१३. सट्ठिकूटपेतवत्थु

यावदेव अनत्थायाति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो सट्ठिकूटपेतं आरब्भ कथेसि.

पुरिमनयेनेव हि महामोग्गल्लानत्थेरो लक्खणत्थेरेन सद्धिं गिज्झकूटा ओरोहन्तो अञ्ञतरस्मिं पदेसे सितं पात्वाकासि. थेरेन सितकारणं पुट्ठो ‘‘भगवतो सन्तिके मं पुच्छेय्यासी’’ति वत्वा पिण्डाय चरित्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा निसिन्नकाले पुन पुट्ठो आह – ‘‘अहं, आवुसो, एकं पेतं अद्दसं तिगावुतप्पमाणेन अत्तभावेन, तस्स सट्ठि अयकूटसहस्सानि आदित्तानि सम्पज्जलितानि उपरिमत्थके पतित्वा पतित्वा उट्ठहन्ति सीसं भिन्दन्ति, भिन्नं भिन्नं पुन समुट्ठहति, इमिना अत्तभावेन मया एवरूपो अत्तभावो न दिट्ठपुब्बो, अहं तं दिस्वा सितं पात्वाकासि’’न्ति. पेतवत्थुस्मिञ्हि –

‘‘सट्ठि कूटसहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो;

सीसे तुय्हं निपतन्ति, वोभिन्दन्तेव मत्थक’’न्ति. (पे. व. ८०८, ८१०, ८१३) आदि –

इममेव पेतं सन्धाय वुत्तं. सत्था थेरस्स कथं सुत्वाव, ‘‘भिक्खवे, मयापेस सत्तो बोधिमण्डे निसिन्नेनेव दिट्ठो ‘ये च पन मे वचनं न सद्दहेय्युं, तेसं अहिताय भवेय्या’ति परेसं अनुकम्पाय न कथेसिं, इदानि पन मोग्गल्लानस्स सक्खी हुत्वा कथेमी’’ति आह. तं सुत्वा भिक्खू तस्स पुब्बकम्मं पुच्छिंसु. सत्थापि नेसं कथेसि –

अतीते किर बाराणसियं साळित्तकसिप्पे निप्फत्तिं पत्तो एको पीठसप्पि अहोसि. सो नगरद्वारे एकस्स वटरुक्खस्स हेट्ठा निसिन्नो सक्खरानि खिपित्वा तस्स पण्णानि छिन्दन्तो ‘‘हत्थिरूपकं नो दस्सेहि, अस्सरूपकं नो दस्सेही’’ति गामदारकेहि वुच्चमानो इच्छितिच्छितानि रूपानि दस्सेत्वा तेसं सन्तिका खादनीयादीनि लभति. अथेकदिवसं राजा उय्यानं गच्छन्तो तं पदेसं पापुणि. दारका पीठसप्पिं पारोहन्तरे कत्वा पलायिंसु. रञ्ञो ठितमज्झन्हिके रुक्खमूलं पविट्ठस्स छिद्दावछिद्दच्छाया सरीरं फरि. सो ‘‘किं नु खो एत’’न्ति उद्धं ओलोकेन्तो रुक्खपण्णेसु हत्थिरूपकादीनि दिस्वा ‘‘कस्सेतं कम्म’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘पीठसप्पिनो’’ति सुत्वा तं पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘मय्हं पुरोहितो अतिमुखरो अप्पमत्तकेपि वुत्ते बहुं भणन्तो मं उपद्दवेति, सक्खिस्ससि तस्स मुखे नाळिमत्ता अजलण्डिका खिपितु’’न्ति? ‘‘सक्खिस्सामि, देव. अजलण्डिका आहरापेत्वा पुरोहितेन सद्धिं तुम्हे अन्तोसाणियं निसीदथ, अहमेत्थ कत्तब्बं जानिस्सामी’’ति. अथ राजा तथा कारेसि. इतरो कत्तरियग्गेन साणिया छिद्दं कत्वा पुरोहितस्स रञ्ञा सद्धिं कथेन्तस्स मुखे विवटमत्ते एकेकं अजलण्डिकं खिपि. पुरोहितो मुखं पविट्ठं पविट्ठं गिलि. पीठसप्पी खीणासु अजलण्डिकासु साणिं चालेसि. राजा ताय सञ्ञाय अजलण्डिकानं खीणभावं ञत्वा आह – ‘‘आचरिय, अहं तुम्हेहि सद्धिं कथेन्तो कथं नित्थरितुं न सक्खिस्सामि, तुम्हे अतिमुखरताय नाळिमत्ता अजलण्डिका गिलन्तापि तुण्हीभावं नापज्जथा’’ति. ब्राह्मणो मङ्गुउभावं आपज्जित्वा ततो पट्ठाय मुखं विवरित्वा रञ्ञा सद्धिं सल्लपितुं नसक्खि. राजा पीठसप्पिगुणं अनुस्सरित्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘तं निस्साय मे सुखं लद्ध’’न्ति तुट्ठो तस्स सब्बट्ठकं नाम धनं दत्वा नगरस्स चतूसु दिसासु चत्तारो वरगामे अदासि. तमत्थं विदित्वा रञ्ञो अत्थधम्मानुसासको अमच्चो इमं गाथमाह –

‘‘साधु खो सिप्पकं नाम, अपि यादिस कीदिसं;

पस्स खञ्जप्पहारेन, लद्धा गामा चतुद्दिसा’’ति. (जा. १.१.१०७);

सो पन अमच्चो तेन समयेन अयमेव भगवा अहोसि. अथेको पुरिसो पीठसप्पिना लद्धसम्पत्तिं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं नाम पीठसप्पी हुत्वा इमं सिप्पं निस्साय महासम्पत्तिं पत्तो, मयापेतं सिक्खितुं वट्टती’’ति. सो तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘इदं मे, आचरिय, सिप्पं देथा’’ति आह. ‘‘न सक्का, तात, दातु’’न्ति. सो तेन पटिक्खित्तो ‘‘होतु, आराधेस्सामि न’’न्ति तस्स हत्थपादपरिकम्मादीनि करोन्तो चिरस्सं तं आराधेत्वा पुनप्पुनं याचि, पीठसप्पी ‘‘अयं मे अतिविय उपकारो’’ति तं पटिबाहितुं असक्कोन्तो सिप्पं सिक्खापेत्वा ‘‘निप्फन्नं ते, तात, सिप्पं, इदानि किं करिस्ससी’’ति आह. ‘‘बहि गन्त्वा सिप्पं वीमंसिस्सामी’’ति. ‘‘किं करिस्ससी’’ति? ‘‘गाविं वा मनुस्सं वा पहरित्वा मारेस्सामी’’ति. ‘‘ताता, गाविं मारेन्तस्स सतं दण्डो होति मनुस्सं मारेन्तस्स सहस्सं, त्वं सपुत्तदारोपि तं नित्थरितुं न सक्खिस्ससि, मा विनस्स, यम्हि पहटे दण्डो नत्थि, तादिसं निमातापितिकं कञ्चि उपधारेही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सक्खरा उच्छङ्गे कत्वा तादिसं उपधारयमानो विचरन्तो गाविं दिस्वा ‘‘अयं ससामिका’’ति पहरितुं न विसहि, मनुस्सं दिस्वा ‘‘अयं समातापितिको’’ति पहरितुं न विसति.

तेन समयेन सुनेत्तो नाम पच्चेकबुद्धो तं नगरं निस्साय पण्णसालाय विहरति. सो तं पिण्डाय पविसन्तं नगरद्वारन्तरे दिस्वा ‘‘अयं निमातापितिको, इमस्मिं पहटे दण्डो नत्थि, इमं पहरित्वा सिप्पं वीमंसिस्सामी’’ति पच्चेकबुद्धस्स दक्खिणकण्णसोतं सन्धाय सक्खरं खिपि. सा दक्खिणकण्णसोतेन पविसित्वा वामेन निक्खमि, दुक्खा वेदना उप्पज्जि. पच्चेकबुद्धो भिक्खाय चरितुं नासक्खि, आकासेन पण्णसालं गन्त्वा परिनिब्बायि. मनुस्सा पच्चेकबुद्धे अनागच्छन्ते ‘‘किञ्चि अफासुकं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा तत्थ गन्त्वा तं परिनिब्बुतं दिस्वा रोदिंसु परिदेविंसु. सोपि महाजनं गच्छन्तं दिस्वा तत्थ गन्त्वा पच्चेकबुद्धं सञ्जानित्वा ‘‘अयं पिण्डाय पविसन्तो द्वारन्तरे मम सम्मुखीभूतो, अहं अत्तनो सिप्पं वीमंसन्तो इमं पहरि’’न्ति आह. मनुस्सा ‘‘इमिना किर पापकेन पच्चेकबुद्धो पहटो, गण्हथ गण्हथा’’ति पोथेत्वा तत्थेव नं जीवितक्खयं पापेसुं. सो अवीचिम्हि निब्बत्तित्वा यावायं महापथवी योजनमत्तं उस्सन्ना, ताव पच्चित्वा विपाकावसेसेन गिज्झकूटमत्थके सट्ठिकूटपेतो हुत्वा निब्बत्ति. सत्था तस्स इमं पुब्बकम्मं कथेत्वा, ‘‘भिक्खवे, बालस्स नाम सिप्पं वा इस्सरियं वा उप्पज्जमानं अनत्थाय उप्पज्जति. बालो हि सिप्पं वा इस्सरियं वा लभित्वा अत्तनो अनत्थमेव करोती’’ति अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह.

७२. ‘‘यावदेव अनत्थाय, ञत्तं बालस्स जायति;

हन्ति बालस्स सुक्कंसं, मुद्धमस्स विपातय’’न्ति.

तत्थ यावदेवाति अवधिपरिच्छेदनत्थे निपातो. ञत्तन्ति जाननसभावो. यं सिप्पं जानाति, यम्हि वा इस्सरिये यसे सम्पत्तियञ्च ठितो जनेन ञायति, पाकटो पञ्ञातो होति, तस्सेतं नामं. सिप्पं वा हि इस्सरियादिभावो वा बालस्स अनत्थायेव जायति. तं निस्साय सो अत्तनो अनत्थमेव करोति. हन्तीति विनासेति. सुक्कंसन्ति कुसलकोट्ठासं, बालस्स हि सिप्पं वा इस्सरियं वा उप्पज्जमानं कुसलकोट्ठासं घातेन्तमेव उप्पज्जति. मुद्धन्ति पञ्ञायेतं नामं. विपातयन्ति विद्धंसयमानं. तस्स हि तं सुक्कंसं हनन्तं पञ्ञासङ्खातं मुद्धं विपातेन्तं विद्धंसेन्तमेव हन्तीति.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसु.

सट्ठिकूटपेतवत्थु तेरसमं.