१२. अहिपेतवत्थु
न हि पापं कतं कम्मन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो अञ्ञतरं अहिपेतं आरब्भ कथेसि.
एकस्मिञ्हि दिवसे जटिलसहस्सस्स अब्भन्तरो आयस्मा लक्खणत्थेरो च महामोग्गल्लानत्थेरो च ‘‘राजगहे पिण्डाय चरिस्सामा’’ति गिज्झकूटतो ओतरन्ति. तेसु आयस्मा महामोग्गल्लानत्थेरो एकं अहिपेतं दिस्वा सितं पात्वाकासि. अथ नं लक्खणत्थेरो ‘‘कस्मा, आवुसो, सितं पातुकरोसी’’ति सितकारणं पुच्छि. ‘‘अकालो, आवुसो लक्खण, इमस्स पञ्हस्स, भगवतो सन्तिके मं पुच्छेय्यासी’’ति थेरो आह. तेसु राजगहे पिण्डाय चरित्वा भगवतो सन्तिकं गन्त्वा निसिन्नेसु लक्खणत्थेरो पुच्छि, ‘‘आवुसो, मोग्गल्लानं त्वं गिज्झकूटा ओतरन्तो सितं पातुकरित्वा मया सितकारणं पुट्ठो ‘भगवतो सन्तिके मं पुच्छेय्यासी’ति अवच, कथेहि इदानि तं कारण’’न्ति. थेरो आह – ‘‘अहं, आवुसो, एकं पेतं दिस्वा सितं पात्वाकासिं. तस्स एवरूपो अत्तभावो – मनुस्ससीसं विय अस्स सीसं, अहिस्स विय सेसो अत्तभावो, अहिपेतो नामेस पमाणतो पञ्चवीसतियोजनिको, तस्स सीसतो उट्ठिता अग्गिजाला याव नङ्गुट्ठा गच्छन्ति, नङ्गुट्ठतो उट्ठिता अग्गिजाला याव सीसा, मज्झेसीसतो उट्ठिता द्वे पस्सानि गच्छन्ति, द्वीहि पस्सेहि उट्ठिता मज्झे ओतरन्ती’’ति. द्विन्नंयेव किर पेतानं अत्तभावो पञ्चवीसतियोजनिको, अवसेसानं तिगावुतप्पमाणो. इमस्स चेव अहिपेतस्स काकपेतस्स च पञ्चवीसतियोजनिको. तेसु अयं ताव अहिपेतो. काकपेतम्पि महामोग्गल्लानो गिज्झकूटमत्थके पच्चमानं दिस्वा तस्स पुब्बकम्मं पुच्छन्तो इमं गाथमाह –
‘‘पञ्चयोजनिका जिव्हा, सीसं ते नवयोजनं;
कायो अच्चुग्गतो तुय्हं, पञ्चवीसतियोजनं;
किं नु कम्मं करित्वान, पत्तोसि दुक्खमीदिस’’न्ति.
अथस्स पेतो आचिक्खन्तो –
‘‘अहं भन्ते मोग्गल्लान, कस्सपस्स महेसिनो;
सङ्घस्स आभतं भत्तं, आहारेसिं यदिच्छक’’न्ति. –
गाथं वत्वा आह – ‘‘भन्ते, कस्सपबुद्धकाले सम्बहुला भिक्खू गामं पिण्डाय पविसिंसु,. मनुस्सा थेरे दिस्वा सम्पियायमाना आसनसालायं निसीदापेत्वा पादे धोवित्वा तेलं मक्खेत्वा यागुं पायेत्वा खज्जकं दत्वा पिण्डपातकालं आगमयमाना धम्मं सुणन्ता निसीदिंसु. धम्मकथावसाने थेरानं पत्ते आदाय अत्तनो अत्तनो गेहा नानग्गरसभोजनस्स पूरेत्वा आहरिंसु. तदा अहं काको हुत्वा आसनसालाय छदनपिट्ठे निलीनो तं दिस्वा एकेन गहितपत्ततो तिक्खत्तुं मुखं पूरेन्तो तयो कबळे अग्गहेसिं. तं पन भत्तं नेव सङ्घस्स सन्तकं, न सङ्घस्स नियमेत्वा दिन्नं, न भिक्खूहि गहितावसेसकं. अत्तनो अत्तनो गेहं नेत्वा मनुस्सेहि भुञ्जितब्बकं, केवलं सङ्घं उद्दिस्स अभिहटमत्तमेव. ततो मया तयो कबळा गहिता, एत्तकं मे पुब्बकम्मं. स्वाहं कालं कत्वा तस्स कम्मस्स विपाकेन अवीचिम्हि पच्चित्वा तत्थ पक्कावसेसेन इदानि गिज्झकूटे काकपेतो हुत्वा निब्बत्तो इमं दुक्खं पच्चानुभोमी’’ति. इदं काकपेतस्स वत्थु.
इध पन थेरो ‘‘अहिपेतं दिस्वा सितं पात्वाकासि’’न्ति आह. अथस्स सत्था सक्खी हुत्वापि उट्ठाय ‘‘सच्चं, भिक्खवे, मोग्गल्लानो आह. मयापेस सम्बोधिपत्तदिवसेयेव दिट्ठो, अपिचाहं ‘ये मे वचनं न सद्दहेय्युं, तेसं अहिताय भवेय्या’ति परानुद्दयाय न कथेसि’’न्ति आह. लक्खणसंयुत्तेपि (सं. नि. २.२०२ आदयो) हि महामोग्गल्लानेन दिट्ठकालेयेव सत्था तस्स सक्खी हुत्वा विनीतवत्थूनि कथेसि, इदम्पि तेन तथेव कथितं. तं सुत्वा भिक्खू तस्स पुब्बकम्मं पुच्छिंसु. सत्थापि तेसं कथेसि –
अतीते किर बाराणसिं निस्साय नदीतीरे पच्चेकबुद्धस्स पण्णसालं करिंसु. सो तत्थ विहरन्तो निबद्धं नगरे पिण्डाय चरति. नागरापि सायंपातं गन्धपुप्फादिहत्था पच्चेकबुद्धस्सूपट्ठानं गच्छन्ति. एको बाराणसिवासी पुरिसो तं मग्गं निस्साय खेत्तं कसि. महाजनो सायंपातं पच्चेकबुद्धस्सूपट्ठानं गच्छन्तो तं खेत्तं मद्दन्तो गच्छति. कस्सको च ‘‘मा मे खेत्तं मद्दथा’’ति वारेन्तोपि वारेतुं नासक्खि. अथस्स एतदहोसि – ‘‘सचे इमस्मिं ठाने पच्चेकबुद्धस्स पण्णसाला न भवेय्य, न मे खेत्तं मद्देय्यु’’न्ति. सो पच्चेकबुद्धस्स पिण्डाय पविट्ठकाले परिभोगभाजनानि भिन्दित्वा पण्णसालं झापेसि. पच्चेकबुद्धो तं झामं दिस्वा यथासुखं पक्कामि. महाजनो गन्धमालं आदाय आगतो झामपण्णसालं दिस्वा ‘‘कहं नु खो नो अय्यो गतो’’ति आह. सोपि महाजनेनेव सद्धिं गतो महाजनमज्झे ठितकोव एवमाह – ‘‘मया तस्स पण्णसाला झापिता’’ति. अथ नं ‘‘गण्हथ, इमं पापिमं निस्साय मयं पच्चेकबुद्धं दट्ठुं न लभिम्हा’’ति दण्डादीहि पोथेत्वा जीवितक्खयं पापेसुं. सो अवीचिम्हि निब्बत्तित्वा यावायं महापथवी योजनमत्तं उस्सन्ना, ताव निरये पच्चित्वा पक्कावसेसेन गिज्झकूटे अहिपेतो हुत्वा निब्बत्ति. सत्था इदं तस्स पुब्बकम्मं कथेत्वा, ‘‘भिक्खवे, पापकम्मं नामेतं खीरसदिसं, यथा खीरं दुय्हमानमेव न परिणमति. तथा कम्मं कयिरमानमेव न विपच्चति. यदा पन विपच्चति, तदा एवरूपेन दुक्खेन सोचती’’ति अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
७१. ‘‘न हि पापं कतं कम्मं, सज्जुखीरंव मुच्चति;
डहन्तं बालमन्वेति, भस्मच्छन्नोव पावको’’ति.
तत्थ सज्जुखीरं वाति तं खणंयेव धेनुया थनेहि निक्खन्तं अब्भुण्हं खीरं न मुच्चति न परिणमति. इदं वुत्तं होति – यथा इदं सज्जुखीरं तं खणञ्ञेव न मुच्चति न परिणमति न पकतिं विजहति. यस्मिं पन भाजने दुहित्वा गहितं याव तत्थ तक्कादिअम्बिलं न पक्खिपति, याव दधिभाजनादिकं अम्बिलभाजनं न पापुणाति, ताव पकतिं अविजहित्वा पच्छा जहति, एवमेव पापकम्मम्पि करियमानमेव न विपच्चति. यदि विपच्चेय्य, न कोचि पापकम्मं कातुं विसहेय्य. याव पन कुसलाभिनिब्बत्ता खन्धा धरन्ति, ताव नं ते रक्खन्ति. तेसं भेदा अपाये निब्बत्तक्खन्धेसु विपच्चति, विपच्चमानञ्च डहन्तं बालमन्वेति.‘‘किं विया’’ति? ‘‘भस्मच्छन्नोव पावको’’ति. यथा हि छारिकाय पटिच्छन्नो वीतच्चितङ्गारो अक्कन्तोपि छारिकाय पटिच्छन्नत्ता न ताव डहति, छारिकं पन तापेत्वा चम्मादीनं डहनवसेन याव मत्थलुङ्गा डहन्तो गच्छति, एवमेव पापकम्मम्पि येन कतं होति, तं बालं दुतिये वा ततिये वा अत्तभावे निरयादीसु निब्बत्तं डहन्तं अनुगच्छतीति.
देसनावसाने बहू सोतापन्नादयो अहेसुन्ति.
अहिपेतवत्थु द्वादसमं.