३. अञ्ञतरउक्कण्ठितभिक्खुवत्थु

सुदुद्दसन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था सावत्थियं विहरन्तो अञ्ञतरं उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि.

सत्थरि किर सावत्थियं विहरन्ते एको सेट्ठिपुत्तो अत्तनो कुलूपगत्थेरं उपसङ्कमित्वा, ‘‘भन्ते, अहं दुक्खा मुच्चितुकामो, एकं मे दुक्खतो मुच्चनकारणं कथेथा’’ति आह. ‘‘साधावुसो, सचेसि दुक्खा मुच्चितुकामो, सलाकभत्तं देहि, पक्खिकभत्तं देहि, वस्सावासिकं देहि, चीवरादयो पच्चये देहि, अत्तनो सापतेय्यं तयो कोट्ठासे कत्वा एकेन कम्मन्तं पयोजेहि, एकेन पुत्तदारं पोसेहि, एकं बुद्धसासने देही’’ति आह. सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति वुत्तपटिपाटिया सब्बं कत्वा पुन थेरं पुच्छि – ‘‘ततो उत्तरिं अञ्ञं किं करोमि, भन्ते’’ति? ‘‘आवुसो, तीणि सरणानि गण्ह, पञ्च सीलानि गण्हाही’’ति. तानिपि पटिग्गहेत्वा ततो उत्तरिं पुच्छि. ‘‘तेन हि दस सीलानि गण्हाही’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति गण्हि. सो एवं अनुपुब्बेन पुञ्ञकम्मस्स कतत्ता अनुपुब्बसेट्ठिपुत्तो नाम जातो. ततो ‘‘उत्तरिम्पि कत्तब्बं अत्थि, भन्ते’’ति पुन पुच्छित्वा, ‘‘तेन हि पब्बजाही’’ति वुत्तो निक्खमित्वा पब्बजि. तस्सेको आभिधम्मिकभिक्खु आचरियो अहोसि. एको विनयधरो उपज्झायो. तस्स लद्धूपसम्पदस्स आचरियो अत्तनो सन्तिकं आगतकाले अभिधम्मे पञ्हं कथेसि – ‘‘बुद्धसासने नाम इदं कातुं वट्टति, इदं न वट्टती’’ति. उपज्झायोपिस्स अत्तनो सन्तिकं आगतकाले विनये पञ्हं कथेसि – ‘‘बुद्धसासने नाम इदं कातुं वट्टति, इदं न वट्टति, इदं कप्पति, इदं न कप्पती’’ति. सो चिन्तेसि – ‘‘अहो भारियं इदं कम्मं, अहं दुक्खा मुच्चितुकामो पब्बजितो, इध च मम हत्थपसारणट्ठानम्पि न पञ्ञायति, गेहे ठत्वाव दुक्खा मुच्चितुं सक्का, मया गिहिना भवितुं वट्टती’’ति. सो ततो पट्ठाय उक्कण्ठितो अनभिरतो द्वत्तिंसाकारे सज्झायं न करोति, उद्देसं न गण्हाति, किसो लूखो धमनिसन्थतगत्तो आलस्सियाभिभूतो कच्छुपरिकिण्णो अहोसि.

अथ नं दहरसामणेरा, ‘‘आवुसो, किं त्वं ठितट्ठाने ठितोव निसिन्नट्ठाने निसिन्नोव अहोसि, पण्डुरोगाभिभूतो किसो लूखो धमनिसन्थतगत्तो आलस्सियाभिभूतो कच्छुपरिकिण्णो, किं ते कत’’न्ति पुच्छिंसु. ‘‘उक्कण्ठितोम्हि, आवुसो’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? सो तं पवत्तिं आरोचेसि. ते तस्स आचरियुपज्झायानं आचिक्खिंसु. आचरियुपज्झाया तं आदाय सत्थु सन्तिकं अगमंसु. सत्था ‘‘किं, भिक्खवे, आगतत्था’’ति आह. ‘‘भन्ते, अयं भिक्खु तुम्हाकं सासने उक्कण्ठितो’’ति. ‘‘एवं किर भिक्खू’’ति. ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? ‘‘अहं, भन्ते, दुक्खा मुच्चितुकामोव पब्बजितो, तस्स मे आचरियो अभिधम्मकथं कथेसि, उपज्झायो विनयकथं कथेसि, स्वाहं ‘इध मे हत्थपसारणट्ठानम्पि नत्थि, गिहिना हुत्वा सक्का दुक्खा मुच्चितुं, गिहि भविस्सामी’ति सन्निट्ठानमकासिं, भन्ते’’ति. ‘‘सचे त्वं, भिक्खु, एकमेव रक्खितुं सक्खिस्ससि, अवसेसानं रक्खनकिच्चं नत्थी’’ति. ‘‘किं, भन्ते’’ति? ‘‘तव चित्तमेव रक्खितुं सक्खिस्ससी’’ति. ‘‘सक्खिस्सामि, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि अत्तनो चित्तमेव रक्खाहि, सक्का दुक्खा मुच्चितु’’न्ति इमं ओवादं दत्वा इमं गाथमाह –

३६. ‘‘सुदुद्दसं सुनिपुणं, यत्थकामनिपातिनं;

चित्तं रक्खेथ मेधावी, चित्तं गुत्तं सुखावह’’न्ति.

तत्थ सुदुद्दसन्ति सुट्ठु दुद्दसं. सुनिपुणन्ति सुट्ठु निपुणं परमसण्हं. यत्थकामनिपातिनन्ति जातिआदीनि अनोलोकेत्वा लभितब्बालभितब्बयुत्तायुत्तट्ठानेसु यत्थ कत्थचि निपतनसीलं. चित्तं रक्खेथ मेधावीति अन्धबालो दुम्मेधो अत्तनो चित्तं रक्खितुं समत्थो नाम नत्थि, चित्तवसिको हुत्वा अनयब्यसनं पापुणाति. मेधावी पन पण्डितोव चित्तं रक्खितुं सक्कोति, तस्मा त्वम्पि चित्तमेव गोपेहि. इदञ्हि चित्तं गुत्तं सुखावहं मग्गफलनिब्बानसुखानि आवहतीति.

देसनापरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफलं पापुणि, अञ्ञेपि बहू सोतापन्नादयो अहेसुं, देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति.

अञ्ञतरउक्कण्ठितभिक्खुवत्थु ततियं.