१. अञ्ञतरपुरिसवत्थु

दीघा जागरतो रत्तीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो पसेनदिकोसलञ्चेव अञ्ञतरञ्च पुरिसं आरब्भ कथेसि.

राजा किर पसेनदि कोसलो एकस्मिं छणदिवसे अलङ्कतपटियत्तं सब्बसेतं एकं पुण्डरीकं नाम हत्थिं अभिरुय्ह महन्तेन राजानुभावेन नगरं पदक्खिणं करोति. उस्सारणाय वत्तमानाय लेड्डुदण्डादीहि पोथियमानो महाजनो पलायन्तो गीवं परिवट्टेत्वापि ओलोकेतियेव. राजूनं किर सुदिन्नदानस्सेतं फलं. अञ्ञतरस्सापि दुग्गतपुरिसस्स भरिया सत्तभूमिकस्स पासादस्स उपरितले ठिता एकं वातपानकवाटं विवरित्वा राजानं ओलोकेत्वाव अपगच्छि. रञ्ञो पुण्णचन्दो वलाहकन्तरं पविट्ठो विय उपट्ठासि. सो तस्सा पटिबद्धचित्तो हत्थिक्खन्धतो पतनाकारप्पत्तो विय हुत्वा खिप्पं नगरं पदक्खिणं कत्वा अन्तेपुरं पविसित्वा एकं विस्सासकं अमच्चं आह – ‘‘असुकट्ठाने ते मया ओलोकितपासादो दिट्ठो’’ति? ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘तत्थेकं इत्थिं अद्दसा’’ति? ‘‘अद्दसं, देवा’’ति. ‘‘गच्छ, तस्सा ससामिकअसामिकभावं जानाही’’ति. सो गन्त्वा तस्सा ससामिकभावं ञत्वा आगन्त्वा रञ्ञो ‘‘ससामिका’’ति आरोचेसि. अथ रञ्ञा ‘‘तेन हि तस्सा सामिकं पक्कोसाही’’ति वुत्ते सो गन्त्वा, ‘‘एहि, भो, राजा तं पक्कोसती’’ति आह. सो ‘‘भरियं मे निस्साय भयेन उप्पन्नेन भवितब्ब’’न्ति चिन्तेत्वा रञ्ञो आणं पटिबाहितुं असक्कोन्तो गन्त्वा राजानं वन्दित्वा अट्ठासि. अथ नं राजा ‘‘मं इतो पट्ठाय उपट्ठाही’’ति आह. ‘‘अलं, देव, अहं अत्तनो कम्मं कत्वा तुम्हाकं सुङ्कं ददामि, घरेयेव मे जीविका होतू’’ति. ‘‘तव सुङ्केन मय्हं अत्थो नत्थि, अज्जतो पट्ठाय मं उपट्ठाही’’ति तस्स फलकञ्च आवुधञ्च दापेसि. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘कञ्चिदेवस्स दोसं आरोपेत्वा घातेत्वा भरियं गण्हिस्सामी’’ति. अथ नं सो मरणभयभीतो अप्पमत्तो हुत्वा उपट्ठासि.

राजा तस्स दोसं अपस्सन्तो कामपरिळाहे वड्ढन्ते ‘‘एकमस्स दोसं आरोपेत्वा राजाणं करिस्सामी’’ति पक्कोसापेत्वा एवमाह – ‘‘अम्भो इतो योजनमत्थके नदिया असुकट्ठानं नाम गन्त्वा सायं मम न्हानवेलाय कुमुदुप्पलानि चेव अरुणवतीमत्तिकञ्च आहर. सचे तस्मिं खणे नागच्छसि, आणं ते करिस्सामी’’ति. सेवको किर चतूहिपि दासेहि पतिकिट्ठतरो. धनक्कीतादयो हि दासा ‘‘सीसं मे रुज्जति, पिट्ठि मे रुज्जती’’ति वत्वा अच्छितुं लभन्तियेव. सेवकस्सेतं नत्थि, आणत्तकम्मं कातुमेव वट्टति. तस्मा सो ‘‘अवस्सं मया गन्तब्बं, कुमुदुप्पलेहि सद्धिं अरुणवतीमत्तिका नाम नागभवने उप्पज्जति, अहं कुहिं लभिस्सामी’’ति चिन्तेन्तो मरणभयभीतो वेगेन गेहं गन्त्वा, ‘‘भद्दे, निट्ठितं मे भत्त’’न्ति आह. ‘‘उद्धनमत्थके, सामी’’ति. सो याव भत्तं ओतरति, ताव सन्धारेतुं असक्कोन्तो उळुङ्केन कञ्जिकं हरापेत्वा यथालद्धेन ब्यञ्जनेन सद्धिं अल्लमेव भत्तं पच्छियं ओपीळेत्वा आदाय योजनिकं मग्गं पक्खन्दो, तस्स गच्छन्तस्सेव भत्तं पक्कं अहोसि. सो अनुच्छिट्ठं कत्वाव थोकं भत्तं अपनेत्वा भुञ्जन्तो एकं अद्धिकं दिस्वा मया अपनेत्वा ठपितं थोकं अनुच्छिट्ठं भत्तमेव अत्थि गहेत्वा भुञ्ज सामीति. सो गण्हित्वा भुञ्जि. इतरोपि भुञ्जित्वा एकं भत्तमुट्ठिं उदके खिपित्वा मुखं विक्खालेत्वा महन्तेन सद्देन ‘‘इमस्मिं नदीपदेसे अधिवत्था नागा सुपण्णा देवता च वचनं मे सुणन्तु, राजा मय्हं आणं कातुकामो ‘कुमुदुप्पलेहि सद्धिं अरुणवतीमत्तिकं आहरा’ति मं आणापेसि, अद्धिकमनुस्सस्स च मे भत्तं दिन्नं, तं सहस्सानिसंसं, उदके मच्छानं दिन्नं, तं सतानिसंसं. एत्तकं पुञ्ञफलं तुम्हाकं पत्तिं कत्वा दम्मि, मय्हं कुमुदुप्पलेहि सद्धिं अरुणवतीमत्तिकं आहरथा’’ति तिक्खत्तुं अनुस्सावेसि. तत्थ अधिवत्थो नागराजा तं सद्दं सुत्वा महल्लकवेसेन तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं वदेसी’’ति आह. सो पुनपि तथेव वत्वा ‘‘मय्हं तं पत्तिं देही’’ति वुत्ते, ‘‘देमी’’ति आह. पुनपि ‘‘देही’’ति वुत्ते, ‘‘देमि, सामी’’ति आह. एवं सो द्वे तयो वारे पत्तिं आहरापेत्वा कुमुदुप्पलेहि सद्धिं अरुणवतीमत्तिकं अदासि.

राजा पन चिन्तेसि – ‘‘मनुस्सा नाम बहुमाया, सचे सो केनचि उपायेन लभेय्य, किच्चं मे न निप्फज्जेय्या’’ति. सो कालस्सेव द्वारं पिदहापेत्वा मुद्दिकं अत्तनो सन्तिकं आहरापेसि. इतरोपि पुरिसो रञ्ञो न्हानवेलायमेवागन्त्वा द्वारं अलभन्तो द्वारपालं पक्कोसेत्वा ‘‘द्वारं विवरा’’ति आह. ‘‘न सक्का विवरितुं, राजा कालस्सेव मुद्दिकं दत्वा राजगेहं आहरापेसी’’ति. सो ‘‘राजदूतो अहं, द्वारं विवरा’’ति वत्वापि ‘‘द्वारं अलभन्तो नत्थि मे इदानि जीवितं. किं नु खो करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा द्वारस्स उपरिउम्मारे मत्तिकापिण्डं खिपित्वा तस्सूपरि पुप्फानि लग्गेत्वा महासद्दं करोन्तो, ‘‘अम्भो, नगरवासिनो रञ्ञो मया आणत्तिया गतभावं जानाथ, राजा मं अकारणेन विनासेतुकामो’’ति तिक्खत्तुं विरवित्वा ‘‘कत्थ नु खो गच्छिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘भिक्खू नाम मुदुहदया, विहारं गन्त्वा निपज्जिस्सामी’’ति सन्निट्ठानमकासि. इमे हि नाम सत्ता सुखितकाले भिक्खूनं अत्थिभावम्पि अजानित्वा दुक्खाभिभूतकाले विहारं गन्तुकामा होन्ति, तस्मा सोपि ‘‘मे अञ्ञं ताणं नत्थी’’ति विहारं गन्त्वा एकस्मिं फासुकट्ठाने निपज्जि. अथ रञ्ञोपि तं रत्तिं निद्दं अलभन्तस्स तं इत्थिं अनुस्सरन्तस्स कामपरिळाहो उप्पज्जि. सो चिन्तेसि – ‘‘विभातक्खणेयेव तं पुरिसं घातापेत्वा तं इत्थिं आनेस्सामी’’ति.

तस्मिं खणेयेव सट्ठियोजनिकाय लोहकुम्भिया निब्बत्ता चत्तारो पुरिसा पक्कुथिताय उक्खलिया तण्डुला विय सम्परिवत्तकं पच्चमाना तिंसाय वस्ससहस्सेहि हेट्ठिमतलं पत्वा अपरेहि तिंसाय वस्ससहस्सेहि पुन मुखवट्टियं पापुणिंसु. ते सीसं उक्खिपित्वा अञ्ञमञ्ञं ओलोकेत्वा एकेकं गाथं वत्तुकामा वत्तुं असक्कोन्ता एकेकं अक्खरं वत्वा परिवत्तित्वा लोहकुम्भिमेव पविट्ठा. राजा निद्दं अलभन्तो मज्झिमयामसमनन्तरे तं सद्दं सुत्वा भीतो उत्रस्तमानसो ‘‘किं नु खो मय्हं जीवितन्तरायो भविस्सति, उदाहु मे अग्गमहेसिया, उदाहु मे रज्जं विनस्सिस्सती’’ति चिन्तेन्तो सकलरत्तिं अक्खीनि निमीलेतुं नासक्खि. सो अरुणुग्गमनवेलाय एव पुरोहितं पक्कोसापेत्वा, ‘‘आचरिय, मया मज्झिमयामसमनन्तरे महन्ता भेरवसद्दा सुता, ‘रज्जस्स वा अग्गमहेसिया वा मय्हं वा कस्स अन्तरायो भविस्सती’ति न जानामि, तेन मे त्वं पक्कोसापितो’’ति आह. महाराज, किं ते सद्दा सुताति? ‘‘आचरिय, दु-इति स-इति न-इति सो-इतीति इमे सद्दे अस्सोसिं, इमेसं निप्फत्तिं उपधारेही’’ति. ब्राह्मणस्स महाअन्धकारं पविट्ठस्स विय न किञ्चि पञ्ञायति, ‘‘न जानामी’’ति वुत्ते ‘‘पन लाभसक्कारो मे परिहायिस्सती’’ति भायित्वा ‘‘भारियं, महाराजा’’ति आह. ‘‘किं, आचरिया’’ति? ‘‘जीवितन्तरायो ते पञ्ञायती’’ति. सो द्विगुणं भीतो, ‘‘आचरिय, अत्थि किञ्चि पन पटिघातकारण’’न्ति आह. ‘‘अत्थि, महाराज, मा भायि, अहं तयो वेदे जानामी’’ति. ‘‘किं पन लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘सब्बसतयञ्ञं यजित्वा जीवितं लभिस्ससि, देवा’’ति. ‘‘किं लद्धुं वट्टती’’ति? हत्थिसतं अस्ससतं उसभसतं धेनुसतं अजसतं उरब्भसतं कुक्कुटसतं सूकरसतं दारकसतं दारिकासतन्ति एवं एकेकं पाणजातिं सतं सतं कत्वा गण्हापेन्तो ‘‘सचे मिगजातिमेव गण्हापेस्सामि, ‘अत्तनो खादनीयमेव गण्हापेती’ति वक्खन्ती’’ति हत्थिअस्समनुस्सेपि गण्हापेति. राजा ‘‘मम जीवितमेव मय्हं लाभो’’ति चिन्तेत्वा ‘‘सब्बपाणे सीघं गण्हथा’’ति आह. आणत्तमनुस्सा अधिकतरं गण्हिंसु. वुत्तम्पि चेतं कोसलसंयुत्ते –

‘‘तेन खो पन समयेन रञ्ञो पसेनदिस्स कोसलस्स महायञ्ञो पच्चुपट्ठितो होति, पञ्च च उसभसतानि पञ्च च वच्छतरसतानि पञ्च च वच्छतरिसतानि पञ्च च अजसतानि पञ्च च उरब्भसतानि थूणूपनीतानि होन्ति यञ्ञत्थाय. येपिस्स ते होन्ति दासाति वा पेस्साति वा कम्मकराति वा, तेपि दण्डतज्जिता भयतज्जिता अस्सुमुखा रुदमाना परिकम्मानि करोन्ती’’ति (सं. नि. १.१२०).

महाजनो अत्तनो अत्तनो पुत्तधीतुञातीनं अत्थाय परिदेवमानो महासद्दमकासि, महापथवीउन्द्रियनसद्दो विय अहोसि. अथ मल्लिका देवी तं सद्दं सुत्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं नु खो ते, महाराज, इन्द्रियानि अपाकतिकानि, किलन्तरूपानि विय पञ्ञायन्ती’’ति पुच्छि. ‘‘किं तुय्हं, मल्लिके, त्वं मम कण्णमूलेन आसिविसम्पि गच्छन्तं न जानासी’’ति? ‘‘किं पनेतं, देवा’’ति? ‘‘रत्तिभागे मे एवरूपो नाम सद्दो सुतो, स्वाहं पुरोहितं पुच्छित्वा जीवितन्तरायो ते पञ्ञायति, सब्बसतयञ्ञं यजित्वा जीवितं लभिस्ससी’’ति सुत्वा ‘‘मम जीवितमेव मय्हं लाभो’’ति इमे पाणे गण्हापेसिन्ति. मल्लिका देवी, ‘‘अन्धबालोसि, महाराज, किञ्चापि महाभक्खोसि, अनेकसूपब्यञ्जनविकतिकं दोणपाकं भोजनं भुञ्जसि, द्वीसु रट्ठेसु रज्जं कारेसि, पञ्ञा पन ते मन्दा’’ति आह. ‘‘कस्मा एवं वदेसि, देवी’’ति? ‘‘कहं तया अञ्ञस्स मरणेन अञ्ञस्स जीवितलाभो दिट्ठपुब्बो, अन्धबालस्स ब्राह्मणस्स कथं गहेत्वा कस्मा महाजनस्स उपरि दुक्खं खिपसि, धुरविहारे सदेवकस्स लोकस्स अग्गपुग्गलो अतीतादीसु अप्पटिहतञाणो सत्था वसति, तं पुच्छित्वा तस्सोवादं करोही’’ति वुत्ते राजा सल्लहुकेहि यानेहि मल्लिकाय सद्धिं विहारं गन्त्वा मरणभयतज्जितो किञ्चि वत्तुं असक्कोन्तो सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि.

अथ नं सत्था ‘‘हन्द कुतो नु त्वं, महाराज, आगच्छसि दिवा दिवस्सा’’ति पठमतरं आलपि. सो तुण्हीयेव निसीदि. ततो मल्लिका भगवतो आरोचेसि – ‘‘भन्ते, रञ्ञा किर मज्झिमयामसमनन्तरे सद्दो सुतो. अथ नं पुरोहितस्स आरोचेसि. पुरोहितो ‘जीवितन्तरायो ते भविस्सति, तस्स पटिघातत्थाय सब्बसते पाणे गहेत्वा तेसं गललोहितेन यञ्ञे यजिते जीवितं लभिस्ससी’ति आह. राजा पाणे गण्हापेसि, तेनायं मया इधानीतो’’ति. ‘‘एवं किर, महाराजा’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’ति. ‘‘किन्ति ते सद्दो सुतो’’ति? सो अत्तना सुतनियामेनेव आचिक्खि. तथागतस्स तं सुत्वाव एकोभासो अहोसि. अथ नं सत्ता आह – ‘‘मा भायि, महाराज, तव अन्तरायो नत्थि, पापकम्मिनो सत्था अत्तनो दुक्खं आवीकरोन्ता एवमाहंसू’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, तेहि कत’’न्ति? अथ खो भगवा तेसं कम्मं आचिक्खितुं ‘‘तेन हि, महाराज, सुणाही’’ति वत्वा अतीतं आहरि –

अतीते वीसतिवस्ससहस्सायुकेसु मनुस्सेसु कस्सपो भगवा लोके उप्पज्जित्वा वीसतिया खीणासवसहस्सेहि सद्धिं चारिकं चरमानो बाराणसिमगमासि. बाराणसिवासिनो द्वेपि तयोपि बहुतरापि एकतो हुत्वा आगन्तुकदानं पवत्तयिंसु. तदा बाराणसियं चत्तालीसकोटिविभवा चत्तारो सेट्ठिपुत्ता सहायका अहेसुं. ते मन्तयिंसु – ‘‘अम्हाकं गेहे बहुधनं, तेन किं करोमा’’ति? ‘‘एवरूपे बुद्धे चारिकं चरमाने दानं दस्साम, सीलं रक्खिस्साम, पूजं करिस्सामा’’ति एकोपि अवत्वा तेसु एको ताव एवमाह – ‘‘तिखिणसुरं पिवन्ता मधुरमंसं खादन्ता विचरिस्साम, इदं अम्हाकं जीवितफल’’न्ति. अपरोपि एवमाह – ‘‘देवसिकं तिवस्सिकगन्धसालिभत्तं नानग्गरसेहि भुञ्जन्ता विचरिस्सामा’’ति. अपरोपि एवमाह – ‘‘नानप्पकारं पूवखज्जकविकतिं पचापेत्वा खादन्ता विचरिस्सामा’’ति. अपरोपि एवमाह – ‘‘सम्मा मयं अञ्ञं किञ्चि न करिस्साम, ‘धनं दस्सामा’ति वुत्ते अनिच्छमाना इत्थी नाम नत्थि, तस्मा धनेन पलोभेत्वा पारदारिककम्मं करिस्सामा’’ति. ‘‘साधु, साधू’’ति सब्बेव तस्स कथाय अट्ठंसु.

ते ततो पट्ठाय अभिरूपानं इत्थीनं धनं पेसेत्वा वीसतिवस्ससहस्सानि पारदारिककम्मं कत्वा कालं कत्वा अवीचिनिरये निब्बत्ता. ते एकं बुद्धन्तरं निरये पच्चित्वा तत्थ कालं कत्वा पक्कावसेसेन सट्ठियोजनिकाय लोहकुम्भिया निब्बत्तित्वा तिंसाय वस्ससहस्सेहि हेट्ठिमतलं पत्वा पुनपि तिंसाय वस्ससहस्सेहि लोहकुम्भिमुखं पत्वा एकेकं गाथं वत्तुकामा हुत्वा वत्तुं असक्कोन्ता एकेकं अक्खरं वत्वा पुन परिवत्तित्वा, लोहकुम्भिमेव पविट्ठा. ‘‘वदेहि, महाराज, पठमं ते किं सद्दो नाम सुतो’’ति? ‘‘दु-इति, भन्ते’’ति. सत्था तेन अपरिपुण्णं कत्वा वुत्तं गाथं परिपुण्णं कत्वा दस्सेन्तो एवमाह –

‘‘दुज्जीवितमजीविम्ह, ये सन्ते न ददम्हसे;

विज्जमानेसु भोगेसु, दीपं नाकम्ह अत्तनो’’ति. (जा. १.४.५३; पे. व. ८०४);

अथ रञ्ञो इमिस्सा गाथाय अत्थं पकासेत्वा, ‘‘किं ते, महाराज, दुतियसद्दो ततियसद्दो चतुत्थसद्दो सुतो’’ति पुच्छित्वा ‘‘एवं नामा’’ति वुत्ते अवसेसं परिपूरेन्तो –

‘‘सट्ठिवस्ससहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो;

निरये पच्चमानानं, कदा अन्तो भविस्सति.

‘‘नत्थि अन्तो कुतो अन्तो, न अन्तो पटिदिस्सति;

तदा हि पकतं पापं, मम तुय्हञ्च मारिसा.

‘‘सोहं नून इतो गन्त्वा, योनिं लद्धान मानुसिं;

वदञ्ञू सीलसम्पन्नो, काहामि कुसलं बहु’’न्ति. (जा. १.४.५४-५६; पे. व. ८०२, ८०३, ८०५) –

पटिपाटिया इमा गाथा वत्वा तासं अत्थं पकासेत्वा ‘‘इति खो, महाराज, ते चत्तारो जना एकेकं गाथं वत्तुकामापि वत्तुं असक्कोन्ता एककमेव अक्खरं वत्वा पुन लोहकुम्भिमेव पविट्ठा’’ति आह.

रञ्ञा किर पसेनदिकोसलेन तस्स सद्दस्स सुतकालतो पट्ठाय ते हेट्ठा भस्सन्ति एव, अज्जापि एकं वस्ससहस्सं नातिक्कमन्ति. रञ्ञो तं देसनं सुत्वा महासंवेगो उप्पज्जि. सो ‘‘भारियं वतिदं पारदारिककम्मं नाम, एकं किर बुद्धन्तरं निरये पच्चित्वा ततो चुता सट्ठियोजनिकाय लोहकुम्भिया निब्बत्तित्वा तत्थ सट्ठिवस्ससहस्सानि पच्चित्वा एवम्पि नेसं दुक्खा मुच्चनकालो न पञ्ञायति, अहम्पि परदारे सिनेहं कत्वा सब्बरत्तिं निद्दं न लभिं, इदानि इतो पट्ठाय परदारे मानसं न बन्धिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तथागतं आह – ‘‘भन्ते, अज्ज मे रत्तिया दीघभावो ञातो’’ति. सोपि पुरिसो तत्थेव निसिन्नो तं कथं सुत्वा ‘‘लद्धो मे बलवप्पच्चयो’’ति सत्थारं आह – ‘‘भन्ते, रञ्ञा ताव अज्ज रत्तिया दीघभावो ञातो, अहं पन हिय्यो सयमेव योजनस्स दीघभावं अञ्ञासि’’न्ति. सत्था द्विन्नम्पि कथं संसन्दित्वा ‘‘एकच्चस्स रत्ति दीघा होति, एकच्चस्स योजनं दीघं होति, बालस्स पन संसारो दीघो होती’’ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

६०. ‘‘दीघा जागरतो रत्ति, दीघं सन्तस्स योजनं;

दीघो बालान संसारो, सद्धम्मं अविजानत’’न्ति.

तत्थ दीघाति रत्ति नामेसा तियाममत्ताव, जागरन्तस्स पन दीघा होति, द्विगुणतिगुणा विय हुत्वा खायति. तस्सा दीघभावं अत्तानं मङ्कुणसङ्घस्स भत्तं कत्वा याव सूरियुग्गमना सम्परिवत्तकं सेमानो महाकुसीतोपि, सुभोजनं भुञ्जित्वा सिरिसयने सयमानो कामभोगीपि न जानाति, सब्बरत्तिं पन पधानं पदहन्तो योगावचरो च, धम्मकथं कथेन्तो धम्मकथिको च, आसनसमीपे ठत्वा धम्मं सुणन्तो च, सीसरोगादिफुट्ठो वा हत्थपादच्छेदनादिं पत्तो वा वेदनाभिभूतो च, रत्तिं मग्गपटिपन्नो अद्धिको च जानाति. योजनन्ति योजनम्पि चतुगावुतमत्तमेव, सन्तस्स पन किलन्तस्स दीघं होति, द्विगुणतिगुणं विय खायति. सकलदिवसञ्हि मग्गं गन्त्वा किलन्तो पटिपथं आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘पुरतो गामो कीवदूरो’’ति पुच्छित्वा ‘‘योजन’’न्ति वुत्ते थोकं गन्त्वा अपरम्पि पुच्छित्वा तेनापि ‘‘योजन’’न्ति वुत्ते पुन थोकं गन्त्वा अपरम्पि पुच्छति. सोपि ‘‘योजन’’न्ति वदति. सो पुच्छितपुच्छिता योजनन्तेव वदन्ति, दीघं वतिदं योजनं, एकयोजनं द्वे तीणि योजनानि विय मञ्ञेति. बालानन्ति इधलोकपरलोकत्थं पन अजानन्तानं बालानं संसारवट्टस्स परियन्तं कातुं असक्कोन्तानं यं सत्ततिंसबोधिपक्खियभेदं सद्धम्मं ञत्वा संसारस्स अन्तं करोन्ति, तं सद्धम्मं अविजानतं संसारो दीघो नाम होति. सो हि अत्तनो धम्मताय एव दीघो नाम. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘अनमतग्गोयं, भिक्खवे, संसारो, पुब्बा कोटि न पञ्ञायती’’ति (सं. नि. २.१२४). बालानं पन परियन्तं कातुं असक्कोन्तानं अतिदीघोयेवाति.

देसनावसाने सो पुरिसो सोतापत्तिफलं पत्तो, अञ्ञेपि बहू सोतापत्तिफलादीनि पत्ता. महाजनस्स सात्थिका धम्मदेसना जाताति.

राजा सत्थारं वन्दित्वा गच्छन्तोयेव ते सत्ते बन्धना मोचेसि. तत्थ इत्थिपुरिसा बन्धना मुत्ता सीसं न्हत्वा सकानि गेहानि गच्छन्ता ‘‘चिरं जीवतु नो, अय्या, मल्लिका देवी, तं निस्साय जीवितं लभिम्हा’’ति मल्लिकाय गुणकथं कथयिंसु. सायन्हसमये भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘अहो पण्डिता वतायं, मल्लिका, अत्तनो पञ्ञं निस्साय एत्तकस्स जनस्स जीवितदानं अदासी’’ति. सत्था गन्धकुटियं निसिन्नोव तेसं भिक्खूनं कथं सुत्वा गन्धकुटितो निक्खमित्वा धम्मसभं पविसित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदित्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘न, भिक्खवे, मल्लिका, इदानेव अत्तनो पञ्ञं निस्साय महाजनस्स जीवितदानं देति, पुब्बेपि अदासियेवा’’ति वत्वा तमत्थं पकासन्तो अतीतं आहरि –

अतीते बाराणसियं रञ्ञो पुत्तो एकं निग्रोधरुक्खं उपसङ्कमित्वा तत्थ निब्बत्ताय देवताय आयाचि – ‘‘सामि देवराज, इमस्मिं जम्बुदीपे एकसतराजानो एकसतअग्गमहेसियो, सचाहं पितु अच्चयेन रज्जं लभिस्सामी, एतेसं गललोहितेन बलिं करिस्सामी’’ति. सो पितरि कालकते रज्जं पत्वा ‘‘देवताय मे आनुभावेन रज्जं पत्तं, बलिमस्सा करिस्सामी’’ति महतिया सेनाय निक्खमित्वा एकं राजानं अत्तनो वसे वत्तेत्वा तेन सद्धिं अपरम्पि अपरम्पीति सब्बे राजानो अत्तनो वसे कत्वा सद्धिं अग्गमहेसीहि आदाय गच्छन्तो उग्गसेनस्स नाम सब्बकनिट्ठस्स रञ्ञो धम्मदिन्ना नाम अग्गमहेसी गरुगब्भा, तं ओहाय आगन्त्वा ‘‘एत्तकजनं विसपानकं पायेत्वा मारेस्सामी’’ति रुक्खमूलं सोधापेसि. देवता चिन्तेसि – ‘‘अयं राजा एत्तके राजानो गण्हन्तो ‘मं निस्साय गहिता इमे’ति चिन्तेत्वा तेसं गललोहितेन मय्हं बलिं कातुकामो, सचे पनायं एते घातेस्सति, जम्बुदीपे राजवंसो उपच्छिज्जिस्सति, रुक्खमूलेपि, मे असुचि भविस्सति, सक्खिस्सामि नु खो एतं निवारेतु’’न्ति. सा उपधारेन्ती ‘‘नाहं सक्खिस्सामी’’ति ञत्वा अञ्ञम्पि देवतं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं आरोचेत्वा ‘‘त्वं सक्खिस्ससी’’ति आह. तायपि पटिक्खित्ता अञ्ञम्पि अञ्ञम्पीति एवं सकलचक्कवाळदेवतायो उपसङ्कमित्वा ताहिपि पटिक्खित्ता चतुन्नं महाराजूनं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘मयं न सक्कोम, अम्हाकं पन राजा अम्हेहि पुञ्ञेन च पञ्ञाय च विसिट्ठो, तं पुच्छा’’ति तेहिपि पटिक्खित्तकाले सक्कं उपसङ्कमित्वा तमत्थं आरोचेत्वा, ‘‘देव, तुम्हेसु अप्पोस्सुक्कतं आपन्नेसु खत्तियवंसो उपच्छिज्जिस्सति, तस्स पटिसरणं होथा’’ति आह. सक्को ‘‘अहम्पि नं पटिबाहितुं न सक्खिस्सामि, उपायं पन ते वक्खामी’’ति वत्वा उपायं आचिक्खि – ‘‘गच्छ, त्वं रञ्ञो पस्सन्तस्सेव रत्तवत्थं निवासेत्वा अत्तनो रुक्खतो निक्खमित्वा गमनाकारं दस्सेहि. अथ तं राजा ‘देवता गच्छति, निवत्तापेस्सामि न’न्ति नानप्पकारेन याचिस्सति. अथ नं वदेय्यासि ‘त्वं एकसतराजानो सद्धिं अग्गमहेसीहि आनेत्वा तेसं गललोहितेन बलिं करिस्सामी’ति मय्हं आयाचित्वा उग्गसेनस्स रञ्ञो देविं ओहाय आगतो, नाहं तादिसस्स मुसावादस्स बलिं सम्पटिच्छामी’’ति, ‘‘एवं किर वुत्ते राजा तं आणापेस्सति, सा रञ्ञो धम्मं देसेत्वा एत्तकस्स जनस्स जीवितदानं दस्सती’’ति. इमिना कारणेन सक्को देवताय इमं उपायं आचिक्खि. देवता तथा अकासि.

राजापि तं आणापेसि. सा आगन्त्वा तेसं राजूनं परियन्ते निसिन्नम्पि अत्तनो राजानमेव वन्दि. राजा ‘‘मयि सब्बराजजेट्ठके ठिते सब्बकनिट्ठं अत्तनो सामिकं वन्दती’’ति तस्सा कुज्झि. अथ नं सा आह – ‘‘किं मय्हं तयि पटिबद्धं, अयं पन मे सामिको इस्सरियस्स दायको, इमं अवन्दित्वा कस्मा तं वन्दिस्सामी’’ति? रुक्खदेवता पस्सन्तस्सेव महाजनस्स ‘‘एवं, भद्दे, एवं, भद्दे’’ति वत्वा तं पुप्फमुट्ठिना पूजेसि. पुन राजा आह – ‘‘सचे मं न वन्दसि, मय्हं रज्जसिरिदायिकं एवं महानुभावं देवतं कस्मा न वन्दसी’’ति? ‘‘महाराज, तया अत्तनो पुञ्ञे ठत्वा राजानो गहिता, न देवताय गहेत्वा दिन्ना’’ति. पुनपि तं देवता ‘‘एवं, भद्दे, एवं, भद्दे’’ति वत्वा तथेव पूजेसि. पुन सा राजानं आह – ‘‘त्वं ‘देवताय मे एत्तका राजानो गहेत्वा दिन्ना’ति वदेसि, इदानि ते देवताय उपरि वामपस्से रुक्खो अग्गिना दड्ढो, सा तं अग्गिं निब्बापेतुं कस्मा नासक्खि, यदि एवं महानुभावा’’ति. पुनपि तं देवता ‘‘एवं, भद्दे, एवं, भद्दे’’ति वत्वा तथेव पूजेसि.

सा कथयमाना ठिता रोदि चेव हसि च. अथ नं राजा ‘‘किं उम्मत्तिकासी’’ति आह. ‘‘कस्मा देव एवं वदेसि’’? ‘‘न मादिसियो उम्मत्तिका होन्ती’’ति. अथ ‘‘नं किं कारणा रोदसि चेव हससि चा’’ति? ‘‘सुणाहि, महाराज, अहञ्हि अतीते कुलधीता हुत्वा पतिकुले वसन्ती सामिकस्स सहायकं पाहुनकं आगतं दिस्वा तस्स भत्तं पचितुकामा ‘मंसं आहरा’ति दासिया कहापणं दत्वा ताय मंसं अलभित्वा आगताय ‘नत्थि मंस’न्ति वुत्ते गेहस्स पच्छिमभागे सयिताय एळिकाय सीसं छिन्दित्वा भत्तं सम्पादेसिं. साहं एकिस्साय एळिकाय सीसं छिन्दित्वा निरये पच्चित्वा पक्कावसेसेन तस्सा लोमगणनाय सीसच्छेदं पापुणिं, ‘त्वं एत्तकं जनं वधित्वा कदा दुक्खा मुच्चिस्ससी’ति एवमहं तव दुक्खं अनुस्सरन्ती रोदि’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –

‘‘एकिस्सा कण्ठं छेत्वान, लोमगणनाय पच्चिसं;

बहूनं कण्ठे छेत्वान, कथं काहसि खत्तिया’’ति.

अथ ‘‘कस्मा त्वं हससी’’ति? ‘‘‘एतस्मा दुक्खा मुत्ताम्ही’ति तुस्सित्वा, महाराजा’’ति. पुनपि तं देवता ‘‘एवं, भद्दे, एवं, भद्दे’’ति वत्वा पुप्फमुट्ठिना पूजेसि. राजा ‘‘अहो मे भारियं कतं कम्मं, अयं किर एकं एळिकं वधित्वा निरये पक्कावसेसेन तस्सा लोमगणनाय सीसच्छेदं पापुणि, अहं एत्तकं जनं वधित्वा कदा सोत्थिं पापुणिस्सामी’’ति सब्बे राजानो मोचेत्वा अत्तनो महल्लकतरे वन्दित्वा दहरदहरानं अञ्जलिं पग्गय्ह सब्बे खमापेत्वा सकसकट्ठानमेव पहिणि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘एवं, भिक्खवे, न इदानेव, मल्लिका देवी, अत्तनो पञ्ञं निस्साय महाजनस्स जीवितदानं देति, पुब्बेपि अदासियेवा’’ति वत्वा अतीतं समोधानेसि – ‘‘तदा बाराणसिराजा पसेनदि कोसलो अहोसि, धम्मदिन्ना, देवी मल्लिका, रुक्खदेवता अहमेवा’’ति. एवं अतीतं समोधानेत्वा पुन धम्मं देसेन्तो, ‘‘भिक्खवे, पाणातिपातो नाम न कत्तब्बयुत्तको. पाणातिपातिनो हि दीघरत्तं सोचन्ती’’ति वत्वा इमा गाथा आह –

‘‘इध सोचति पेच्च सोचति,

पापकारी उभयत्थ सोचति;

सो सोचति सो विहञ्ञति,

दिस्वा कम्मकिलिट्ठमत्तनो’’ति. (ध. प. १५);

‘‘एवं चे सत्ता जानेय्युं, दुक्खायं जातिसम्भवो;

न पाणो पाणिनं हञ्ञे, पाणघाती हि सोचती’’ति. (जा. १.१.१८);

अञ्ञतरपुरिसवत्थु पठमं.