११. गोधिकत्थेरपरिनिब्बानवत्थु

तेसं सम्पन्नसीलानन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था राजगहं उपनिस्साय वेळुवने विहरन्तो गोधिकत्थेरस्स परिनिब्बानं आरब्भ कथेसि.

सो हि आयस्मा इसिगिलिपस्से काळसिलायं विहरन्तो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो सामायिकं चेतोविमुत्तिं फुसित्वा एकस्स अनुस्सायिकस्स रोगस्स वसेन ततो परिहायि. सो दुतियम्पि ततियम्पि छक्खत्तुं झानं निब्बत्तेत्वा परिहीनो, सत्तमे वारे उप्पादेत्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं छक्खत्तुं झाना परिहीनो, परिहीनज्झानस्स खो पन अनियता गति, इदानेव सत्थं आहरिस्सामी’’ति केसोरोपनसत्थकं गहेत्वा गलनाळिं छिन्दितुं पञ्चके निपज्जि. मारो तस्स चित्तं ञत्वा ‘‘अयं भिक्खु सत्थं आहरितुकामो, सत्थं आहरन्ता खो पन जीविते निरपेक्खा होन्ति, ते विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तम्पि पापुणन्ति, सचाहं एतं वारेस्सामि, न मे वचनं करिस्सति, सत्थारं वारापेस्सामी’’ति अञ्ञातकवेसेन सत्थारं उपसङ्कमित्वा एवमाह –

‘‘महावीर महापञ्ञ, इद्धिया यससा जलं;

सब्बवेरभयातीत, पादे वन्दामि चक्खुम.

‘‘सावको ते महावीर, मरणं मरणाभिभू;

आकङ्खति चेतयति, तं निसेध जुतिन्धर.

‘‘कथञ्हि भगवा तुय्हं, सावको सासने रतो;

अप्पत्तमानसो सेक्खो, कालं कयिरा जने सुता’’ति. (सं. नि. १.१५९);

तस्मिं खणे थेरेन सत्थं आहरितं होति. सत्था ‘‘मारो अय’’न्ति विदित्वा इमं गाथमाह –

‘‘एवञ्हि धीरा कुब्बन्ति, नावकङ्खन्ति जीवितं;

समूलं तण्हमब्बुय्ह, गोधिको परिनिब्बुतो’’ति. (सं. नि. १.१५९);

अथ खो भगवा सम्बहुलेहि भिक्खूहि सद्धिं थेरस्स सत्थं आहरित्वा निपन्नट्ठानं अगमासि. तस्मिं खणे मारो पापिमा ‘‘कत्थ नु खो इमस्स पटिसन्धिविञ्ञाणं पतिट्ठित’’न्ति धूमरासि विय तिमिरपुञ्जो विय च हुत्वा सब्बदिसासु थेरस्स विञ्ञाणं समन्वेसति. भगवा तं धूमतिमिरभावं भिक्खूनं दस्सेत्वा ‘‘एसो खो, भिक्खवे, मारो पापिमा गोधिकस्स कुलपुत्तस्स विञ्ञाणं समन्वेसति ‘कत्थ गोधिकस्स कुलपुत्तस्स विञ्ञाणं पतिट्ठित’न्ति. अपतिट्ठितेन च, भिक्खवे, विञ्ञाणेन गोधिको कुलपुत्तो परिनिब्बुतो’’ति आह. मारोपि तस्स विञ्ञाणट्ठानं दट्ठुं असक्कोन्तो कुमारकवण्णो हुत्वा बेलुवपण्डुवीणं आदाय सत्थारं उपसङ्कमित्वा पुच्छि –

‘‘उद्धं अधो च तिरियं, दिसा अनुदिसा स्वहं;

अन्वेसं नाधिगच्छामि, गोधिको सो कुहिं गतो’’ति. (सं. नि. १.१५९);

अथ नं सत्था आह –

‘‘यो धीरो धितिसम्पन्नो, झायी झानरतो सदा;

अहोरत्तं अनुयुञ्जं, जीवितं अनिकामयं.

‘‘जेत्वान मच्चुनो सेनं, अनागन्त्वा पुनब्भवं;

समूलं तण्हमब्बुय्ह, गोधिको परिनिब्बुतो’’ति. (सं. नि. १.१५९);

एवं वुत्ते मारो पापिमा भगवन्तं गाथाय अज्झभासि –

‘‘तस्स सोकपरेतस्स, वीणा कच्छा अभस्सथ;

ततो सो दुम्मनो यक्खो, तत्थेवन्तरधायथा’’ति. (सं. नि. १.१५९);

सत्थापि ‘‘किं ते, पापिम, गोधिकस्स कुलपुत्तस्स निब्बत्तट्ठानेन? तस्स हि निब्बत्तट्ठानं तुम्हादिसानं सतम्पि सहस्सम्पि दट्ठुं न सक्कोती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

५७. ‘‘तेसं सम्पन्नसीलानं, अप्पमादविहारिनं;

सम्मदञ्ञा विमुत्तानं, मारो मग्गं न विन्दती’’ति.

तत्थ तेसन्ति यथा अप्पतिट्ठितेन विञ्ञाणेन गोधिको कुलपुत्तो परिनिब्बुतो, ये च एवं परिनिब्बायन्ति, तेसं सम्पन्नसीलानन्ति परिपुण्णसीलानं. अप्पमादविहारिनन्ति सतिअविप्पवाससङ्खातेन अप्पमादेन विहरन्तानं. सम्मदञ्ञा विमुत्तानन्ति हेतुना ञायेन कारणेन जानित्वा ‘‘तदङ्गविमुत्तिया, विक्खम्भनविमुत्तिया, समुच्छेदविमुत्तिया, पटिप्पस्सद्धिविमुत्तिया, निस्सरणविमुत्तिया’’ति इमाहि पञ्चहि विमुत्तीहि विमुत्तानं. मारो मग्गं न विन्दतीति एवरूपानं महाखीणासवानं सब्बथामेन मग्गन्तोपि मारो गतमग्गं न विन्दति न लभति न पस्सतीति.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पत्ता. देसना महाजनस्स सात्थिका जाताति.

गोधिकत्थेरपरिनिब्बानवत्थु एकादसमं.