४. भिसचरियावण्णना

३४. चतुत्थे यदा होमि, कासीनं पुरवरुत्तमेति ‘‘कासी’’ति बहुवचनवसेन लद्धवोहारस्स रट्ठस्स नगरवरे बाराणसियं यस्मिं काले जातसंवड्ढो हुत्वा वसामीति अत्थो. भगिनी च भातरो सत्त, निब्बत्ता सोत्तिये कुलेति उपकञ्चनादयो छ अहञ्चाति भातरो सत्त सब्बकनिट्ठा कञ्चनदेवी नाम भगिनी चाति सब्बे मयं अट्ठ जना मन्तज्झेननिरतताय सोत्तिये उदितोदिते महति ब्राह्मणकुले तदा निब्बत्ता जाताति अत्थो.

३५. बोधिसत्तो हि तदा बाराणसियं असीतिकोटिविभवस्स ब्राह्मणमहासालस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. तस्स ‘‘कञ्चनकुमारो’’ति नामं करिंसु. अथस्स पदसा विचरणकाले अपरो पुत्तो विजायि. ‘‘उपकञ्चनकुमारो’’तिस्स नामं करिंसु. ततो पट्ठाय महासत्तं ‘‘महाकञ्चनकुमारो’’ति समुदाचरन्ति. एवं पटिपाटिया सत्त पुत्ता अहेसुं. सब्बकनिट्ठा पन एका धीता. तस्सा ‘‘कञ्चनदेवी’’ति नामं करिंसु. महासत्तो वयप्पत्तो तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गहेत्वा पच्चागञ्छि.

अथ नं मातापितरो घरावासेन बन्धितुकामा ‘‘अत्तनो समानजातिकुलतो ते दारिकं आनेस्सामा’’ति वदिंसु. सो ‘‘अम्म, तात, न मय्हं घरावासेन अत्थो. मय्हञ्हि सब्बो लोकसन्निवासो आदित्तो विय सप्पटिभयो, बन्धनागारं विय पलिबुद्धनं, उक्कारभूमि विय जिगुच्छो हुत्वा उपट्ठाति, न मे चित्तं कामेसु रज्जति, अञ्ञे वो पुत्ता अत्थि, ते घरावासेन निमन्तेथा’’ति वत्वा पुनप्पुनं याचितोपि सहायेहि याचापितोपि न इच्छि, अथ नं सहाया ‘‘सम्म, किं पन त्वं पत्थयन्तो कामे परिभुञ्जितुं न इच्छसी’’ति पुच्छिंसु. सो तेसं अत्तनो नेक्खम्मज्झासयं आरोचेसि. तेन वुत्तं ‘‘एतेसं पुब्बजो आसि’’न्तिआदि.

तत्थ एतेसं पुब्बजो आसिन्ति एतेसं उपकञ्चनकादीनं सत्तन्नं जेट्ठभातिको अहं तदा अहोसिं. हिरीसुक्कमुपागतोति सुक्कविपाकत्ता सन्तानस्स विसोधनतो च सुक्कं पापजिगुच्छनलक्खणं हिरिं भुसं आगतो, अतिविय पापं जिगुच्छन्तो आसिन्ति अत्थो. भवं दिस्वान भयतो, नेक्खम्माभिरतो अहन्ति कामभवादीनं वसेन सब्बं भवं पक्खन्दितुं आगच्छन्तं चण्डहत्थिं विय, हिंसितुं आगच्छन्तं उक्खित्तासिकं वधकं विय, सीहं विय, यक्खं विय, रक्खसं विय, घोरविसं विय, आसिविसं विय, आदित्तं अङ्गारं विय, सप्पटिभयं भयानकभावतो पस्सित्वा ततो मुच्चनत्थञ्च पब्बज्जाभिरतो पब्बजित्वा ‘‘कथं नु खो धम्मचरियं सम्मापटिपत्तिं पूरेय्यं, झानसमापत्तियो च निब्बत्तेय्य’’न्ति पब्बज्जाकुसलधम्मपठमज्झानादिअभिरतो तदा अहं आसिन्ति अत्थो.

३६. पहिताति मातापितूहि पेसिता. एकमानसाति समानज्झासया पुब्बे मया एकच्छन्दा मनापचारिनो मातापितूहि पहितत्ता पन मम पटिक्कूलं अमनापं वदन्ता. कामेहि मं निमन्तेन्तीति महापितूहि वा एकमानसा कामेहि मं निमन्तेन्ति. कुलवंसं धारेहीति घरावासं सण्ठपेन्तो अत्तनो कुलवंसं धारेहि पतिट्ठपेहीति कामेहि मं निमन्तेसुन्ति अत्थो.

३७. यं तेसं वचनं वुत्तन्ति तेसं मम पियसहायानं यं वचनं वुत्तं. गिहिधम्मे सुखावहन्ति गिहिभावे सति गहट्ठभावे ठितस्स पुरिसस्स ञायानुगतत्ता दिट्ठधम्मिकस्स सम्परायिकस्स च सुखस्स आवहनतो सुखावहं. तं मे अहोसि कठिनन्ति तं तेसं मय्हं सहायानं मातापितूनञ्च वचनं एकन्तेनेव नेक्खम्माभिरतत्ता अमनापभावेन मे कठिनं फरुसं दिवसं सन्तत्तफालसदिसं उभोपि कण्णे झापेन्तं विय अहोसि.

३८. ते मं तदा उक्खिपन्तन्ति ते मय्हं सहाया मातापितूहि अत्तनो च उपनिमन्तनवसेन अनेकवारं उपनीयमाने कामे उद्धमुद्धं खिपन्तं छड्डेन्तं पटिक्खिपन्तं मं पुच्छिंसु. पत्थितं ममाति इतो विसुद्धतरं किं नु खो इमिना पत्थितन्ति मया अभिपत्थितं मम तं पत्थनं पुच्छिंसु – ‘‘किं त्वं पत्थयसे, सम्म, यदि कामे न भुञ्जसी’’ति.

३९. अत्थकामोति अत्तनो अत्थकामो, पापभीरूति अत्थो. ‘‘अत्तकामो’’तिपि पाळि. हितेसिनन्ति मय्हं हितेसीनं पियसहायानं. केचि ‘‘अत्थकामहितेसिन’’न्ति पठन्ति, तं न सुन्दरं.

४०. पितु मातु च सावयुन्ति ते मय्हं सहाया अनिवत्तनीयं मम पब्बज्जाछन्दं विदित्वा पब्बजितुकामतादीपकं मय्हं वचनं पितु मातु च सावेसुं. ‘‘यग्घे, अम्मताता, जानाथ, एकन्तेनेव महाकञ्चनकुमारो पब्बजिस्सति, न सो सक्का केनचि उपायेन कामेसु उपनेतु’’न्ति अवोचुं. मातापिता एवमाहूति तदा मय्हं मातापितरो मम सहायेहि वुत्तं मम वचनं सुत्वा एवमाहंसु – ‘‘सब्बेव पब्बजाम, भो’’ति, यदि महाकञ्चनकुमारस्स नेक्खम्मं अभिरुचितं, यं तस्स अभिरुचितं, तदम्हाकम्पि अभिरुचितमेव, तस्मा सब्बेव पब्बजाम, भोति. ‘‘भो’’ति तेसं ब्राह्मणानं आलपनं. ‘‘पब्बजाम खो’’तिपि पाठो, पब्बजाम एवाति अत्थो. महासत्तस्स हि पब्बज्जाछन्दं विदित्वा उपकञ्चनादयो छ भातरो भगिनी च कञ्चनदेवी पब्बजितुकामाव अहेसुं, तेन तेपि मातापितूहि घरावासेन निमन्तियमाना न इच्छिंसुयेव. तस्मा एवमाहंसु ‘‘सब्बेव पब्बजाम, भो’’ति.

एवञ्च पन वत्वा महासत्तं मातापितरो पक्कोसित्वा अत्तनोपि अधिप्पायं तस्स आचिक्खित्वा ‘‘तात, यदि पब्बजितुकामोसि, असीतिकोटिधनं तव सन्तकं यथासुखं विस्सज्जेही’’ति आहंसु. अथ नं महापुरिसो कपणद्धिकादीनं विस्सज्जेत्वा महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा हिमवन्तं पाविसि. तेन सद्धिं मातापितरो छ भातरो च भगिनी च एको दासो एका दासी एको च सहायो घरावासं पहाय अगमंसु. तेन वुत्तं –

४१. ‘‘उभो माता पिता मय्हं, भगिनी च सत्त भातरो;

अमितधनं छड्डयित्वा, पविसिम्हा महावन’’न्ति.

जातकट्ठकथायं (जा. अट्ठ. ४.१४.७७ भिसजातकवण्णना) पन ‘‘मातापितूसु कालंकतेसु तेसं कत्तब्बकिच्चं कत्वा महासत्तो महाभिनिक्खमनं निक्खमी’’ति वुत्तं.

एवं हिमवन्तं पविसित्वा च ते बोधिसत्तप्पमुखा एकं पदुमसरं निस्साय रमणीये भूमिभागे अस्समं कत्वा पब्बजित्वा वनमूलफलाहारा यापयिंसु. तेसु उपकञ्चनादयो अट्ठ जना वारेन फलाफलं आहरित्वा एकस्मिं पासाणफलके अत्तनो इतरेसञ्च कोट्ठासे कत्वा घण्टिसञ्ञं दत्वा अत्तनो कोट्ठासं आदाय वसनट्ठानं पविसन्ति. सेसापि घण्टिसञ्ञाय पण्णसालतो निक्खमित्वा अत्तनो अत्तनो पापुणनकोट्ठासं आदाय वसनट्ठानं गन्त्वा परिभुञ्जित्वा समणधम्मं करोन्ति.

अपरभागे भिसानि आहरित्वा तथेव खादन्ति. तत्थ ते घोरतपा परमधितिन्द्रिया कसिणपरिकम्मं करोन्ता विहरिंसु. अथ नेसं सीलतेजेन सक्कस्स भवनं कम्पि. सक्को तं कारणं ञत्वा ‘‘इमे इसयो वीमंसिस्सामी’’ति अत्तनो आनुभावेन महासत्तस्स कोट्ठासे तयो दिवसे अन्तरधापेसि. महासत्तो पठमदिवसे कोट्ठासं अदिस्वा ‘‘मम कोट्ठासो पमुट्ठो भविस्सती’’ति चिन्तेसि. दुतियदिवसे ‘‘मम दोसेन भवितब्बं, पणामनवसेन मम कोट्ठासं न ठपितं मञ्ञे’’ति चिन्तेसि. ततियदिवसे ‘‘तं कारणं सुत्वा खमापेस्सामी’’ति सायन्हसमये घण्टिसञ्ञं दत्वा ताय सञ्ञाय सब्बेसु सन्निपतितेसु तमत्थं आरोचेत्वा तीसुपि दिवसेसु तेहि जेट्ठकोट्ठासस्स ठपितभावं सुत्वा ‘‘तुम्हेहि मय्हं कोट्ठासो ठपितो, मया पन न लद्धो, किं नु खो कारण’’न्ति आह. तं सुत्वा सब्बेव संवेगप्पत्ता अहेसुं.

तस्मिं अस्समे रुक्खदेवतापि अत्तनो भवनतो ओतरित्वा तेसं सन्तिके निसीदि. मनुस्सानं हत्थतो पलायित्वा अरञ्ञं पविट्ठो एको वारणो अहितुण्डिकहत्थतो पलायित्वा मुत्तो सप्पकीळापनको एको वानरो च तेहि इसीहि कतपरिचया तदा तेसं सन्तिकं गन्त्वा एकमन्तं अट्ठंसु. सक्कोपि ‘‘इसिगणं परिग्गण्हिस्सामी’’ति अदिस्समानकायो तत्थेव अट्ठासि. तस्मिञ्च खणे बोधिसत्तस्स कनिट्ठो उपकञ्चनतापसो उट्ठाय बोधिसत्तं वन्दित्वा सेसानं अपचितिं दस्सेत्वा ‘‘अहं सञ्ञं पट्ठपेत्वा अत्तानञ्ञेव सोधेतुं लभामी’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, लभसी’’ति वुत्ते इसिगणमज्झे ठत्वा सपथं करोन्तो –

‘‘अस्सं गवं रजतं जातरूपं, भरियञ्च सो इध लभतं मनापं;

पुत्तेहि दारेहि समङ्गि होतु, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासी’’ति. (जा. १.१४.७८) –

इमं गाथं अभासि. इमञ्हि सो ‘‘यत्तकानि पियवत्थूनि होन्ति, तेहि विप्पयोगे तत्तकानि दुक्खानि उप्पज्जन्ती’’ति वत्थुकामे गरहन्तो आह.

तं सुत्वा इसिगणो ‘‘मारिस, मा कथय, अतिभारियो ते सपथो’’ति कण्णे पिदहि. बोधिसत्तोपि ‘‘अतिभारियो ते सपथो, न, त्वं तात, गण्हसि, तव पत्तासने निसीदा’’ति आह. सेसापि सपथं करोन्ता यथाक्कमं –

‘‘मालञ्च सो कासिकचन्दनञ्च, धारेतु पुत्तस्स बहू भवन्तु;

कामेसु तिब्बं कुरुतं अपेक्खं, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासि.

‘‘पहूतधञ्ञो कसिमा यसस्सी, पुत्ते गिही धनिमा सब्बकामे;

वयं अपस्सं घरमावसातु, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासि.

‘‘सो खत्तियो होतु पसय्हकारी, राजाभिराजा बलवा यसस्सी;

सचातुरन्तं महिमावसातु, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासि.

‘‘सो ब्राह्मणो होतु अवीतरागो, मुहुत्तनक्खत्तपथेसु युत्तो;

पूजेतु नं रट्ठपती यसस्सी, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासि.

‘‘अज्झायकं सब्बसमन्तवेदं, तपस्सिनं मञ्ञतु सब्बलोको;

पूजेन्तु नं जानपदा समेच्च, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासि.

‘‘चतुस्सदं गामवरं समिद्धं, दिन्नञ्हि सो भुञ्जतु वासवेन;

अवीतरागो मरणं उपेतु, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासि.

‘‘सो गामणी होतु सहायमज्झे, नच्चेहि गीतेहि पमोदमानो;

सो राजतो ब्यसनमालत्थ किञ्चि, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासि.

‘‘तं एकराजा पथविं विजेत्वा, इत्थीसहस्सस्स ठपेतु अग्गे;

सीमन्तिनीनं पवरा भवातु, भिसानि ते ब्राह्मण या अहासि.

‘‘इसीनञ्हि सा सब्बसमागतानं, भुञ्जेय्य सादुं अविकम्पमाना;

चरातु लाभेन विकत्थमाना, भिसानि ते ब्राहण या अहासि.

‘‘आवासिको होतु महाविहारे, नवकम्मिको होतु गजङ्गलायं;

आलोकसन्धिं दिवसं करोतु, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासि.

‘‘सो बज्झतं पाससतेहि छम्हि, रम्मा वना नीयतु राजधानिं;

तुत्तेहि सो हञ्ञतु पाचनेहि, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासि.

‘‘अलक्कमाली तिपुकण्णपिट्ठो, लट्ठीहतो सप्पमुखं उपेतु;

सकच्छबन्धो विसिखं चरातु, भिसानि ते ब्राह्मण यो अहासी’’ति. (जा. १.१४.७९-९०) –

इमा गाथायो अवोचुं.

तत्थ तिब्बन्ति वत्थुकामकिलेसकामेसु बहलं अपेक्खं करोतु. कसिमाति सम्पन्नकसिकम्मो. पुत्ते गिही धनिमा सब्बकामेति पुत्ते लभतु, गिही होतु, सत्तविधेन धनेन धनिमा होतु, रूपादिभेदे सब्बकामे लभतु. वयं अपस्सन्ति महल्लककालेपि अपब्बजित्वा अत्तनो वयं अपस्सन्तो पञ्चकामगुणसमिद्धं घरमेव आवसतु. राजाभिराजाति राजूनं अन्तरे अतिराजा. अवीतरागोति पुरोहितट्ठानतण्हाय सतण्हो. तपस्सिनन्ति तपसीलं, सीलसम्पन्नोति नं मञ्ञतु. चतुस्सदन्ति आकिण्णमनुस्सताय मनुस्सेहि पहूतधञ्ञताय धञ्ञेन सुलभदारुताय दारूहि सम्पन्नोदकताय उदकेनाति चतूहि उस्सन्नं. वासवेनाति वासवेन दिन्नं विय अचलं, वासवतो लद्धवरानुभावेनेव राजानं आराधेत्वा तेन दिन्नन्तिपि अत्थो. अवीतरागोति अविगतरागो कद्दमे सूकरो विय कामपङ्के निमुग्गोव होतु.

गामणीति गामजेट्ठको. तन्ति तं इत्थिं. एकराजाति अग्गराजा. इत्थीसहस्सस्साति वचनमट्ठताय वुत्तं. सोळसन्नं इत्थिसहस्सानं अग्गट्ठाने ठपेतूति अत्थो. सीमन्तिनीनन्ति सीमन्तधरानं, इत्थीनन्ति अत्थो. सब्बसमागतानन्ति सब्बेसं सन्निपतितानं मज्झे निसीदित्वा. अविकम्पमानाति अनोसक्कमाना सादुरसं भुञ्जतूति अत्थो. चरातु लाभेन विकत्थमानाति लाभहेतु सिङ्गारवेसं गहेत्वा लाभं उप्पादेतुं चरतु. आवासिकोति आवासजग्गनको. गजङ्गलायन्ति एवंनामके नगरे. तत्थ किर दब्बसम्भारा सुलभा. आलोकसन्धिं दिवसन्ति एकदिवसेन एकमेव वातपानं करोतु. सो किर देवपुत्तो कस्सपबुद्धकाले गजङ्गलनगरं निस्साय योजनिके महाविहारे आवासिको सङ्घत्थेरो हुत्वा जिण्णे विहारे नवकम्मानि करोन्तोव महादुक्खं अनुभवि, तं सन्धायाह.

पाससतेहीति बहूहि पासेहि. छम्हीति चतूसु पादेसु गीवाय कटिभागे चाति छसु ठानेसु. तुत्तेहीति द्विकण्टकाहि दीघलट्ठीहि. पाचनेहीति रस्सपाचनेहि, अङ्कुसकेहि वा. अलक्कमालीति अहितुण्डिकेन कण्ठे परिक्खिपित्वा ठपिताय अलक्कमालाय समन्नागतो. तिपुकण्णपिट्ठोति तिपुपिळन्धनेन पिळन्धितपिट्ठिकण्णो कण्णपिट्ठो. लट्ठिहतोति सप्पकीळापनं सिक्खापयमानो लट्ठिया हतो हुत्वा. सब्बं ते कामभोगं घरावासं अत्तना अत्तना अनुभूतदुक्खञ्च जिगुच्छन्ता तथा तथा सपथं करोन्ता एवमाहंसु.

अथ बोधिसत्तो ‘‘सब्बेहि इमेहि सपथो कतो, मयापि कातुं वट्टती’’ति सपथं करोन्तो –

‘‘यो वे अनट्ठंव नट्ठन्ति चाह, कामेव सो लभतं भुञ्जतञ्च;

अगारमज्झे मरणं उपेतु, यो वा भोन्तो सङ्कति कञ्चि देवा’’ति. (जा. १.१४.९१) –

इमं गाथमाह.

तत्थ भोन्तोति भवन्तो. सङ्कतीति आसङ्कति. कञ्चीति अञ्ञतरं.

अथ सक्को ‘‘सब्बेपिमे कामेसु निरपेक्खा’’ति जानित्वा संविग्गमानसो न इमेसु केनचिपि भिसानि नीतानि, नापि तया अनट्ठं नट्ठन्ति वुत्तं, अपिच अहं तुम्हे वीमंसितुकामो अन्तरधापेसिन्ति दस्सेन्तो –

‘‘वीमंसमानो इसिनो भिसानि, तीरे गहेत्वान थले निधेसिं;

सुद्धा अपापा इसयो वसन्ति, एतानि ते ब्रह्मचारी भिसानी’’ति. (जा. १.१४.९५) –

ओसानगाथमाह.

तं सुत्वा बोधिसत्तो –

‘‘न ते नटा नो पन कीळनेय्या, न बन्धवा नो पन ते सहाया;

किस्मिं वुपत्थम्भ सहस्सनेत्त, इसीहि त्वं कीळसि देवराजा’’ति. (जा. १.१४.९६) –

सक्कं तज्जेसि.

अथ नं सक्को –

‘‘आचरियो मेसि पिता च मय्हं, एसा पतिट्ठा खलितस्स ब्रह्मे;

एकापराधं खम भूरिपञ्ञ, न पण्डिता कोधबला भवन्ती’’ति. (जा. १.१४.९७) –

खमापेसि.

महासत्तो सक्कस्स देवरञ्ञो खमित्वा सयं इसिगणं खमापेन्तो –

‘‘सुवासितं इसिनं एकरत्तं, यं वासवं भूतपतिद्दसाम;

सब्बेव भोन्तो सुमना भवन्तु, यं ब्राह्मणो पच्चुपादी भिसानी’’ति. (जा. १.१४.९८) –

आह.

तत्थ न ते नटाति, देवराज, मयं तव नटा वा कीळितब्बयुत्तका वा न होम. नापि तव ञातका, सहाया हस्सं कातब्बा. अथ त्वं किस्मिं वुपत्थम्भाति किं उपत्थम्भकं कत्वा, किं निस्साय इसीहि सद्धिं कीळसीति अत्थो. एसा पतिट्ठाति एसा तव पादच्छाया अज्ज मम खलितस्स अपराधस्स पतिट्ठा होतु. सुवासितन्ति आयस्मन्तानं इसीनं एकरत्तिम्पि इमस्मिं अरञ्ञे वसितं सुवसितमेव. किंकारणा? यं वासवं भूतपतिं अद्दसाम. सचे हि मयं नगरे अवसिम्हा, न इमं अद्दसाम. भोन्तोति भवन्तो. सब्बेपि सुमना भवन्तु तुस्सन्तु, सक्कस्स देवरञ्ञो खमन्तु, किंकारणा? यं ब्राह्मणो पच्चुपादी भिसानि यस्मा तुम्हाकं आचरियो भिसानि अलभीति. सक्को इसिगणं वन्दित्वा देवलोकं गतो. इसिगणोपि झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.

तदा उपकञ्चनादयो छ भातरो सारिपुत्तमोग्गल्लानमहाकस्सपअनुरुद्धपुण्णआनन्दत्थेरा, भगिनी उप्पलवण्णा, दासी खुज्जुत्तरा, दासो चित्तो गहपति, रुक्खदेवता सातागिरो, वारणो पालिलेय्यनागो, वानरो मधुवासिट्ठो, सक्को काळुदायी, महाकञ्चनतापसो लोकनाथो.

तस्स इधापि हेट्ठा वुत्तनयेनेव दस पारमियो निद्धारेतब्बा. तथा अच्चन्तमेव कामेसु अनपेक्खतादयो गुणानुभावा विभावेतब्बाति.

भिसचरियावण्णना निट्ठिता.