२. अञ्ञतरभिक्खुवत्थु
दुन्निग्गहस्स लहुनोति इमं धम्मदेसनं सत्था सावत्थियं जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि.
कोसलरञ्ञो किर विजिते पब्बतपादे मातिकगामो नाम एको घनवासो गामो अहोसि. अथेकदिवसं सट्ठिमत्ता भिक्खू सत्थु सन्तिके याव अरहत्ता कम्मट्ठानं कथापेत्वा तं गामं गन्त्वा पिण्डाय पविसिंसु. अथ ने यो तस्स गामस्स सामिको मातिको नाम, तस्स माता दिस्वा गेहे निसीदापेत्वा नानग्गरसेन यागुभत्तेन परिविसित्वा, ‘‘भन्ते, कत्थ गन्तुकामा’’ति पुच्छि. ‘‘यथा फासुकट्ठानं महाउपासिके’’ति. सा ‘‘वस्सावासट्ठानं, अय्या, परियेसन्ति मञ्ञे’’ति ञत्वा पादमूले निपज्जित्वा, ‘‘सचे, अय्या, इमं तेमासं इध वसिस्सन्ति, अहं तीणि सरणानि, पञ्च सीलानि गहेत्वा उपोसथकम्मं करिस्सामी’’ति आह. भिक्खू ‘‘मयं इमं निस्साय भिक्खाय अकिलमन्ता भवनिस्सरणं कातुं सक्खिस्सामा’’ति अधिवासयिंसु. सा तेसं वसनट्ठानं विहारं पटिजग्गित्वा अदासि.
ते तत्थेव वसन्ता एकदिवसं सन्निपतित्वा अञ्ञमञ्ञं ओवदिंसु, ‘‘आवुसो, अम्हेहि पमादचारं चरितुं न वट्टति. अम्हाकञ्हि सकगेहं विय अट्ठ महानिरया विवटद्वारायेव, धरमानकबुद्धस्स खो पन सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा मयं आगता, बुद्धा च नाम पदानुपदिकं विचरन्तेनापि सठेन आराधेतुं न सक्का, यथाज्झासयेनेव आराधेतुं सक्का, अप्पमत्ता होथ, द्वीहि एकट्ठाने न ठातब्बं, न निसीदितब्बं, सायं खो पन थेरूपट्ठानकाले पातोव भिक्खाचारकाले एकतो भविस्साम, सेसकाले द्वे एकतो न भविस्साम, अपिच खो पन अफासुकेन भिक्खुना आगन्त्वा विहारमज्झे घण्डिया पहताय घण्डिसञ्ञाय आगन्त्वा तस्स भेसज्जं करिस्सामा’’ति.
तेसु एवं कतिकं कत्वा विहरन्तेसु एकदिवसं सा उपासिका सप्पितेलफाणितादीनि गाहापेत्वा दासदासिकम्मकरादीहि परिवुता सायन्हसमये तं विहारं गन्त्वा विहारमज्झे भिक्खू अदिस्वा, ‘‘कहं नु खो, अय्या, गता’’ति पुरिसे पुच्छित्वा, ‘‘अत्तनो अत्तनो रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेसु निसिन्ना भविस्सन्ति, अय्ये’’ति वुत्ते, ‘‘किं नु खो कत्वा दट्ठुं सक्खिस्सामी’’ति आह. अथ नं भिक्खुसङ्घस्स कतिकवत्तं जाननमनुस्सा आहंसु – ‘‘घण्डिया पहताय सन्निपतिस्सन्ति, अय्ये’’ति. सा च घण्डिं पहरापेसि. भिक्खू घण्डिसद्दं सुत्वा, ‘‘कस्सचि अफासुकं भविस्सती’’ति सकसकट्ठानेहि निक्खमित्वा विहारमज्झे सन्निपतिंसु. द्वेपि जना एकमग्गेनागता नाम नत्थि. उपासिका एकेकट्ठानतो एकेकमेव आगच्छन्तं दिस्वा, ‘‘मम पुत्तेहि अञ्ञमञ्ञं कलहो कतो भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा भिक्खुसङ्घं वन्दित्वा पुच्छि – ‘‘कलहं नु खो, भन्ते, करित्था’’ति? ‘‘न करोम, महाउपासिके’’ति. ‘‘सचे वो, भन्ते, कलहो नत्थि, अथ कस्मा यथा अम्हाकं गेहं आगच्छन्ता सब्बे एकतोव आगच्छथ, एवं अनागन्त्वा एकेकट्ठानतो एकेकाव आगता’’ति? ‘‘महाउपासिके, एकेकस्मिं ठाने निसीदित्वा समणधम्मं करिम्हा’’ति. ‘‘को एस, भन्ते, समणधम्मो नामा’’ति? ‘‘द्वत्तिंसाकारे सज्झायं करोम, अत्तभावे च खयवयं पट्ठपेम, महाउपासिके’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, द्वत्तिंसाकारे सज्झायं कातुं, अत्तभावे च खयवयं पट्ठपेतुं तुम्हाकमेव वट्टति, उदाहु अम्हाकम्पीति, कस्सचिपि अवारितो एस धम्मो, महाउपासिके’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते, मय्हम्पि द्वत्तिंसाकारं देथ, अत्तभावे च खयवयपट्ठपनं आचिक्खथा’’ति. ‘‘तेन हि उग्गण्ह, महाउपासिके’’ति सब्बं उग्गण्हापेसुं.
सा ततो पट्ठाय द्वत्तिंसाकारे सज्झायं कत्वा अत्तनि खयवयं पट्ठपेत्वा तेहि भिक्खूहि पुरेतरमेव तयो मग्गे, तीणि च फलानि पापुणि. मग्गेनेव चस्सा चतस्सो पटिसम्भिदा लोकियअभिञ्ञा च आगमिंसु. सा मग्गफलसुखतो वुट्ठाय दिब्बचक्खुना ओलोकेत्वा, ‘‘कदा नु खो मम पुत्तेहि अयं धम्मो अधिगतो’’ति उपधारेन्ती सब्बेपिमे सरागा सदोसा समोहा झानविपस्सनामत्तम्पि तेसं नत्थि, ‘‘किं नु खो मय्हं पुत्तानं अरहत्तस्स उपनिस्सयो अत्थि, नत्थी’’ति आवज्जेत्वा, ‘‘अत्थी’’ति दिस्वा, ‘‘सेनासनसप्पायं नु खो अत्थि, नत्थी’’ति आवज्जेत्वा तम्पि दिस्वा, ‘‘पुग्गलसप्पायं नु खो लभन्ति, न लभन्ती’’ति आवज्जेसि, पुग्गलसप्पायम्पि दिस्वा, ‘‘आहारसप्पायं नु खो लभन्ति, न लभन्ती’’ति उपधारेन्ती ‘‘आहारसप्पायं नेसं नत्थी’’ति दिस्वा ततो पट्ठाय नानाविधं यागुं, अनेकप्पकारं खज्जकं, नानग्गरसञ्च भोजनं सम्पादेत्वा गेहे भिक्खू निसीदापेत्वा दक्खिणोदकं दत्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हाकं यं यं रुच्चति, तं तं गहेत्वा परिभुञ्जथा’’ति निय्यादेसि. ते यथारुचि यागुआदीनि गहेत्वा परिभुञ्जन्ति. तेसं सप्पायाहारं लभन्तानं चित्तं एकग्गं अहोसि.
ते एकग्गेन चित्तेन विपस्सनं वड्ढेत्वा न चिरस्सेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्वा चिन्तयिंसु – ‘‘अहो महाउपासिका अम्हाकं पतिट्ठा जाता, सचे मयं सप्पायाहारं न लभिम्ह, न नो मग्गफलपटिवेधो अभविस्स, इदानि वुट्ठवस्सा पवारेत्वा सत्थु सन्तिकं गमिस्सामा’’ति. ते ‘‘सत्थारं दट्ठुकामम्हा’’ति महाउपासिकं आपुच्छिंसु. ‘‘महाउपासिका साधु, अय्या’’ति. ते अनुगन्त्वा पुनपि, ‘‘भन्ते, अम्हे ओलोकेय्याथा’’ति बहूनि पियवचनानि वत्वा पटिनिवत्ति. तेपि खो भिक्खू सावत्थिं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्ना ‘‘कच्चि, भिक्खवे, खमनीयं, कच्चि यापनीयं, न च पिण्डकेन किलमित्था’’ति वुत्ते ‘‘खमनीयं, भन्ते, यापनीयं, भन्ते, पिण्डकेन पन नेव किलमिम्ह. अम्हाकञ्हि मातिकमाता नामेका उपासिका चित्ताचारं ञत्वा, ‘अहो वत नो एवरूपं नाम आहारं पटियादेय्या’ति चिन्तिते यथाचिन्तितं आहारं पटियादेत्वा अदासी’’ति तस्सा गुणकथं कथयिंसु.
अञ्ञतरो भिक्खु तस्सा गुणकथं सुत्वा तत्थ गन्तुकामो हुत्वा सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा, ‘‘भन्ते, तं गामं गमिस्सामी’’ति सत्थारं आपुच्छित्वा जेतवनतो निक्खमित्वा अनुपुब्बेन तं गामं पत्वा विहारं पविसनदिवसेयेव चिन्तेसि – ‘‘अयं किर उपासिका चिन्तितचिन्तितं जानाति, अहञ्च मग्गकिलन्तो विहारं पटिजग्गितुं न सक्खिस्सामि, अहो वत मे विहारपटिजग्गकं मनुस्सं पेसेय्या’’ति. उपासिका गेहे निसिन्नाव आवज्जेन्ती तमत्थं ञत्वा, ‘‘गच्छ, विहारं पटिजग्गित्वा एही’’ति मनुस्सं पेसेसि. इतरोपि पानीयं पिवितुकामो ‘‘अहो वत मे सक्खरपानकं कत्वा पेसेय्या’’ति चिन्तेसि. उपासिका तम्पि पेसेसि. सो पुनदिवसे ‘‘पातोव सिनिद्धयागुं मे सउत्तरिभङ्गं पेसेतू’’ति चिन्तेसि. उपासिका तथा अकासि. सो यागुं पिवित्वा, ‘‘अहो वत मे एवरूपं खज्जकं पेसेय्या’’ति चिन्तेसि. उपासिका तम्पि पेसेसि. सो चिन्तेसि – ‘‘अयं उपासिका मया सब्बं चिन्तितचिन्तितं पेसेसि, अहं एतं दट्ठुकामो, अहो वत मे नानग्गरसभोजनं गाहापेत्वा सयमेव आगच्छेय्या’’ति. उपासिका ‘‘मम पुत्तो मं दट्ठुकामो, आगमनं मे पच्चासीसती’’ति भोजनं गाहापेत्वा विहारं गन्त्वा तस्स अदासि. सो कतभत्तकिच्चो ‘‘मातिकमाता नाम त्वं, महाउपासिके’’ति पुच्छि. ‘‘आम, ताता’’ति. ‘‘त्वं परचित्तं जानासी’’ति? ‘‘किं मं पुच्छसि, ताता’’ति? ‘‘मया चिन्तितचिन्तितं सब्बमकासि, तेन तं पुच्छामी’’ति. ‘‘परचित्तजाननकभिक्खू बहू, ताता’’ति? ‘‘नाहं अञ्ञे पुच्छामि, तुवं पुच्छामि, उपासिके’’ति. एवं सन्तेपि उपासिका ‘‘परचित्तं जानामी’’ति अवत्वा ‘‘परचित्तं जानन्ता नाम एवं करोन्ति पुत्ता’’ति आह. सो ‘‘भारियं वतिदं कम्मं, पुथुज्जना नाम सोभनम्पि असोभनम्पि चिन्तेन्ति, सचाहं किञ्चि अयुत्तं चिन्तयिस्सामि, सह भण्डकेन चोरं चूळाय गण्हन्ती विय मं विप्पकारं पापेय्य, मया इतो पलायितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा, ‘‘उपासिके, अहं गमिस्सामी’’ति आह. ‘‘कहं, अय्या’’ति? ‘‘सत्थु सन्तिकं, उपासिके’’ति. ‘‘वसथ ताव, भन्ते, इधा’’ति. ‘‘न वसिस्सामि, उपासिके, गमिस्सामेवा’’ति निक्खमित्वा सत्थु सन्तिकं अगमासि. अथ नं सत्था ‘‘किं भिक्खु न त्वं तत्थ वससी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, भन्ते, न सक्का तत्थ वसितु’’न्ति. ‘‘किं कारणा भिक्खू’’ति? ‘‘भन्ते, सा उपासिका चिन्तितचिन्तितं सब्बं जानाति, पुथुज्जना च नाम सोभनम्पि असोभनम्पि चिन्तेन्ति, सचाहं किञ्चि अयुत्तं चिन्तेस्सामि, सह भण्डकेन चोरं चूळाय गण्हन्ती विय मं विप्पकारं पापेस्सती’’ति चिन्तेत्वा आगतोम्हीति. ‘‘भिक्खु, तत्थेव तया वसितुं वट्टती’’ति, ‘‘न सक्कोमि, भन्ते, नाहं तत्थ वसिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि त्वं, भिक्खु, एकमेव रक्खितुं सक्खिस्ससी’’ति. ‘‘किं, भन्ते’’ति? ‘‘तव चित्तमेव रक्ख, चित्तं नामेतं दुरक्खं, त्वं अत्तनो चित्तमेव निग्गण्ह, मा अञ्ञं किञ्चि चिन्तयि, चित्तं नामेतं दुन्निग्गह’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
३५. ‘‘दुन्निग्गहस्स लहुनो, यत्थकामनिपातिनो;
चित्तस्स दमथो साधु, चित्तं दन्तं सुखावह’’न्ति.
तत्थ चित्तं नामेतं दुक्खेन निग्गय्हतीति दुन्निग्गहं. लहुं उप्पज्जति च निरुज्झति चाति लहु. तस्स दुन्निग्गहस्स लहुनो. यत्थकामनिपातिनोति यत्थ कत्थचिदेव निपतनसीलस्स. एतञ्हि लभितब्बट्ठानं वा अलभितब्बट्ठानं वा युत्तट्ठानं वा अयुत्तट्ठानं वा न जानाति, नेव जातिं ओलोकेति, न गोत्तं, न वयं. यत्थ यत्थ इच्छति, तत्थ तत्थेव निपततीति ‘‘यत्थकामनिपाती’’ति वुच्चति. तस्स एवरूपस्स चित्तस्स दमथो साधु चतूहि अरियमग्गेहि दन्तभावो यथा निब्बिसेवनं होति, तथा कतभावो साधु. किं कारणा? इदञ्हि चित्तं दन्तं सुखावहं निब्बिसेवनं कतं मग्गफलसुखं परमत्थनिब्बानसुखञ्च आवहतीति.
देसनापरियोसाने सम्पत्तपरिसाय बहू सोतापन्नादयो अहेसुं, महाजनस्स सात्थिका धम्मदेसना जाताति.
सत्था तस्स भिक्खुनो इमं ओवादं दत्वा, ‘‘गच्छ, भिक्खु, अञ्ञं किञ्चि अचिन्तयित्वा तत्थेव वसाही’’ति पहिणि. सो भिक्खु सत्थु सन्तिका ओवादं लभित्वा तत्थ अगमासि. किञ्चि बहिद्धा चिन्तनं नाम न चिन्तेसि. महाउपासिकापि दिब्बेन चक्खुना ओलोकेन्ती थेरं दिस्वा, ‘‘इदानि ओवाददायकं आचरियं लभित्वा पुनागतो मम पुत्तो’’ति अत्तनो ञाणेनेव परिच्छिन्दित्वा तस्स सप्पायाहारं पटियादेत्वा अदासि. सो सप्पायभोजनं सेवित्वा कतिपाहेनेव अरहत्तं पत्वा मग्गफलसुखेन वीतिनामेन्तो ‘‘अहो महाउपासिका मय्हं पतिट्ठा जाता, अहं इमं निस्साय भवनिस्सरणं पत्तोम्ही’’ति चिन्तेत्वा, ‘‘इमस्मिं ताव मे अत्तभावे पतिट्ठा जाता, संसारे पन मे संसरन्तस्स अञ्ञेसुपि अत्तभावेसु अयं पतिट्ठा भूतपुब्बा, नो’’ति उपधारेन्तो एकूनअत्तभावसतं अनुस्सरि. सापि एकूनअत्तभावसते तस्स पादपरिचारिका अञ्ञेसु पटिबद्धचित्ता हुत्वा तं जीविता वोरोपेसि. थेरो तस्सा एत्तकं अगुणं दिस्वा, ‘‘अहो मयं महाउपासिका भारियं कम्मं अकासी’’ति चिन्तेसि.
महाउपासिकापि गेहे निसिन्नाव ‘‘किं नु खो मय्हं पुत्तस्स पब्बजितकिच्चं मत्तकं पत्तं, नो’’ति उपधारयमाना तस्स अरहत्तपत्तिं ञत्वा उत्तरि उपधारियमाना, ‘‘मम पुत्तो अरहत्तं पत्वा अहो वत मे अयं उपासिका महती पतिट्ठा जाता’’ति चिन्तेत्वा, ‘‘अतीतेपि नु खो मे अयं पतिट्ठा भूतपुब्बा, नो’’ति उपधारेन्तो एकूनअत्तभावसतं अनुस्सरि, ‘‘अहं खो पन एकूनअत्तभावसते अञ्ञेहि सद्धिं एकतो हुत्वा एतं जीविता वोरोपेसिं, अयं मे एत्तकं अगुणं दिस्वा ‘अहो भारियं कम्मं कतं उपासिकाया’’ति चिन्तेसि. ‘‘अत्थि नु खो एवं संसारे संसरन्तिया मम पुत्तस्स उपकारो कतपुब्बो’’ति उपधारयमाना ततो उत्तरिं सतमं अत्तभावं अनुस्सरित्वा सतमे अत्तभावे मया एतस्स पादपरिचारिकाय हुत्वा एतस्मिं जीविता वोरोपनट्ठाने जीवितदानं दिन्नं, अहो मया मम पुत्तस्स महाउपकारो कतपुब्बो’’ति गेहे निसिन्नाव उत्तरिं विसेसेत्वा ‘‘उपधारेथा’’ति आह. सो दिब्बाय सोतधातुया सद्दं सुत्वा विसेसेत्वा सतमं अत्तभावं अनुस्सरित्वा तत्थ ताय अत्तनो जीवितस्स दिन्नभावं दिस्वा, ‘‘अहो मम इमाय महाउपासिकाय उपकारो कतपुब्बो’’ति अत्तमनो हुत्वा तस्सा तत्थेव चतूसु मग्गफलेसु पञ्हं कथेत्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायीति.
अञ्ञतरभिक्खुवत्थु दुतियं.