९. सुमनमालाकारवत्थु

तञ्च कम्मं कतं साधूति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सुमनं नाम मालाकारं आरब्भ कथेसि.

सो किर देवसिकं बिम्बिसारराजानं पातोव अट्ठहि सुमनपुप्फनाळीहि उपट्ठहन्तो अट्ठ कहापणे लभति. अथेकदिवसं तस्मिं पुप्फानि गहेत्वा नगरं पविट्ठमत्ते भगवा महाभिक्खुसङ्घपरिवुतो छब्बण्णरंसियो विस्सज्जेत्वा महता बुद्धानुभावेन महतिया बुद्धलीळाय नगरं पिण्डाय पाविसि. भगवा हि एकदा छब्बण्णरंसियो चीवरेन पटिच्छादेत्वा अञ्ञतरो पिण्डपातिको विय चरति तिंसयोजनमग्गं अङ्गुलिमालस्स पच्चुग्गमनं गच्छन्तो विय, एकदा छब्बण्णरंसियो विस्सज्जेत्वा कपिलवत्थुप्पवेसनादीसु विय. तस्मिम्पि दिवसे सरीरतो छब्बण्णरंसियो विस्सज्जेन्तो महन्तेन बुद्धानुभावेन महतिया बुद्धलीळाय राजगहं पाविसि. मालाकारो भगवतो रतनग्घियसदिसं अत्तभावं दिस्वा द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणअसीतानुब्यञ्जनसरीरसोभग्गं ओलोकेत्वा पसन्नचित्तो ‘‘किं नु खो सत्थु अधिकारं करोमी’’ति चिन्तेत्वा अञ्ञं अपस्सन्तो ‘‘इमेहि पुप्फेहि भगवन्तं पूजेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पुन चिन्तेसि – ‘‘इमानि रञ्ञो निबद्धं उपट्ठानपुप्फानि, राजा इमानि अलभन्तो मं बन्धापेय्य वा घातापेय्य वा रट्ठतो वा पब्बाजेय्य, किं नु खो करोमी’’ति? अथस्स एतदहोसि ‘‘राजा मं घातेतु वा बन्धापेतु वा रट्ठतो पब्बाजेतु वा, सो हि मय्हं ददमानोपि इमस्मिं अत्तभावे जीवितमत्तं धनं ददेय्य, सत्थुपूजा पन मे अनेकासु कप्पकोटीसु अलं हिताय चेव सुखाय चा’’ति अत्तनो जीवितं तथागतस्स परिच्चजि.

सो ‘‘याव मे पसन्नं चित्तं न पतिकुटति, तं तावदेव पूजं करिस्सामी’’ति हट्ठतुट्ठो उदग्गुदग्गो सत्थारं पूजेसि. कथं? पठमं ताव द्वेव पुप्फमुट्ठियो तथागतस्स उपरि खिपि, ता उपरिमत्थके वितानं हुत्वा अट्ठंसु. अपरा द्वे मुट्ठियो खिपि, ता दक्खिणहत्थपस्सेन मालापटच्छन्नेन ओतरित्वा अट्ठंसु. अपरा द्वे मुट्ठियो खिपि, ता पिट्ठिपस्सेन ओतरित्वा तथेव अट्ठंसु. अपरा द्वे मुट्ठियो खिपि, ता वामहत्थपस्सेन ओतरित्वा तथेव अट्ठंसु. एवं अट्ठ नाळियो अट्ठ मुट्ठियो हुत्वा चतूसु ठानेसु तथागतं परिक्खिपिंसु. पुरतो गमनद्वारमत्तमेव अहोसि. पुप्फानं वण्टानि अन्तो अहेसुं, पत्तानि बहिमुखानि. भगवा रजतपत्तपरिक्खित्तो विय हुत्वा पायासि. पुप्फानि अचित्तकानिपि सचित्तकं निस्साय सचित्तकानि विय अभिज्जित्वा अपतित्वा सत्थारा सद्धिंयेव गच्छन्ति, ठितठितट्ठाने तिट्ठन्ति. सत्थु सरीरतो सतसहस्सविज्जुलता विय रंसियो निक्खमिंसु. पुरतो च पच्छतो च दक्खिणतो च वामतो च सीसमत्थकतो च निरन्तरं निक्खन्तरंसीसु एकापि सम्मुखसम्मुखट्ठानेनेव अपलायित्वा सब्बापि सत्थारं तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा तरुणतालक्खन्धप्पमाणा हुत्वा पुरतो एव धावन्ति. सकलनगरं सङ्खुभि. अन्तोनगरे नव कोटियो, बहिनगरे नव कोटियोति अट्ठारससु कोटीसु एकोपि पुरिसो वा इत्थी वा भिक्खं गहेत्वा अनिक्खन्तो नाम नत्थि. महाजनो सीहनादं नदन्तो चेलुक्खेपसहस्सानि करोन्तो सत्थु पुरतोव गच्छति. सत्थापि मालाकारस्स गुणं पाकटं कातुं तिगावुतप्पमाणे नगरे भेरिचरणमग्गेनेव अचरि. मालाकारस्स सकलसरीरं पञ्चवण्णाय पीतिया परिपूरि.

सो थोकञ्ञेव तथागतेन सद्धिं चरित्वा मनोसिलारसे निमुग्गो विय बुद्धरस्मीनं अन्तो पविट्ठो सत्थारं थोमेत्वा वन्दित्वा तुच्छपच्छिमेव गहेत्वा गेहं अगमासि. अथ नं भरिया पुच्छि ‘‘कहं पुप्फानी’’ति? ‘‘सत्था मे पूजितो’’ति. ‘‘रञ्ञो दानि किं करिस्ससी’’ति? ‘‘राजा मं घातेतु वा रट्ठतो वा नीहरतु, अहं जीवितं परिच्चजित्वा सत्थारं पूजेसिं, सब्बपुप्फानि अट्ठ मुट्ठियोव अहेसुं, एवरूपा नाम पूजा जाता. महाजनो उक्कुट्ठिसहस्सानि करोन्तो सत्थारा सद्धिं चरति, यो एस महाजनस्स उक्कुट्ठिसद्दो, तस्मिं ठाने एसो’’ति. अथस्स भरिया अन्धबालताय एवरूपे पाटिहारिये पसादं नाम अजनेत्वा तं अक्कोसित्वा परिभासित्वा ‘‘राजानो नाम चण्डा, सकिं कुद्धा हत्थपादादिच्छेदनेन बहुम्पि अनत्थं करोन्ति, तया कतकम्मेन मय्हम्पि अनत्थो सिया’’ति पुत्ते आदाय राजकुलं गन्त्वा रञ्ञा पक्कोसित्वा ‘‘किं एत’’न्ति पुच्छिता आह – ‘‘मम सामिको तुम्हाकं उपट्ठानपुप्फेहि सत्थारं पूजेत्वा तुच्छहत्थो घरं आगन्त्वा ‘कहं पुप्फानी’ति मया पुट्ठो इदं नाम वदेसि, अहं तं परिभासित्वा ‘राजानो नाम चण्डा, सकिं कुद्धा हत्थपादादिच्छेदनेन बहुम्पि अनत्थं करोन्ति, तया कतकम्मेन मय्हम्पि अनत्थो सिया’ति तं छड्डेत्वा इधागता, तेन कतं कम्मं सुकतं वा होतु, दुक्कटं वा, तस्सेवेतं, मया तस्स छड्डितभावं जानाहि, देवा’’ति. राजा पठमदस्सनेनेव सोतापत्तिफलं पत्तो सद्धो पसन्नो अरियसावको चिन्तेसि – ‘‘अहो अयं इत्थी अन्धबाला, एवरूपे गुणे पसादं न उप्पादेसी’’ति. सो कुद्धो विय हुत्वा, ‘‘अम्म, किं वदेसि, मय्हं उपट्ठानपुप्फेहि तेन पूजा कता’’ति? ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘भद्दकं ते कतं तं छड्डेन्तिया, मम पुप्फेहि पूजाकारस्स अहं कत्तब्बयुत्तकं जानिस्सामी’’ति तं उय्योजेत्वा वेगेन सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा सत्थारा सद्धिंयेव विचरि.

सत्था रञ्ञो चित्तप्पसादं ञत्वा भेरिचरणवीथिया नगरं चरित्वा रञ्ञो घरद्वारं अगमासि. राजा पत्तं गहेत्वा सत्थारं गेहं पवेसेतुकामो अहोसि. सत्था पन राजङ्गणेयेव निसीदनाकारं दस्सेसि. राजा तं ञत्वा ‘‘सीघं मण्डपं करोथा’’ति तङ्खणञ्ञेव मण्डपं कारापेसि. निसीदि सत्था सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. कस्मा पन सत्था राजगेहं न पाविसि?

एवं किरस्स अहोसि – ‘‘सचाहं अन्तो पविसित्वा निसीदेय्यं, महाजनो मं दट्ठुं न लभेय्य, मालाकारस्स गुणो पाकटो न भवेय्य, राजङ्गणे पन मं निसिन्नं महाजनो दट्ठुं लभिस्सति, मालाकारस्स गुणो पाकटो भविस्सती’’ति. गुणवन्तानञ्हि गुणं बुद्धा एव पाकटं कातुं सक्कोन्ति, अवसेसजनो गुणवन्तानं गुणं कथेन्तो मच्छरायति. चत्तारो पुप्फपटा चतुद्दिसं अट्ठंसु. महाजनो सत्थारं परिवारेसि. राजा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेनाहारेन परिविसि. सत्था भत्तकिच्चावसाने अनुमोदनं कत्वा पुरिमनयेनेव चतूहि पुप्फपटेहि परिक्खित्तो सीहनादं नदन्तो महाजनेन परिवुतो विहारं अगमासि. राजा सत्थारं अनुगन्त्वा निवत्तो मालाकारं पक्कोसापेत्वा ‘‘मम आहरितपुप्फेहि किन्ति कत्वा सत्थारं पूजेसी’’ति पुच्छि. मालाकारो ‘‘राजा मं घातेतु वा रट्ठतो वा पब्बाजेतूति जीवितं परिच्चजित्वा पूजेसिं देवा’’ति आह. राजा ‘‘त्वं महापुरिसो नामा’’ति वत्वा अट्ठ हत्थी च अस्से च दासे च दासियो च महापसाधनानि च अट्ठ कहापणसहस्सानि च राजकुलतो नीहरित्वा सब्बालङ्कारप्पटिमण्डिता अट्ठ नारियो च अट्ठ गामवरे चाति इदं सब्बट्ठकं नाम दानं अदासि.

आनन्दत्थेरो चिन्तेसि – ‘‘अज्ज पातोव पट्ठाय सीहनादसहस्सानि चेव चेलुक्खेपसहस्सानि च पवत्तन्ति, को नु खो मालाकारस्स विपाको’’ति? सो सत्थारं पुच्छि. अथ नं सत्था आह – ‘‘आनन्द, इमिना मालाकारेन अप्पमत्तकं कम्मं कत’’न्ति मा सल्लक्खेसि, अयञ्हि मय्हं जीवितं परिच्चजित्वा पूजं अकासि. सो एवं मयि चित्तं पसादेत्वा –

‘‘कप्पानं सतसहस्सं, दुग्गतिं न गमिस्सति;

ठत्वा देवमनुस्सेसु, फलं एतस्स कम्मुनो;

पच्छा पच्चेकसम्बुद्धो, सुमनो नाम भविस्सती’’ति. –

आह. सत्थु पन विहारं गन्त्वा गन्धकुटिपविसनकाले तानि पुप्फानि द्वारकोट्ठके पतिंसु. सायन्हसमये भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘अहो अच्छरियं मालाकारस्स कम्मं, धरमानकबुद्धस्स जीवितं परिच्चजित्वा पुप्फपूजं कत्वा तङ्खणञ्ञेव सब्बट्ठकं नाम लभती’’ति. सत्था गन्धकुटितो निक्खमित्वा तिण्णं गमनानं अञ्ञतरेन गमनेन धम्मसभं गन्त्वा बुद्धासने निसीदित्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘आम, भिक्खवे, यस्स कम्मस्स कतत्ता पच्छानुतप्पं न होति, अनुस्सरितानुस्सरितक्खणे सोमनस्समेव उप्पज्जति, एवरूपं कम्मं कत्तब्बमेवा’’ति अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

६८. ‘‘तञ्च कम्मं कतं साधु, यं कत्वा नानुतप्पति;

यस्स पतीतो सुमनो, विपाकं पटिसेवती’’ति.

तत्थ यं कत्वाति यं देवमनुस्ससम्पत्तीनञ्चेव निब्बानसम्पत्तिया च निब्बत्तनसमत्थं सुखुद्रयं कम्मं कत्वा नानुतप्पति, अथ खो दिट्ठधम्मेयेव अनुस्सरितानुस्सरितक्खणेयेव पीतिवेगेन पतीतो सोमनस्सवेगेन च सुमनो हुत्वा आयतिं पीतिसोमनस्सजातो हुत्वा विपाकं पटिसेवति, तं कम्मं कतं साधु भद्दकन्ति.

देसनावसाने चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसीति.

सुमनमालाकारवत्थु नवमं.