७. सुप्पबुद्धकुट्ठिवत्थु
चरन्ति बाला दुम्मेधाति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सुप्पबुद्धकुट्ठिं आरब्भ कथेसि. सुप्पबुद्धकुट्ठिवत्थु उदाने (उदा. ४३) आगतमेव.
तदा हि सुप्पबुद्धकुट्ठि परिसपरियन्ते निसिन्नो भगवतो धम्मदेसनं सुत्वा सोतापत्तिफलं पत्वा अत्तना पटिलद्धगुणं सत्थु आरोचेतुकामो परिसमज्झे ओगाहितुं अविसहन्तो महाजनस्स सत्थारं वन्दित्वा अनुगन्त्वा निवत्तनकाले विहारं अगमासि. तस्मिं खणे सक्को देवराजा ‘‘अयं सुप्पबुद्धकुट्ठि अत्तनो सत्थु सासने पटिलद्धगुणं पाकटं कातुकामो’’ति ञत्वा ‘‘वीमंसिस्सामि न’’न्ति गन्त्वा आकासे ठितोव एतदवोच – ‘‘सुप्पबुद्ध, त्वं मनुस्सदलिद्दो मनुस्सवराको, अहं ते अपरियन्तं धनं दस्सामि, ‘बुद्धो न बुद्धो, धम्मो न धम्मो, सङ्घो न सङ्घो, अलं मे बुद्धेन, अलं मे धम्मेन, अलं मे सङ्घेना’ति वदेही’’ति. अथ नं सो आह – ‘‘कोसि त्व’’न्ति? ‘‘अहं सक्को’’ति. अन्धबाल, अहिरिक त्वं मया सद्धिं कथेतुं न युत्तरूपो, त्वं मं ‘‘दुग्गतो दलिद्दो कपणो’’ति वदेसि, नेवाहं दुग्गतो, न दलिद्दो, सुखप्पत्तो अहमस्मि महद्धनो –
‘‘सद्धाधनं सीलधनं, हिरी ओत्तप्पियं धनं;
सुतधनञ्च चागो च, पञ्ञा वे सत्तमं धनं.
‘‘यस्स एते धना अत्थि, इत्थिया पुरिसस्स वा;
‘अदलिद्दो’ति तं आहु, अमोघं तस्स जीवित’’न्ति. (अ. नि. ७.५-६) –
इमानि मे सत्तविधअरियधनानि सन्ति, येसञ्हि इमानि सत्त धनानि सन्ति, न ते बुद्धेहि वा पच्चेकबुद्धेहि वा ‘‘दलिद्दा’’ति वुच्चन्तीति. सक्को तस्स कथं सुत्वा तं अन्तरामग्गे ओहाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सब्बं तं वचनपटिवचनं आरोचेसि. अथ नं भगवा आह – ‘‘न खो, सक्क, सक्का तादिसानं सतेनपि सहस्सेनपि सुप्पबुद्धकुट्ठिं ‘बुद्धो न बुद्धो’ति वा, ‘धम्मो न धम्मो’ति वा, ‘सङ्घो न सङ्घो’ति वा कथापेतु’’न्ति. सुप्पबुद्धोपि खो कुट्ठि सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारा कतपटिसन्थारो सम्मोदमानो अत्तना पटिलद्धगुणं आरोचेत्वा वुट्ठायासना पक्कामि. अथ नं अचिरपक्कन्तं गावी तरुणवच्छा जीविता वोरोपेसि.
सा किर एका यक्खिनी पुक्कुसातिकुलपुत्तं, बाहियं दारुचीरियं, तम्बदाठिकचोरघातकं, सुप्पबुद्धकुट्ठिन्ति इमेसं चतुन्नं जनानं अनेकसते अत्तभावे गावी हुत्वा जीविता वोरोपेसि. ते किर अतीते चत्तारो सेट्ठिपुत्ता हुत्वा एकं नगरसोभिनिं गणिकं उय्यानं नेत्वा दिवसं सम्पत्तिं अनुभवित्वा सायन्हसमये एवं सम्मन्तयिंसु – ‘‘इमस्मिं ठाने अञ्ञो नत्थि, इमिस्सा अम्हेहि दिन्नं कहापणसहस्सञ्च सब्बञ्च पसाधनभण्डं गहेत्वा इमं मारेत्वा गच्छामा’’ति. सा तेसं कथं सुत्वा ‘‘इमे निल्लज्जा, मया सद्धिं अभिरमित्वा इदानि मं मारेतुकामा, जानिस्सामि नेसं कत्तब्बयुत्तक’’न्ति तेहि मारियमाना ‘‘अहं यक्खिनी हुत्वा यथा मं एते मारेन्ति, एवमेव ते मारेतुं समत्था भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि. तस्स निस्सन्देन इमे मारेसि. सम्बहुला भिक्खू तस्स कालकिरियं भगवतो आरोचेत्वा ‘‘तस्स का गति, केन च कारणेन कुट्ठिभावं पत्तो’’ति पुच्छिंसु. सत्था सोतापत्तिफलं पत्वा तस्स तावतिंसभवने उप्पन्नभावञ्च तगरसिखिपच्चेकबुद्धं दिस्वा निट्ठुभित्वा अपसब्यं कत्वा दीघरत्तं निरये पच्चित्वा विपाकावसेसेन इदानि कुट्ठिभावप्पत्तिञ्च ब्याकरित्वा, ‘‘भिक्खवे, इमे सत्ता अत्तनाव अत्तनो कटुकविपाककम्मं करोन्ता विचरन्ती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा उत्तरि धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
६६. ‘‘चरन्ति बाला दुम्मेधा, अमित्तेनेव अत्तना;
करोन्ता पापकं कम्मं, यं होति कटुकप्फल’’न्ति.
तत्थ चरन्तीति चतूहि इरियापथेहि अकुसलमेव करोन्ता विचरन्ति. बालाति इधलोकत्थञ्च परलोकत्थञ्च अजानन्ता इध बाला नाम. दुम्मेधाति दुप्पञ्ञा. अमित्तेनेव अत्तनाति अत्तना अमित्तभूतेन विय वेरिना हुत्वा. कटुकप्फलन्ति तिखिणफलं दुक्खफलन्ति.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
सुप्पबुद्धकुट्ठिवत्थु सत्तमं.