८. कस्सकवत्थु

न तं कम्मं कतं साधूति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कस्सकं आरब्भ कथेसि.

सो किर सावत्थितो अविदूरे एकं खेत्तं कसति. चोरा उदकनिद्धमनेन नगरं पविसित्वा एकस्मिं अड्ढकुले उमङ्गं भिन्दित्वा बहुं हिरञ्ञसुवण्णं गहेत्वा उदकनिद्धमनेनेव निक्खमिंसु. एको चोरो ते वञ्चेत्वा एकं सहस्सत्थविकं ओवट्टिकाय कत्वा तं खेत्तं गन्त्वा तेहि सद्धिं भण्डं भाजेत्वा आदाय गच्छन्तो ओवट्टिकतो पतमानं सहस्सत्थविकं न सल्लक्खेसि. तं दिवसं सत्था पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो तं कस्सकं अत्तनो ञाणजालस्स अन्तोपविट्ठं दिस्वा ‘‘किं नु खो भविस्सती’’ति उपधारयमानो इदं अद्दस – ‘‘अयं कस्सको पातोव कसितुं गमिस्सति, भण्डसामिका चोरानं अनुपदं गन्त्वा ओवट्टिकतो पतमानं सहस्सत्थविकं दिस्वा एतं गण्हिस्सन्ति, मं ठपेत्वा तस्स अञ्ञो सक्खी नाम न भविस्सति, सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयोपिस्स अत्थि, तत्थ मया गन्तुं वट्टती’’ति. सोपि कस्सको पातोव कसितुं गतो. सत्था आनन्दत्थेरेन पच्छासमणेन तत्थ अगमासि. कस्सको सत्थारं दिस्वा गन्त्वा भगवन्तं वन्दित्वा पुन कसितुं आरभि. सत्था तेन सद्धिं किञ्चि अवत्वाव सहस्सत्थविकाय पतितट्ठानं गन्त्वा तं दिस्वा आनन्दत्थेरं आह – ‘‘पस्स, आनन्द, आसीविसो’’ति. ‘‘पस्सामि, भन्ते, घोरविसो’’ति.

कस्सको तं कथं सुत्वा ‘‘मम वेलाय वा अवेलाय वा विचरणट्ठानमेतं, आसीविसो किरेत्थ अत्थी’’ति चिन्तेत्वा सत्थरि एत्तकं वत्वा पक्कन्ते ‘‘मारेस्सामि न’’न्ति पतोदलट्ठिं आदाय गतो सहस्सभण्डिकं दिस्वा ‘‘इमं सन्धाय सत्थारा कथितं भविस्सती’’ति तं आदाय निवत्तो, अब्यत्तताय एकमन्ते ठपेत्वा पंसुना पटिच्छादेत्वा पुन कसितुं आरभि. मनुस्सा च विभाताय रत्तिया गेहे चोरेहि कतकम्मं दिस्वा पदानुपदं गच्छन्ता तं खेत्तं गन्त्वा तत्थ चोरेहि भण्डस्स भाजितट्ठानं दिस्वा कस्सकस्स पदवलञ्जं अद्दसंसु. ते तस्स पदानुसारेन गन्त्वा थविकाय ठपितट्ठानं दिस्वा पंसुं वियूहित्वा थविकं आदाय ‘‘त्वं गेहं विलुम्पित्वा खेत्तं कसमानो विय विचरसी’’ति तज्जेत्वा पोथेत्वा नेत्वा रञ्ञो दस्सयिंसु. राजा तं पवत्तिं सुत्वा तस्स वधं आणापेसि. राजपुरिसा तं पच्छाबाहं बन्धित्वा कसाहि ताळेन्ता आघातनं नयिंसु. सो कसाहि ताळियमानो अञ्ञं किञ्चि अवत्वा ‘‘पस्सानन्द, आसीविसोति, पस्सामि भगवा घोरविसो’’ति वदन्तो गच्छति. अथ नं राजपुरिसा ‘‘त्वं सत्थु चेव आनन्दत्थेरस्स च कथं कथेसि, किं नामेत’’न्ति पुच्छित्वा – ‘‘राजानं दट्ठुं लभमानो कथेस्सामी’’ति वुत्ते रञ्ञो सन्तिकं नेत्वा रञ्ञो तं पवत्तिं कथयिंसु. अथ नं राजा ‘‘कस्मा एवं कथेसी’’ति पुच्छि. सो ‘‘नाहं, देव, चोरो’’ति वत्वा कसनत्थाय निक्खन्तकालतो पट्ठाय सब्बं तं पवत्तिं रञ्ञो आचिक्खि. राजा तस्स कथं सुत्वा ‘‘अयं भणे लोके अग्गपुग्गलं सत्थारं सक्खिं अपदिसति, न युत्तं एतस्स दोसं आरोपेतुं, अहमेत्थ कत्तब्बं जानिस्सामी’’ति तं आदाय सायन्हसमये सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारं पुच्छि – ‘‘भगवा कच्चि तुम्हे आनन्दत्थेरेन सद्धिं एतस्स कस्सकस्स कसनट्ठानं गता’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘किं वो तत्थ दिट्ठ’’न्ति? ‘‘सहस्सत्थविका, महाराजा’’ति. ‘‘दिस्वा किं अवोचुत्था’’ति? ‘‘इदं नाम, महाराजा’’ति. ‘‘भन्ते, सचायं पुरिसो तुम्हादिसं अपदिसं नाकरिस्स, न जीवितं अलभिस्स, तुम्हेहि पन कथितकथं कथेत्वा तेन जीवितं लद्ध’’न्ति. तं सुत्वा सत्था ‘‘आम, महाराज, अहम्पि एत्तकमेव वत्वा गतो, पण्डितेन नाम यं कम्मं कत्वा पच्छानुतप्पं होति, तं न कत्तब्ब’’न्ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

६७. ‘‘न तं कम्मं कतं साधु, यं कत्वा अनुतप्पति;

यस्स अस्सुमुखो रोदं, विपाकं पटिसेवती’’ति.

तत्थ न तं कम्मन्ति यं निरयादीसु निब्बत्तनसमत्थं दुक्खुद्रयं कम्मं कत्वा अनुस्सरन्तो अनुस्सरितानुस्सरितक्खणे अनुतप्पति अनुसोचति, तं कतं न साधु न सुन्दरं निरत्थकं. यस्स अस्सुमुखोति यस्स अस्सूहि तिन्तमुखो रोदन्तो विपाकं अनुभोतीति.

देसनावसाने कस्सको उपासको सोतापत्तिफलं पत्तो, सम्पत्तभिक्खूपि सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

कस्सकवत्थु अट्ठमं.