत्वा ‘‘इमस्मिं नगरे अत्थि कस्सचि एत्तकं धन’’न्ति पुच्छि. ‘‘नत्थि, देवा’’ति. ‘‘एवं महाधनस्स किं कातुं वट्टती’’ति? ‘‘सेट्ठिट्ठानं दातुं वट्टति, देवा’’ति. राजा तस्स महासक्कारं कत्वा सेट्ठिट्ठानं दापेसि.
अथस्स पुब्बे एकस्स सेट्ठिनो गेहट्ठानं आचिक्खित्वा ‘‘एत्थ जाते गच्छे हरापेत्वा गेहं उट्ठापेत्वा वसाही’’ति आह. तस्स तं ठानं सोधेत्वा समं कत्वा भूमिया खञ्ञमानाय अञ्ञमञ्ञं आहच्च निधिकुम्भियो उट्ठहिंसु. तेन रञ्ञो आरोचिते ‘‘तव पुञ्ञेन निब्बत्ता, त्वमेव गण्हाही’’ति आह. सो गेहं कारेत्वा सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं अदासि. ततो परम्पि यावतायुकं तिट्ठन्तो पुञ्ञानि करित्वा आयुपरियोसाने देवलोके निब्बत्तो.
एकं बुद्धन्तरं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे ततो चुतो सावत्थियं सारिपुत्तत्थेरस्सूपट्ठाककुले सेट्ठिधीतु कुच्छियं पटिसन्धिं गण्हि. अथस्सा मातापितरो गब्भस्स पतिट्ठितभावं ञत्वा गब्भपरिहारं अदंसु. तस्सा अपरेन समयेन एवरूपो दोहळो उप्पज्जि – ‘‘अहो वताहं धम्मदेसनापतिं आदिं कत्वा पञ्चन्नं भिक्खुसतानं रोहितमच्छरसेन दानं दत्वा कासायानि वत्थानि निवासेत्वा आसनपरियन्ते निसिन्ना तेसं भिक्खूनं उच्छिट्ठभत्तं परिभुञ्जेय्य’’न्ति. सा मातापितूनं आरोचेत्वा तथा अकासि, दोहळो पटिपस्सम्भि. अथस्सा ततो अपरेसुपि सत्तसु मङ्गलेसु रोहितमच्छरसेनेव धम्मसेनापतित्थेरप्पमुखानि पञ्च भिक्खुसतानि भोजेसुं. सब्बं तिस्सकुमारस्स वत्थुम्हि वुत्तनियामेनेव वेदितब्बं. अयमस्स पन महादुग्गतकाले दिन्नस्स रोहितमच्छरसदानस्सेव निस्सन्दो. नामग्गहणदिवसे पनस्स, ‘‘भन्ते, दासस्स वो सिक्खापदानि देथा’’ति मातरा वुत्ते थेरो आह – ‘‘कोनामो अयं दारको’’ति? ‘‘भन्ते, इमस्स दारकस्स कुच्छियं पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय इमस्मिं गेहे जळा एळमूगापि पण्डिता जाता, तस्मा मे पुत्तस्स पण्डितोत्वेव नामं भविस्सती’’ति. थेरो सिक्खापदानि अदासि. जातदिवसतो पट्ठाय पनस्स ‘‘नाहं मम पुत्तस्स अज्झासयं भिन्दिस्सामी’’ति मातु चित्तं उप्पज्जि. सो सत्तवस्सिककाले मातरं आह – ‘‘अम्म, थेरस्स सन्तिके पब्बजिस्सामी’’ति. ‘‘साधु, तात, ‘अहं तव अज्झासयं न भिन्दिस्सामिच्चेव मनं उप्पादेसि’’’न्ति वत्वा थेरं निमन्तेत्वा भोजेत्वा, ‘‘भन्ते, दासो वो पब्बजितुकामो, अहं इमं सायन्हसमये विहारं आनेस्सामी’’ति थेरं उय्योजेत्वा ञातके सन्निपातापेत्वा ‘‘मम पुत्तस्स गिहिकाले कत्तब्बसक्कारं अज्जेव करिस्सामा’’ति महन्तं सक्कारं कारेत्वा तं आदाय विहारं गन्त्वा ‘‘इमं, भन्ते, पब्बाजेथा’’ति थेरस्स अदासि.
थेरो पब्बज्जाय दुक्करभावं आचिक्खित्वा ‘‘करिस्सामहं, भन्ते, तुम्हाकं ओवाद’’न्ति वुत्ते ‘‘तेन हि एही’’ति केसे तेमेत्वा तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खित्वा पब्बाजेसि. मातापितरोपिस्स सत्ताहं विहारेयेव वसन्ता बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स रोहितमच्छरसेनेव दानं दत्वा सत्तमे दिवसे सायं गेहं अगमंसु. थेरो अट्ठमे दिवसे अन्तोगामं गच्छन्तो तं आदाय गच्छति, भिक्खुसङ्घेन सद्धिं नागमासि. किं कारणा? न तावस्स पत्तचीवरग्गहणानि वा इरियापथो वा पासादिको होति, अपिच विहारे थेरस्स कत्तब्बवत्तं अत्थि. थेरो हि भिक्खुसङ्घे अन्तोगामं पविट्ठे सकलविहारं विचरन्तो असम्मज्जनट्ठानं सम्मज्जित्वा तुच्छभाजनेसु पानीयपरिभोजनीयानि उपट्ठपेत्वा दुन्निक्खित्तानि मञ्चपीठादीनि पटिसामेत्वा पच्छा गामं पविसति. अपिच ‘‘अञ्ञतित्थिया तुच्छविहारं पविसित्वा ‘पस्सथ समणस्स गोतमस्स सावकानं निसिन्नट्ठानानी’ति वत्तुं मा लभिंसू’’ति सकलविहारं पटिजग्गित्वा पच्छा गामं पविसति. तस्मा तं दिवसम्पि सामणेरेन पत्तचीवरं गाहापेत्वा दिवातरं पिण्डाय पाविसि.
सामणेरो उपज्झायेन सद्धिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे मातिकं दिस्वा, ‘‘भन्ते, इदं किं नामा’’ति पुच्छि. ‘‘मातिका नाम, सामणेरा’’ति. ‘‘इमाय किं करोन्ती’’ति? ‘‘इतो चितो च उदकं आहरित्वा अत्तनो सस्सकम्मं सम्पादेन्ती’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, उदकस्स चित्तं अत्थी’’ति? ‘‘नत्थावुसो’’ति. ‘‘एवरूपं अचित्तकं अत्तनो इच्छितट्ठानं हरन्ति, भन्ते’’ति? ‘‘आमावुसो’’ति. सो चिन्तेसि – ‘‘सचे एवरूपम्पि अचित्तकं अत्तनो इच्छितिच्छितट्ठानं हरित्वा कम्मं करोन्ति, कस्मा सचित्तकापि चित्तं अत्तनो वसे वत्तेत्वा समणधम्मं कातुं न सक्खिस्सन्ती’’ति. अथेसो पुरतो गच्छन्तो उसुकारे सरदण्डकं अग्गिम्हि तापेत्वा अक्खिकोटिया ओलोकेत्वा उजुकं करोन्ते दिस्वा, ‘‘इमे, भन्ते, के नामा’’ति पुच्छि. ‘‘उसुकारा नामावुसो’’ति. ‘‘किं पनेते करोन्ती’’ति? ‘‘अग्गिम्हि तापेत्वा सरदण्डकं उजुं करोन्ती’’ति. ‘‘सचित्तको, भन्ते, एसो’’ति? ‘‘अचित्तको, आवुसो’’ति. सो चिन्तेसि – ‘‘सचे अचित्तकं गहेत्वा अग्गिम्हि तापेत्वा उजुं करोन्ति, कस्मा सचित्तकापि अत्तनो चित्तं वसे वत्तेत्वा समणधम्मं कातुं न सक्खिस्सन्ती’’ति. अथेसो पुरतो गच्छन्तो दारूनि अरनेमिनाभिआदीनि तच्छन्ते दिस्वा, ‘‘भन्ते, इमे के नामा’’ति पुच्छि. ‘‘तच्छका नामावुसो’’ति. ‘‘किं पनेते करोन्ती’’ति? ‘‘दारूनि गहेत्वा यानकादीनं चक्कादीनि करोन्ति, आवुसो’’ति. ‘‘एतानि पन सचित्तकानि, भन्ते’’ति? ‘‘अचित्तकानि, आवुसो’’ति. अथस्स एतदहोसि – ‘‘सचे अचित्तकानि कट्ठकलिङ्गरानि गहेत्वा चक्कादीनि करोन्ति, कस्मा सचित्तका अत्तनो चित्तं वसे वत्तेत्वा समणधम्मं कातुं न सक्खिस्सन्ती’’ति. सो इमानि कारणानि दिस्वा, ‘‘भन्ते, सचे तुम्हाकं पत्तचीवरे तुम्हे गण्हेय्याथ, अहं निवत्तेय्य’’न्ति. थेरो ‘‘अयं अधुना पब्बजितो दहरसामणेरो मं अनुबन्धमानो एवं वदेती’’ति चित्तं अनुप्पादेत्वाव ‘‘आहर, सामणेरा’’ति वत्वा अत्तनो पत्तचीवरं अग्गहेसि.
सामणेरोपि उपज्झायं वन्दित्वा निवत्तन्तो, ‘‘भन्ते, मय्हं आहारं आहरन्तो रोहितमच्छरसेनेव आहरेय्याथा’’ति आह. ‘‘कथं लभिस्सामावुसो’’ति? ‘‘भन्ते, अत्तनो पुञ्ञेन अलभन्ता मम पुञ्ञेन लभिस्सथा’’ति आह. थेरो ‘‘दहरसामणेरस्स बहि निसिन्नकस्स परिपन्थोपि भवेय्या’’ति कुञ्जिकं दत्वा ‘‘मय्हं वसनगब्भस्स द्वारं विवरित्वा अन्तो पविसित्वा निसीदेय्यासी’’ति आह. सो तथा कत्वा अत्तनो करजकाये ञाणं ओतारेत्वा अत्तभावं सम्मसन्तो निसीदि. अथस्स गुणतेजेन सक्कस्स आसनं उण्हाकारं दस्सेसि. सो ‘‘किं नु खो कारण’’न्ति उपधारेन्तो ‘‘पण्डितसामणेरो उपज्झायस्स पत्तचीवरं दत्वा ‘समणधम्मं करिस्सामी’ति निवत्तो, मयापि तत्थ गन्तुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा चत्तारो महाराजे आमन्तेत्वा ‘‘विहारस्स उपवने वसन्ते सकुणे पलापेत्वा समन्ततो आरक्खं गण्हथा’’ति वत्वा चन्ददेवपुत्तं ‘‘चन्दमण्डलं आकड्ढित्वा गण्हाही’’ति, सूरियदेवपुत्तं ‘‘सूरियमण्डलं आकड्ढित्वा गण्हाही’’ति वत्वा सयं गन्त्वा आविञ्छनरज्जुट्ठाने आरक्खं गहेत्वा अट्ठासि, विहारे पुराणपण्णस्स पतन्तस्सपि सद्दो नाहोसि, सामणेरस्स चित्तं एकग्गं अहोसि. सो अन्तराभत्तेयेव अत्तभावं सम्मसित्वा तीणि फलानि पापुणि.
थेरोपि ‘‘सामणेरो विहारे निसिन्नो, तस्स उपकप्पनकं भोजनं असुककुले नाम सक्का लद्धु’’न्ति एकं पेमगारवयुत्तं उपट्ठाककुलं अगमासि. तत्थ च मनुस्सा तं दिवसं रोहितमच्छे लभित्वा थेरस्सेव आगमनं ओलोकेन्तो निसीदिंसु. ते थेरं आगच्छन्तं दिस्वा, ‘‘भन्ते, भद्दकं वो कतं इधागच्छन्तेही’’ति अन्तोगेहे पवेसेत्वा यागुखज्जकादीनि दत्वा रोहितमच्छरसेनस्स पिण्डपातं अदंसु. थेरो हरणाकारं दस्सेसि. मनुस्सा ‘‘परिभुञ्जथ, भन्ते, हरणकभत्तम्पि लभिस्सथा’’ति वत्वा थेरस्स भत्तकिच्चावसाने पत्तं रोहितमच्छरसभोजनस्स पूरेत्वा अदंसु. थेरो ‘‘सामणेरो मे छातो’’ति सीघं अगमासि. सत्थापि तं दिवसं कालस्सेव भुञ्जित्वा विहारं गन्त्वा एवं आवज्जेसि – ‘‘पण्डितसामणेरो उपज्झायस्स पत्तचीवरं दत्वा ‘समणधम्मं करिस्सामी’ति निवत्तो, निप्फज्जिस्सति नु खो अस्स पब्बजितकिच्च’’न्ति उपधारेन्तो तिण्णं फलानं पत्तभावं ञत्वा ‘‘अरहत्तस्स उपनिस्सयो अत्थि, नत्थी’’ति आवज्जेन्तो ‘‘अत्थी’’ति दिस्वा ‘‘पुरेभत्तमेव अरहत्तं पत्तुं सक्खिस्सति, न सक्खिस्सती’’ति उपधारेन्तो ‘‘सक्खिस्सती’’ति अञ्ञासि. अथस्स एतदहोसि – ‘‘सारिपुत्तो सामणेरस्स भत्तं आदाय सीघं आगच्छति, अन्तरायम्पिस्स करेय्य द्वारकोट्ठके आरक्खं गहेत्वा निसीदिस्सामि, अथ नं पञ्हं पुच्छिस्सामि, तस्मिं पञ्हे विस्सज्जियमाने सामणेरो सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिस्सती’’ति. ततो गन्त्वा द्वारकोट्ठके ठत्वा सम्पत्तं थेरं चत्तारो पञ्हे पुच्छि, पुट्ठं पुट्ठं पञ्हं विस्सज्जेसि.
तत्रिदं पुच्छाविस्सज्जनं – सत्था किर नं आह – ‘‘सारिपुत्त, किं ते लद्ध’’न्ति? ‘‘आहारो, भन्ते’’ति. ‘‘आहारो नाम किं आहरति, सारिपुत्ता’’ति? ‘‘वेदनं, भन्ते’’ति. ‘‘वेदनं किं आहरति, सारिपुत्ता’’ति? ‘‘रूपं, भन्ते’’ति. ‘‘रूपं पन किं आहरति, सारिपुत्ता’’ति? ‘‘फस्सं, भन्ते’’ति. तत्रायं अधिप्पायो – ‘‘जिघच्छितेन हि परिभुत्तो आहारो तस्स खुद्दं परिहरित्वा सुखं वेदनं आहरति. आहारपरिभोगेन सुखितस्स सुखाय वेदनाय उप्पज्जमानाय सरीरे वण्णसम्पत्ति होति. एवं वेदना रूपं आहरति. सुखितो पन आहारजरूपवसेन उप्पन्नसुखसोमनस्सो ‘इदानि मे अस्सादो जातो’ति निप्पज्जन्तो वा निसीदन्तो वा सुखसम्फस्सं पटिलभती’’ति.
एवं इमेसु चतूसु पञ्हेसु विस्सज्जिकेसु सामणेरो सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्तो. सत्थापि थेरं आह – ‘‘गच्छ, सारिपुत्त, तव सामणेरस्स भत्तं देही’’ति. थेरो गन्त्वा द्वारं आकोटेसि. सामणेरो निक्खमित्वा थेरस्स हत्थतो पत्तं गहेत्वा एकमन्तं ठपेत्वा तालवण्टेन थेरं बीजि. अथ नं थेरो आह – ‘‘सामणेर, भत्तकिच्चं करोही’’ति. ‘‘तुम्हे पन, भन्ते’’ति. ‘‘कतं मया भत्तकिच्चं, त्वं करोही’’ति. सत्तवस्सिकदारको पब्बजित्वा अट्ठमे दिवसे तं खणं विकसितपदुमुप्पलसदिसो अरहत्तं पत्तो, पच्चवेक्खितट्ठानं पन पच्चवेक्खन्तो निसीदित्वा भत्तकिच्चमकासि. तेन पत्तं धोवित्वा पटिसामितकाले चन्ददेवपुत्तो चन्दमण्डलं विस्सज्जेसि, सूरियदेवपुत्तो सूरियमण्डलं. चत्तारो महाराजानो चतुद्दिसं आरक्खं विस्सज्जेसुं, सक्को देवराजा आविञ्छनके आरक्खं विस्सज्जेसि. सूरियो मज्झट्ठानतो गलित्वा गतो.
भिक्खू उज्झायिंसु, ‘‘छाया अधिकप्पमाणा जाता, सूरियो मज्झट्ठानतो गलित्वा गतो, सामणेरेन च इदानेव भुत्तं, किं नु खो एत’’न्ति. सत्था तं पवत्तिं ञत्वा आगन्त्वा पुच्छि – ‘‘भिक्खवे, किं कथेथा’’ति? ‘‘इदं नाम, भन्ते’’ति? ‘‘आम, भिक्खवे, पुञ्ञवतो समणधम्मं करणकाले चन्ददेवपुत्तो चन्दमण्डलं, सूरियदेवपुत्तो सूरियमण्डलं आकड्ढित्वा गण्हि, चत्तारो महाराजानो विहारोपवने चतुद्दिसं आरक्खं गण्हिंसु, सक्को देवराजा आविञ्छनके आरक्खं गण्हि, अहम्पि ‘बुद्धोम्ही’ति अप्पोस्सुक्को निसीदितुं नालत्थं, गन्त्वा द्वारकोट्ठके मम पुत्तस्स आरक्खं अग्गहेसिं, नेत्तिके च मातिकाय उदकं हरन्ते, उसुकारे च उसुं उजुं करोन्ते, तच्छके च दारूनि तच्छन्ते दिस्वा एत्तकं आरम्मणं गहेत्वा पण्डिता अत्तानं दमेत्वा अरहत्तं गण्हन्तियेवा’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
८०. ‘‘उदकञ्हि नयन्ति नेत्तिका, उसुकारा नमयन्ति तेजनं;
दारुं नमयन्ति तच्छका, अत्तानं दमयन्ति पण्डिता’’ति.
तत्थ उदकन्ति पथविया थलट्ठानं खणित्वा आवाटट्ठानं पूरेत्वा मातिकं वा कत्वा रुक्खदोणिं वा ठपेत्वा अत्तना इच्छितिच्छितट्ठानं उदकं. नेन्तीति नेत्तिका. तेजनन्ति कण्डं. इदं वुत्तं होति – नेत्तिका अत्तनो रुचिया उदकं नयन्ति, उसुकारापि तापेत्वा तेजनं नमयन्ति उसुं उजुं करोन्ति. तच्छकापि नेमिआदीनं अत्थाय तच्छन्ता दारुं नमयन्ति अत्तनो रुचिया उजुं वा वङ्कं वा करोन्ति. एवं एत्तकं आरम्मणं कत्वा पण्डिता सोतापत्तिमग्गादीनि उप्पादेन्ता अत्तानं दमयन्ति, अरहत्तप्पत्ता पन एकन्तदन्ता नाम होन्तीति.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
पण्डितसामणेरवत्थु पञ्चमं.