१५. महालोमहंसचरियावण्णना

११९. पन्नरसमे ‘‘सुसाने सेय्यं कप्पेमी’’ति एत्थायं अनुपुब्बिकथा –

महासत्तो हि तदा महति उळारभोगे कुले निब्बत्तित्वा वुद्धिमन्वाय दिसापामोक्खस्स आचरियस्स सन्तिके गरुवासं वसन्तो सब्बसिप्पानं निप्फत्तिं पत्वा कुलघरं आगन्त्वा मातापितूनं अच्चयेन ञातकेहि ‘‘कुटुम्बं सण्ठपेही’’ति याचियमानोपि अनिच्चतामनसिकारमुखेन सब्बभवेसु अभिवड्ढमानसंवेगो काये च असुभसञ्ञं पटिलभित्वा घरावासपलिबोधाधिभूतं किलेसगहनं अनोगाहेत्वाव चिरकालसम्परिचितं नेक्खम्मज्झासयं उपब्रूहयमानो महन्तं भोगक्खन्धं पहाय पब्बजितुकामो हुत्वा पुन चिन्तेसि – ‘‘सचाहं पब्बजिस्सामि, गुणसम्भावनापाकटो भविस्सामी’’ति.

सो लाभसक्कारं जिगुच्छन्तो पब्बज्जं अनुपगन्त्वा ‘‘पहोमि चाहं लाभालाभादीसु निब्बिकारो होतु’’न्ति अत्तानं तक्केन्तो ‘‘विसेसतो परपरिभवसहनादिपटिपदं पूरेन्तो उपेक्खापारमिं मत्थकं पापेस्सामी’’ति निवत्थवत्थेनेव गेहतो निक्खमित्वा परमसल्लेखवुत्तिकोपि अबलबलो अमन्दमन्दो विय परेसं अचित्तकरूपेन हीळितपरिभूतो हुत्वा गामनिगमराजधानीसु एकरत्तिवासेनेव विचरति. यत्थ पन महन्तं परिभवं पटिलभति, तत्थ चिरम्पि वसति. सो निवत्थवत्थे जिण्णे पिलोतिकखण्डेन तस्मिम्पि जिण्णे केनचि दिन्नं अग्गण्हन्तो हिरिकोपीनपटिच्छादनमत्तेनेव चरति. एवं गच्छन्ते काले एकं निगमगामं अगमासि.

तत्थ गामदारका धुत्तजातिका वेधवेरा केचि राजवल्लभानं पुत्तनत्तुदासादयो च उद्धता उन्नळा चपला मुखरा विकिण्णवाचा कालेन कालं कीळाबहुला विचरन्ति. दुग्गते महल्लके पुरिसे च इत्थियो च गच्छन्ते दिस्वा भस्मपुटेन पिट्ठियं आकिरन्ति, केतकीपण्णं कच्छन्तरे ओलम्बेन्ति, तेन विप्पकारेन परिवत्तेत्वा ओलोकेन्ते यथावज्जकीळितं दस्सेत्वा उपहसन्ति. महापुरिसो तस्मिं निगमे ते एवं विचरन्ते धुत्तदारके दिस्वा ‘‘लद्धो वत दानि मे उपेक्खापारमिया परिपूरणूपायो’’ति चिन्तेत्वा तत्थ विहासि. तं ते धुत्तदारका पस्सित्वा विप्पकारं कातुं आरभन्ति.

महासत्तो तं असहन्तो विय च तेहि भायन्तो विय च उट्ठहित्वा गच्छति. ते तं अनुबन्धन्ति. सो तेहि अनुबन्धियमानो ‘‘एत्थ नत्थि कोचि पटिवत्ता’’ति सुसानं गन्त्वा अट्ठिकं सीसूपधानं कत्वा सयति. धुत्तदारकापि तत्थ गन्त्वा ओट्ठुभनादिकं नानप्पकारं विप्पकारं कत्वा पक्कमन्ति. एवं ते दिवसे दिवसे करोन्ति एव. ये पन विञ्ञू पुरिसा, ते एवं करोन्ते पस्सन्ति. ते ते पटिबाहित्वा ‘‘अयं महानुभावो तपस्सी महायोगी’’ति च ञत्वा उळारं सक्कारसम्मानं करोन्ति. महासत्तो पन सब्बत्थ एकसदिसोव होति मज्झत्तभूतो. तेन वुत्तं ‘‘सुसाने सेय्यं कप्पेमी’’तिआदि.

तत्थ सुसाने सेय्यं कप्पेमि, छवट्ठिकं उपनिधायाति आमकसुसाने छड्डितकळेवरतो सोणसिङ्गालादीहि तहिं तहिं विक्खित्तेसु अट्ठिकेसु एकं अट्ठिकं सीसूपधानं कत्वा सुचिम्हि च असुचिम्हि च समानचित्तताय तस्मिं सुसाने सेय्यं कप्पेमि, सयामीति अत्थो. गामण्डलाति गामदारका. रूपं दस्सेन्तिनप्पकन्ति यथावज्जकीळिताय ओट्ठुभनउपहसनउम्मिहनादीहि कण्णसोते सलाकप्पवेसनादीहि च अतिकक्खळं अनप्पकं नानप्पकारं रूपं विकारं करोन्ति.

१२०. अपरेति तेसु एव गामदारकेसु एकच्चे. उपायनानूपनेन्तीति ‘‘अयं इमेसु परिभववसेन एवरूपं विप्पकारं करोन्तेसु न किञ्चि विकारं दस्सेति, सम्मानने नु खो कीदिसो’’ति परिग्गण्हन्ता विविधं बहुं गन्धमालं भोजनं अञ्ञानि च उपायनानि पण्णाकारानि उपनेन्ति उपहरन्ति. अपरेहि वा तेहि अनाचारगामदारकेहि अञ्ञे विञ्ञू मनुस्सा ‘‘अयं इमेसं एवं विविधम्पि विप्पकारं करोन्तानं न कुप्पति, अञ्ञदत्थु खन्तिमेत्तानुद्दयंयेव तेसु उपट्ठपेति, अहो अच्छरियपुरिसो’’ति हट्ठा ‘‘बहु वतिमेहि एतस्मिं विप्पटिपज्जन्तेहि अपुञ्ञं पसुत’’न्ति संविग्गमानसाव हुत्वा बहुं गन्धमालं विविधं भोजनं अञ्ञानि च उपायनानि उपनेन्ति उपहरन्ति.

१२१. ये मे दुक्खं उपहरन्तीति ये गामदारका मय्हं सरीरदुक्खं उपहरन्ति उपनेन्ति. ‘‘उपदहन्ती’’तिपि पाठो, उप्पादेन्तीति अत्थो. ये च देन्ति सुखं ममाति ये च विञ्ञू मनुस्सा मम मय्हं सुखं देन्ति, मालागन्धभोजनादिसुखूपकरणेहि मम सुखं उपहरन्ति. सब्बेसं समको होमीति कत्थचिपि विकारानुप्पत्तिया समानचित्तताय विविधानम्पि तेसं जनानं समको एकसदिसो होमि भवामि. दया कोपो न विज्जतीति यस्मा मय्हं उपकारके मेत्तचित्ततासङ्खाता दया, अपकारके मनोपदोससङ्खातो कोपोपि न विज्जति, तस्मा सब्बेसं समको होमीति दस्सेति.

१२२. इदानि भगवा तदा उपकारीसु अपकारीसु च सत्तेसु समुपचितञाणसम्भारस्स अत्तनो समानचित्तता विकाराभावो या च लोकधम्मेसु अनुपलित्तता अहोसि, तं दस्सेतुं ‘‘सुखदुक्खे तुलाभूतो’’ति ओसानगाथमाह.

तत्थ सुखदुक्खेति सुखे च दुक्खे च. तुलाभूतोति समकं गहिततुला विय ओनतिउन्नतिअपनतिं वज्जेत्वा मज्झत्तभूतो, सुखदुक्खग्गहणेनेव चेत्थ तंनिमित्तभावतो लाभालाभापि गहिताति वेदितब्बं. यसेसूति कित्तीसु. अयसेसूति निन्दासु. सब्बत्थाति सब्बेसु सुखादीसु लोकधम्मेसु. इति भगवा तदा सब्बसत्तेसु सब्बलोकधम्मेसु च अनञ्ञसाधारणं अत्तनो मज्झत्तभावं कित्तेत्वा तेन तस्मिं अत्तभावे अत्तनो उपेक्खापारमिया सिखाप्पत्तभावं विभावेन्तो ‘‘एसा मे उपेक्खापारमी’’ति देसनं निट्ठापेसि.

इधापि महासत्तस्स पठमं दानपारमी नाम विसेसतो सब्बविभवपरिच्चागो ‘‘ये केचि इमं सरीरं गहेत्वा यंकिञ्चि अत्तनो इच्छितं करोन्तू’’ति अनपेक्खभावेन अत्तनो अत्तभावपरिच्चागो च दानपारमी, हीनादिकस्स सब्बस्स अकत्तब्बस्स अकरणं सीलपारमी, कामस्सादविमुखस्स गेहतो निक्खन्तस्स सतो काये असुभसञ्ञानुब्रूहना नेक्खम्मपारमी, सम्बोधिसम्भारानं उपकारधम्मपरिग्गहणे तप्पटिपक्खप्पहाने च कोसल्लं अविपरीततो धम्मसभावचिन्तना च पञ्ञापारमी, कामवितक्कादिविनोदनं दुक्खाधिवासनवीरियञ्च वीरियपारमी, सब्बापि अधिवासनखन्ति खन्तिपारमी, वचीसच्चं समादानाविसंवादनेन विरतिसच्चञ्च सच्चपारमी, अनवज्जधम्मे अचलसमादानाधिट्ठानं अधिट्ठानपारमी, अनोधिसो सब्बसत्तेसु मेत्तानुद्दयभावो मेत्तापारमी, उपेक्खापारमी पनस्स यथावुत्तवसेनेव वेदितब्बाति दस पारमियो लब्भन्ति. उपेक्खापारमी चेत्थ अतिसयवतीति कत्वा सायेव देसनं आरुळ्हा. तथा इध महासत्तस्स महन्तं भोगक्खन्धं महन्तञ्च ञातिपरिवट्टं पहाय महाभिनिक्खमनसदिसं गेहतो निक्खमनं, तथा निक्खमित्वा लाभसक्कारं जिगुच्छतो परेसं सम्भावनं परिहरितुकामस्स पब्बज्जालिङ्गं अग्गहेत्वा चित्तेनेव अनवसेसं पब्बज्जागुणे अधिट्ठहित्वा परमसुखविहारो, परमप्पिच्छता, पविवेकाभिरति, उपेक्खणाधिप्पायेन अत्तनो कायजीवितनिरपेक्खा, परेहि अत्तनो उपरि कतविप्पकाराधिवासनं, उक्कंसगतसल्लेखवुत्ति, बोधिसम्भारपटिपक्खानं किलेसानं तनुभावेन खीणासवानं विय परेसं उपकारापकारेसु निब्बिकारभावहेतुभूतेन सब्बत्थ मज्झत्तभावेन समुट्ठापितो लोकधम्मेहि अनुपलेपो, सब्बपारमीनं मुद्धभूताय उपेक्खापारमिया सिखाप्पत्तीति एवमादयो गुणानुभावा विभावेतब्बाति.

महालोमहंसचरियावण्णना निट्ठिता.

उपेक्खापारमी निट्ठिता.

ततियवग्गस्स अत्थवण्णना निट्ठिता.

उद्दानगाथावण्णना

‘‘युधञ्जयो’’तिआदिका उद्दानगाथा. तत्थ भिसेनाति भिसापदेसेन महाकञ्चनचरियं (चरिया. ३.३४ आदयो) दस्सेति. सोणनन्दोति इमिना सोणपण्डितचरियं (चरिया. ३.४२ आदयो ) दस्सेति. तथा मूगपक्खोति मूगपक्खापदेसेन तेमियपण्डितचरियं (चरिया. ३.४८ आदयो) दस्सेति. उपेक्खापारमिसीसेन महालोमहंसचरियं (चरिया. ३.११९ आदयो) दस्सेति. आसि इति वुट्ठं महेसिनाति यथा, सारिपुत्त, तुय्हं एतरहि देसितं, इति एवं इमिना विधानेन महन्तानं दानपारमिआदीनं बोधिसम्भारानं एसनतो महेसिना तदा बोधिसत्तभूतेन मया वुट्ठं चिण्णं चरितं पटिपन्नं आसि अहोसीति अत्थो. इदानि पारमिपरिपूरणवसेन चिरकालप्पवत्तितं इध वुत्तं अवुत्तञ्च अत्तनो दुक्करकिरियं एकज्झं कत्वा यदत्थं सा पवत्तिता, तञ्च सङ्खेपेनेव दस्सेतुं ‘‘एवं बहुब्बिध’’न्ति गाथमाह.

तत्थ एवन्ति इमिना वुत्तनयेन. बहुब्बिधं दुक्खन्ति अकित्तिपण्डितादिकाले कारपण्णादिआहारताय तञ्च याचकस्स दत्वा आहारूपच्छेदादिना च बहुविधं नानप्पकारं दुक्खं. तथा कुरुराजादिकाले सक्कसम्पत्तिसदिसा सम्पत्ती च बहुब्बिधा. भवाभवेति खुद्दके चेव महन्ते च भवे. भवाभवे वा वुद्धिहानियो अनुभवित्वा बहुविधेहि दुक्खेहि अविहञ्ञमानो बहुविधाहि च सम्पत्तीहि अनाकड्ढियमानो पारमिपरिपूरणपसुतो एव हुत्वा तदनुरूपं पटिपत्तिं पटिपन्नो उत्तमं अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं सब्बञ्ञुतं पत्तो, अधिगतोस्मीति अत्थो.

इदानि यासं पारमीनं परिपूरणत्थं एसा दुक्करचरिया चिरं पवत्तिता, तासं अनवसेसतो परिपुण्णभावं तेन च पत्तब्बफलस्स अत्तना अधिगतभावं दस्सेतुं ‘‘दत्वा दातब्बकं दानं, सीलं पूरेत्वा असेसतो’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ दत्वा दातब्बकं दानन्ति तदा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झितुं अग्गयानपटिपदं पटिपन्नेन महाबोधिसत्तेन दातब्बं देय्यधम्मं बाहिरं रज्जादिं अब्भन्तरं अत्तपरिच्चागोति पञ्च महापरिच्चागपरियोसानं दानपारमिदानउपपारमिदानपरमत्थपारमिप्पभेदं दानं अनवसेसतो सम्पादेत्वाति अत्थो. तत्थ अकित्तिब्राह्मणकाले (चरिया. १.१ आदयो; जा. १.१३.८३ आदयो) सङ्खब्राह्मणकालेति (चरिया. १.११ आदयो; जा. १.१०.३९ आदयो) एवमादीसु इध आगतेसु अनागतेसु च विसय्हसेट्ठिकाले (जा. १.४.१५७ आदयो) वेलामकालेति (अ. नि. ९.२०) एवमादीसुपि दानपारमिया महापुरिसस्स पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स ससपण्डितकाले –

‘‘भिक्खाय उपगतं दिस्वा, सकत्तानं परिच्चजिं;

दानेन मे समो नत्थि, एसा मे दानपारमी’’ति. (चरिया. १. तस्सुद्दान) –

एवं अत्तपरिच्चागं करोन्तस्स दानपारमी परमत्थपारमी नाम जाता. इतरेसु पन यथारहं पारमिउपपारमियो वेदितब्बा.

सीलं पूरेत्वा असेसतोति तथा अनवसेसतो कायिको संवरो, वाचसिको संवरो, कायिकवाचसिको संवरो, इन्द्रियसंवरो, भोजने मत्तञ्ञुता, सुविसुद्धाजीवताति एवमादिकं बोधिसत्तसीलं सम्पादेन्तेन सीलपारमिसीलउपपारमिसीलपरमत्थपारमिप्पभेदं पूरेतब्बं सब्बं सीलं पूरेत्वा सम्मदेव सम्पादेत्वा. इधापि सीलवनागराजकाले (चरिया. २.१ आदयो; जा. १.१.७२) चम्पेय्यनागराजकालेति (चरिया. २.२० आदयो; जा. १.१५.२४० आदयो) एवमादीसु इध आगतेसु, अनागतेसु च महाकपिकाले (चरिया. ३.६७ आदयो; जा. १.७.८३ आदयो; १.१६.१७८ आदयो) छद्दन्तकालेति (जा. १.१६.९७ आदयो) एवमादीसु महासत्तस्स सीलपारमिया पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स सङ्खपालकाले –

‘‘सूलेहि विनिविज्झन्ते, कोट्टयन्तेपि सत्तिभि;

भोजपुत्ते न कुप्पामि, एसा मे सीलपारमी’’ति. (चरिया. २.९१) –

एवं अत्तपरिच्चागं करोन्तस्स सीलपारमी परमत्थपारमी नाम जाता. इतरेसु पन यथारहं पारमिउपपारमियो वेदितब्बा.

नेक्खम्मे पारमिं गन्त्वाति तथा तिविधेपि महाभिनिक्खमने पारमिं परमुक्कंसं गन्त्वा. तत्थ युधञ्जयकाले (चरिया. ३.१ आदयो; जा. १.११.७३ आदयो) सोमनस्सकुमारकालेति (चरिया. ३.७ आदयो; जा. १.१५.२११ आदयो) एवमादीसु इध आगतेसु, अनागतेसु च हत्थिपालकुमारकाले (जा. १.१५.३३७ आदयो) मघदेवकालेति (म. नि. २.३०८ आदयो; जा. १.१.९) एवमादीसु महारज्जं पहाय नेक्खम्मपारमिया पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स चूळसुतसोमकाले –

‘‘महारज्जं हत्थगतं, खेळपिण्डंव छड्डयिं;

चजतो न होति लग्गनं, एसा मे नेक्खम्मपारमी’’ति. (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; जा. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा; अप. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा);

एवं निस्सङ्गताय रज्जं छड्डेत्वा निक्खमन्तस्स नेक्खम्मपारमी परमत्थपारमी नाम जाता. इतरेसु पन यथारहं पारमिउपपारमियो वेदितब्बा.

पण्डिते परिपुच्छित्वाति किं कुसलं किं अकुसलं किं सावज्जं किं अनवज्जन्तिआदिना कुसलादिधम्मविभागं कम्मकम्मफलविभागं सत्तानं उपकारावहं अनवज्जकम्मायतनसिप्पायतनविज्जाट्ठानादिं पण्डिते सप्पञ्ञे परिपुच्छित्वा. एतेन पञ्ञापारमिं दस्सेति. तत्थ विधुरपण्डितकाले (जा. २.२२.१३४६ आदयो) महागोविन्दपण्डितकाले (दी. नि. २.२९३ आदयो; चरिया १.३७ आदयो) कुदालपण्डितकाले (जा. १.१.७०) अरकपण्डितकाले (जा. १.२.३७ आदयो) बोधिपरिब्बाजककाले महोसधपण्डितकालेति (जा. २.२२.५९० आदयो) एवमादीसु पञ्ञापारमिया पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स सेनकपण्डितकाले –

‘‘पञ्ञाय विचिनन्तोहं, ब्राह्मणं मोचयिं दुखा;

पञ्ञाय मे समो नत्थि, एसा मे पञ्ञापारमी’’ति. (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; जा. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा; अप. अट्ठ. १.दूरेनिदानक्कथा) –

अन्तोभस्तगतं सप्पं दस्सेन्तस्स पञ्ञापारमी परमत्थपारमी नाम जाता. वीरियं कत्वान उत्तमन्ति सम्मासम्बोधिं पापेतुं समत्थताय उत्तमं पधानं वीरियन्ति विविधम्पि वीरियपारमिं कत्वा उप्पादेत्वा. तत्थ महासीलवराजकाले (जा. १.१.५१) पञ्चावुधकुमारकाले (जा. १.१.५५) महावानरिन्दकालेति (जा. १.१.५७) एवमादीसु वीरियपारमिया पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स महाजनककाले –

‘‘अतीरदस्सी जलमज्झे, हता सब्बेव मानुसा;

चित्तस्स अञ्ञथा नत्थि, एसा मे वीरियपारमी’’ति. (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; जा. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा; अप. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा) –

एवं महासमुद्दं तरन्तस्स वीरियपारमी परमत्थपारमी नाम जाता.

खन्तिया पारमिं गन्त्वाति अधिवासनखन्तिआदि खन्तिपरमुक्कंसभावं पापेन्तो खन्तिया पारमिं परमकोटिं गन्त्वा, खन्तिपारमिं सम्पादेत्वाति अत्थो. तत्थ महाकपिकाले (चरिया. ३.६७ आदयो; जा. १.७.८३ आदयो) महिंसराजकाले (जा. १.३.८२ आदयो) रुरुमिगराजकाले (जा. १.१३.११७ आदयो) धम्मदेवपुत्तकालेति (जा. १.११.२६ आदयो) एवमादीसु खन्तिपारमिया पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स खन्तिवादिकाले –

‘‘अचेतनं व कोट्टेन्ते, तिण्हेन फरसुना ममं;

कासिराजे न कुप्पामि, एसा मे खन्तिपारमी’’ति. (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; जा. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा; अप. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा) –

एवं अचेतनभावेन विय महादुक्खं अनुभवन्तस्स खन्तिपारमी परमत्थपारमी नाम जाता.

कत्वा दळ्हमधिट्ठानन्ति कुसलसमादानाधिट्ठानं तस्स तस्स पारमिसमादानस्स तदुपकारकसमादानस्स च अधिट्ठानं दळ्हतरं असिथिलं कत्वा, तं तं वतसमादानं अनिवत्तिभावेन अधिट्ठहित्वाति अत्थो. तत्थ जोतिपालकाले (म. नि. २.२८२ आदयो) सरभङ्गकाले (जा. २.१७.५० आदयो) नेमिकालेति (चरिया. १.४० आदयो; जा.२.२२.४२१ आदयो) एवमादीसु अधिट्ठानपारमिया पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स तेमियकुमारकाले –

‘‘मातापिता न मे देस्सा, अत्ता मे न च देस्सियो;

सब्बञ्ञुतं पियं मय्हं, तस्मा वतमधिट्ठहि’’न्ति. (चरिया. ३.६५) –

एवं जीवितं परिच्चजित्वा वतं अधिट्ठहन्तस्स अधिट्ठानपारमी परमत्थपारमी नाम जाता.

सच्चवाचानुरक्खियाति सच्चवाचं अनुरक्खित्वा जीवितन्तरायेपि अनरियवोहारं गूथं विय जिगुच्छन्तो परिहरित्वा सब्बसो अविसंवादिभावं रक्खित्वा. तत्थ कपिराजकाले (चरिया. ३.६७ आदयो) सच्चतापसकाले मच्छराजकालेति एवमादीसु सच्चपारमिया पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स महासुतसोमकाले –

‘‘सच्चवाचं अनुरक्खन्तो, चजित्वा मम जीवितं;

मोचेसिं एकसतं खत्तिये, एसा मे सच्चपारमी’’ति. (ध. स. अट्ठ. निदानकथा; जा. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा; अप. अट्ठ. १.दूरेनिदानकथा) –

एवं जीवितं चजित्वा सच्चं अनुरक्खन्तस्स सच्चपारमी परमत्थपारमी नाम जाता.

मेत्ताय पारमिं गन्त्वाति सब्बसत्तेसु अनोधिसो हितूपसंहारलक्खणाय मेत्ताय पारमिं परमुक्कंसतं पत्वा. तत्थ चूळधम्मपालकाले (जा. १.५.४४ आदयो) महासीलवराजकाले (जा. १.१.५१) सामपण्डितकालेति (चरिया. ३.१११ आदयो; जा. २.२२.२९६ आदयो) एवमादीसु मेत्तापारमिया पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स सुवण्णसामकाले –

‘‘न मं कोचि उत्तसति, नपिहं भायामि कस्सचि;

मेत्ताबलेनुपत्थद्धो, रमामि पवने तदा’’ति. (चरिया. ३.११३) –

एवं जीवितम्पि अनोलोकेत्वा मेत्तायन्तस्स मेत्तापारमी परमत्थपारमी नाम जाता.

सम्माननावमाननेति सक्कच्चं पूजासक्कारादिना सम्मानने ओट्ठुभनादिना अवमानने च सब्बत्थ लोकधम्मे समको समचित्तो निब्बिकारो हुत्वा उत्तमं अनुत्तरं लब्बञ्ञुतं अधिगतोस्मीति अत्थो. तत्थ महावानरिन्दकाले (जा. १.१.५७) कासिराजकाले खेमब्राह्मणकाले अट्ठिसेनपरिब्बाजककालेति (जा. १.७.५४ आदयो) एवमादीसु उपेक्खापारमिया पूरितत्तभावानं परिमाणं नाम नत्थि. एकन्तेन पनस्स महालोमहंसकाले –

‘‘सुसाने सेय्यं कप्पेमि, छवट्ठिकं उपनिधायहं;

गामण्डला उपागन्त्वा, रूपं दस्सेन्तिनप्पक’’न्ति. (चरिया. ३.११९) –

एवं गामदारकेसु ओट्ठुभनादीहि चेव मालागन्धूपहारादीहि च सुखदुक्खं उप्पादेन्तेसुपि उपेक्खं अनतिवत्तन्तस्स उपेक्खापारमी परमत्थपारमी नाम जाता. इति भगवा –

‘‘एवं बहुब्बिधं दुक्खं, सम्पत्ती च बहुब्बिधा;

भवाभवे अनुभवित्वा, पत्तो सम्बोधिमुत्तम’’न्ति. –

सम्मासम्बोधिं अधिगन्तुं इमस्मिं भद्दकप्पे अत्तना कतं दुक्करचरियं सङ्खेपेनेव वत्वा पुन –

‘‘दत्वा दातब्बकं दानं, सीलं पूरेत्वा असेसतो;

नेक्खम्मे पारमिं गन्त्वा, पत्तो सम्बोधिमुत्तमं.

‘‘पण्डिते परिपुच्छित्वा, वीरियं कत्वान मुत्तमं;

खन्तिया पारमिं गन्त्वा, पत्तो सम्बोधिमुत्तमं.

‘‘कत्वा दळ्हमधिट्ठानं, सच्चवाचानुरक्खिय;

मेत्ताय पारमिं गन्त्वा, पत्तो सम्बोधिमुत्तमं.

‘‘लाभालाभे यसायसे, सम्माननावमानने;

सब्बत्थ समको हुत्वा, पत्तो सम्बोधिमुत्तम’’न्ति. –

अत्तना सम्मदेव परिपूरिता दस पारमियो दस्सेति.

पकिण्णककथा

इमस्मिं पन ठाने ठत्वा महाबोधियानपटिपत्तियं उस्साहजातानं कुलपुत्तानं बोधिसम्भारेसु नानप्पकारकोसल्लत्थं सब्बपारमीसु पकिण्णककथा कथेतब्बा.

तत्रिदं पञ्हकम्मं – का पनेता पारमियो? केनट्ठेन पारमियो? कतिविधा चेता? को तासं कमो? कानि लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि? को पच्चयो? को संकिलेसो? किं वोदानं? को पटिपक्खो? का पटिपत्ति? को विभागो? को सङ्गहो? को सम्पादनूपायो? कित्तकेन कालेन सम्पादनं? को आनिसंसो? किं चेतासं फलन्ति?

तत्रिदं विस्सज्जनं – का पनेता पारमियोति? तण्हामानदिट्ठीहि अनुपहता करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता दानादयो गुणा पारमियो.

केनट्ठेन पारमियोति? दानसीलादिगुणविसेसयोगेन सत्तुत्तमताय परमा महासत्ता बोधिसत्ता, तेसं भावो कम्मं वा पारमी, दानादिकिरिया. अथ वा परतीति परमो, दानादिगुणानं पूरको पालको चाति बोधिसत्तो, परमस्स अयं, परमस्स वा भावो, कम्मं वा पारमी, दानादिकिरियाव. अथ वा परं सत्तं अत्तनि मवति बन्धति गुणविसेसयोगेन, परं वा अधिकतरं मज्जति सुज्झति संकिलेसमलतो, परं वा सेट्ठं निब्बानं विसेसेन मयति गच्छति, परं वा लोकं पमाणभूतेन ञाणविसेसेन इधलोकं विय मुनाति परिच्छिन्दति, परं वा अतिविय सीलादिगुणगणं अत्तनो सन्ताने मिनोति पक्खिपति, परं वा अत्तभूततो धम्मकायतो अञ्ञं पटिपक्खं वा तदनत्थकरं किलेसचोरगणं मिनाति हिंसतीति परमो, महासत्तो. परमस्स अयन्तिआदि वुत्तनयेन योजेतब्बं. पारे वा निब्बाने मज्जति सुज्झति सत्ते च सोधेति, तत्थ वा सत्ते मवति बन्धति योजेति, तं वा मयति गच्छति गमेति च, मुनाति वा तं याथावतो, तत्थ वा सत्ते मिनोति पक्खिपति, किलेसारयो वा सत्तानं तत्थ मिनाति हिंसतीति पारमी, महापुरिसो. तस्स भावो कम्मं वा पारमिता, दानादिकिरियाव. इमिना नयेन पारमीसद्दत्थो वेदितब्बो.

कतिविधाति? सङ्खेपतो दसविधा. ता पन पाळियं सरूपतो आगतायेव. यथाह –

‘‘विचिनन्तो तदा दक्खिं, पठमं दानपारमिं;

पुब्बकेहि महेसीहि, अनुचिण्णं महापथ’’न्ति. (बु. वं. २.११६) –

आदि. यथा चाह – ‘‘कति नु खो, भन्ते, बुद्धकारका धम्मा? दस खो, सारिपुत्त, बुद्धकारका धम्मा. कतमे दस? दानं खो, सारिपुत्त, बुद्धकारको धम्मो, सीलं, नेक्खम्मं, पञ्ञा, वीरियं, खन्ति, सच्चं, अधिट्ठानं, मेत्ता, उपेक्खा बुद्धकारको धम्मो. इमे खो, सारिपुत्त, दस बुद्धकारका धम्मा’’ति. इदमवोच भगवा, इदं वत्वा सुगतो अथापरं एतदवोच सत्था –

‘‘दानं सीलञ्च नेक्खम्मं, पञ्ञा वीरियेन पञ्चमं;

खन्ति सच्चमधिट्ठानं, मेत्तुपेक्खाति ते दसा’’ति. (बु. वं. १.७६ थोकं विसदिसं);

केचि पन ‘‘छब्बिधा’’ति वदन्ति. तं एतासं सङ्गहवसेन वुत्तं. सो पन सङ्गहो परतो आवि भविस्सति.

को तासं कमोति? एत्थ कमोति देसनाक्कमो, सो च पठमसमादानहेतुको, समादानं पविचयहेतुकं, इति यथा आदिम्हि पविचिता समादिन्ना च, तथा देसिता. तत्थ दानं सीलस्स बहूपकारं सुकरञ्चाति तं आदिम्हि वुत्तं. दानं सीलपरिग्गहितं महप्फलं होति महानिसंसन्ति दानानन्तरं सीलं वुत्तं. सीलं नेक्खम्मपरिग्गहितं, नेक्खम्मं पञ्ञापरिग्गहितं, पञ्ञा वीरियपरिग्गहिता, वीरियं खन्तिपरिग्गहितं, खन्ति सच्चपरिग्गहिता, सच्चं अधिट्ठानपरिग्गहितं, अधिट्ठानं मेत्तापरिग्गहितं, मेत्ता उपेक्खापरिग्गहिता महप्फला होति महानिसंसाति मेत्तानन्तरमुपेक्खा वुत्ता. उपेक्खा पन करुणापरिग्गहिता करुणा च उपेक्खापरिग्गहिताति वेदितब्बा. ‘‘कथं पन महाकारुणिका बोधिसत्ता सत्तेसु उपेक्खका होन्ती’’ति? ‘‘उपेक्खितब्बयुत्तेसु कञ्चि कालं उपेक्खका होन्ति, न पन सब्बत्थ सब्बदा चा’’ति केचि. अपरे पन – ‘‘न सत्तेसु उपेक्खका, सत्तकतेसु पन विप्पकारेसु उपेक्खका होन्ती’’ति.

अपरो नयो – पचुरजनेसुपि पवत्तिया सब्बसत्तसाधारणत्ता अप्पफलत्ता सुकरत्ता च आदिम्हि दानं वुत्तं. सीलेन दायकपटिग्गाहकसुद्धितो परानुग्गहं वत्वा परपीळानिवत्तिवचनतो किरियधम्मं वत्वा अकिरियधम्मवचनतो भोगसम्पत्तिहेतुं वत्वा भवसम्पत्तिहेतुवचनतो च दानस्स अनन्तरं सीलं वुत्तं. नेक्खम्मेन सीलसम्पत्तिसिद्धितो कायवचीसुचरितं वत्वा मनोसुचरितवचनतो विसुद्धसीलस्स सुखेनेव झानसमिज्झनतो कम्मापराधप्पहानेन पयोगसुद्धिं वत्वा किलेसापराधप्पहानेन आसयसुद्धिवचनतो वीतिक्कमप्पहानेन चित्तस्स परियुट्ठानप्पहानवचनतो च सीलस्स अनन्तरं नेक्खम्मं वुत्तं. पञ्ञाय नेक्खम्मस्स सिद्धिपरिसुद्धितो झानाभावेन पञ्ञाभाववचनतो ‘‘समाधिपदट्ठाना हि पञ्ञा, पञ्ञापच्चुपट्ठानो च समाधि’’. समथनिमित्तं वत्वा उपेक्खानिमित्तवचनतो परहितज्झानेन परहितकरणूपायकोसल्लवचनतो च नेक्खम्मस्स अनन्तरं पञ्ञा वुत्ता. वीरियारम्भेन पञ्ञाकिच्चसिद्धितो सत्तसुञ्ञताधम्मनिज्झानक्खन्तिं वत्वा सत्तहिताय आरम्भस्स अच्छरियतावचनतो उपेक्खानिमित्तं वत्वा पग्गहनिमित्तवचनतो निसम्मकारितं वत्वा उट्ठानवचनतो च ‘‘निसम्मकारिनो हि उट्ठानं फलविसेसमावहती’’ति पञ्ञाय अनन्तरं वीरियं वुत्तं.

वीरियेन तितिक्खासिद्धितो ‘‘वीरियवा हि आरद्धवीरियत्ता सत्तसङ्खारेहि उपनीतं दुक्खं अभिभुय्य विहरति’’. वीरियस्स तितिक्खालङ्कारभावतो ‘‘वीरियवतो हि तितिक्खा सोभति’’. पग्गहनिमित्तं वत्वा समथनिमित्तवचनतो अच्चारम्भेन उद्धच्चदोसप्पहानवचनतो ‘‘धम्मनिज्झानक्खन्तिया हि उद्धच्चदोसो पहीयति’’. वीरियवतो सातच्चकरणवचनतो ‘‘खन्तिबहुलो हि अनुद्धतो सातच्चकारी होति’’. अप्पमादवतो परहितकिरियारम्भे पच्चुपकारतण्हाभाववचनतो ‘‘याथावतो धम्मनिज्झाने हि सति तण्हा न होति’’. परहितारम्भे परमेपि परकतदुक्खसहनतावचनतो च वीरियस्स अनन्तरं खन्ति वुत्ता. सच्चेन खन्तिया चिराधिट्ठानतो अपकारिनो अपकारखन्तिं वत्वा तदुपकारकरणे अविसंवादवचनतो खन्तिया अपवादवाचाविकम्पनेन भूतवादिताय अविजहनवचनतो सत्तसुञ्ञताधम्मनिज्झानक्खन्तिं वत्वा तदुपब्रूहितञाणसच्चवचनतो च खन्तिया अनन्तरं सच्चं वुत्तं.

अधिट्ठानेन सच्चसिद्धितो ‘‘अचलाधिट्ठानस्स हि विरति सिज्झति’’. अविसंवादितं वत्वा तत्थ अचलभाववचनतो ‘‘सच्चसन्धो हि दानादीसु पटिञ्ञानुरूपं निच्चलोव पवत्तति’’. ञाणसच्चं वत्वा सम्भारेसु पवत्तिनिट्ठापनवचनतो ‘‘यथाभूतञाणवा हि बोधिसम्भारे अधिट्ठाति, ते च निट्ठापेति पटिपक्खेहि अकम्पियभावतो’’ति सच्चस्स अनन्तरं अधिट्ठानं वुत्तं. मेत्ताय परहितकरणसमादानाधिट्ठानसिद्धितो अधिट्ठानं वत्वा हितूपसंहारवचनतो ‘‘बोधिसम्भारे हि अधितिट्ठमानो मेत्ताविहारी होति’’. अचलाधिट्ठानस्स समादानाविकोपनेन समादानसम्भवतो च अधिट्ठानस्स अनन्तरं मेत्ता वुत्ता. उपेक्खाय मेत्ताविसुद्धितो सत्तेसु हितूपसंहारं वत्वा तदपराधेसु उदासीनतावचनतो मेत्ताभावनं वत्वा तन्निस्सन्दभावनावचनतो हितकामसत्तेपि उपेक्खकोति अच्छरियगुणतावचनतो च मेत्ताय अनन्तरं उपेक्खा वुत्ताति एवमेतासं कमो वेदितब्बो.

कानि लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानीति एत्थ अविसेसेन ताव सब्बापि पारमियो परानुग्गहलक्खणा, परेसं उपकारकरणरसा, अविकम्पनरसा वा, हितेसितापच्चुपट्ठाना, बुद्धत्तपच्चुपट्ठाना वा, महाकरुणापदट्ठाना, करुणूपायकोसल्लपदट्ठाना वा.

विसेसेन पन यस्मा करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता अत्तूपकरणपरिच्चागचेतना दानपारमिता, करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं कायवचीसुचरितं अत्थतो अकत्तब्बविरतिकत्तब्बकरणचेतनादयो च सीलपारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमो कामभवेहि निक्खमनचित्तुप्पादो नेक्खम्मपारमिता, करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो धम्मानं सामञ्ञविसेसलक्खणावबोधो पञ्ञापारमिता. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो कायचित्तेहि परहितारम्भो वीरियपारमिता, करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं सत्तसङ्खारापराधसहनं अदोसप्पधानो तदाकारप्पवत्तचित्तुप्पादो खन्तिपारमिता, करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं विरतिचेतनादिभेदं अविसंवादनं सच्चपारमिता, करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितं अचलसमादानाधिट्ठानं तदाकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो अधिट्ठानपारमिता, करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितो लोकस्स हितसुखूपसंहारो अत्थतो अब्यापादो मेत्तापारमिता, करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता अनुनयपटिघविद्धंसनी इट्ठानिट्ठेसु सत्तसङ्खारेसु समप्पवत्ति उपेक्खापारमिता.

तस्मा परिच्चागलक्खणा दानपारमी, देय्यधम्मे लोभविद्धंसनरसा, अनासत्तिपच्चुपट्ठाना, भवविभवसम्पत्तिपच्चुपट्ठाना वा, परिच्चजितब्बवत्थुपदट्ठाना. सीलनलक्खणा सीलपारमी, समाधानलक्खणा पतिट्ठानलक्खणा चाति वुत्तं होति. दुस्सील्यविद्धंसनरसा, अनवज्जरसा वा, सोचेय्यपच्चुपट्ठाना, हिरोत्तप्पपदट्ठाना. कामतो च भवतो च निक्खमनलक्खणा नेक्खम्मपारमी, तदादीनवविभावनरसा, ततो एव विमुखभावपच्चुपट्ठाना, संवेगपदट्ठाना. यथासभावपटिवेधलक्खणा पञ्ञापारमी, अक्खलितपटिवेधलक्खणा वा कुसलिस्सासखित्तउसुपटिवेधो विय, विसयोभासनरसा पदीपो विय, असम्मोहपच्चुपट्ठाना अरञ्ञगतसुदेसिको विय, समाधिपदट्ठाना, चतुसच्चपदट्ठाना वा. उस्साहलक्खणा वीरियपारमी, उपत्थम्भनरसा, असंसीदनपच्चुपट्ठाना, वीरियारम्भवत्थुपदट्ठाना, संवेगपदट्ठाना वा. खमनलक्खणा खन्तिपारमी, इट्ठानिट्ठसहनरसा, अधिवासनपच्चुपट्ठाना, अविरोधपच्चुपट्ठाना वा, यथाभूतदस्सनपदट्ठाना. अविसंवादनलक्खणा सच्चपारमी, यथासभावविभावनरसा, साधुतापच्चुपट्ठाना, सोरच्चपदट्ठाना. बोधिसम्भारेसु अधिट्ठानलक्खणा अधिट्ठानपारमी, तेसं पटिपक्खाभिभवनरसा, तत्थ अचलतापच्चुपट्ठाना, बोधिसम्भारपदट्ठाना. हिताकारप्पवत्तिलक्खणा मेत्तापारमी, हितूपसंहाररसा, आघातविनयनरसा वा, सोम्मभावपच्चुपट्ठाना, सत्तानं मनापभावदस्सनपदट्ठाना. मज्झत्ताकारप्पवत्तिलक्खणा उपेक्खापारमी, समभावदस्सनरसा, पटिघानुनयवूपसमपच्चुपट्ठाना, कम्मस्सकतापच्चवेक्खणपदट्ठाना.

एत्थ च करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितता दानादीनं परिच्चागादिलक्खणस्स विसेसनभावेन वत्तब्बा. करुणूपायकोसल्लपरिग्गहितानि हि दानादीनि बोधिसत्तसन्ताने पवत्तानि दानादिपारमियो नाम होन्ति.

को पच्चयोति? अभिनीहारो ताव पारमीनं पच्चयो. यो हि अयं –

‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं;

पब्बज्जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता;

अट्ठधम्मसमोधाना, अभिनीहारो समिज्झती’’ति. (बु. वं. २.५९) –

एवं वुत्तो अट्ठधम्मसमोधानसम्पादितो ‘‘तिण्णो तारेय्यं मुत्तो मोचेय्यं दन्तो दमेय्यं सन्तो समेय्यं अस्सत्थो अस्सासेय्यं परिनिब्बुतो परिनिब्बापेय्यं सुद्धो सोधेय्यं बुद्धो बोधेय्य’’न्तिआदिनयप्पवत्तो अभिनीहारो. सो अविसेसेन सब्बपारमीनं पच्चयो. तप्पवत्तिया हि उद्धं पारमीनं पविचयुपट्ठानसमादानाधिट्ठाननिप्फत्तियो महापुरिसानं सम्भवन्ति.

तत्थ मनुस्सत्तन्ति मनुस्सत्तभावो. मनुस्सत्तभावेयेव हि ठत्वा बुद्धत्तं पत्थेन्तस्स पत्थना समिज्झति, न नागसुपण्णादिजातीसु ठितस्स. कस्माति चे? बुद्धभावस्स अननुच्छविकभावतो.

लिङ्गसम्पत्तीति मनुस्सत्तभावे ठितस्सापि पुरिसस्सेव पत्थना समिज्झति, न इत्थिया न पण्डकनपुंसकउभतोब्यञ्जनकानं वा समिज्झति. कस्माति चे? यथावुत्तकारणतो लक्खणपारिपूरिया अभावतो च. वुत्तञ्चेतं – ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं इत्थी अरहं अस्स सम्मासम्बुद्धो’’ति (अ. नि. १.२७९; विभ. ८०९) वित्थारो. तस्मा मनुस्सजातिकस्सापि इत्थिलिङ्गे ठितस्स पण्डकादीनं वा पत्थना न समिज्झति.

हेतूति उपनिस्सयसम्पत्ति. मनुस्सपुरिसस्सापि हि उपनिस्सयसम्पन्नस्सेव हेतुसम्पत्तिया पत्थना समिज्झति, न इतरस्स.

सत्थारदस्सनन्ति सत्थुसम्मुखीभावो. धरमानकबुद्धस्सेव हि सन्तिके पत्थेन्तस्स पत्थना समिज्झति, परिनिब्बुते पन भगवति चेतियस्स सन्तिके वा बोधिमूले वा पटिमाय वा पच्चेकबुद्धबुद्धसावकानं वा सन्तिके पत्थना न समिज्झति. कस्मा? अधिकारस्स बलवभावाभावतो. बुद्धानं एव पन सन्तिके पत्थना समिज्झति, अज्झासयस्स उळारभावेन तदधिकारस्स बलवभावापत्तितो.

पब्बज्जाति बुद्धस्स भगवतो सन्तिके पत्थेन्तस्सापि कम्मकिरियवादीसु तापसेसु वा भिक्खूसु वा पब्बजितस्सेव पत्थना समिज्झति, नो गिहिलिङ्गे ठितस्स. कस्मा? बुद्धभावस्स अननुच्छविकभावतो. पब्बजिता एव हि महाबोधिसत्ता सम्मासम्बोधिं अधिगच्छन्ति, न गहट्ठभूता, तस्मा पणिधानकाले च पब्बज्जालिङ्गं एव हि युत्तरूपं किञ्च गुणसम्पत्तिअधिट्ठानभावतो.

गुणसम्पत्तीति अभिञ्ञादिगुणसम्पदा. पब्बजितस्सापि हि अट्ठसमापत्तिलाभिनो पञ्चाभिञ्ञस्सेव पत्थना समिज्झति, न यथावुत्तगुणसम्पत्तिया विरहितस्स. कस्मा? पारमिपविचयस्स असमत्थभावतो, उपनिस्सयसम्पत्तिया अभिञ्ञासम्पत्तिया च समन्नागतत्ता महापुरिसा कताभिनीहारा सयमेव पारमी पविचेतुं समत्था होन्ति.

अधिकारोति अधिको उपकारो. यथावुत्तगुणसम्पन्नोपि हि यो अत्तनो जीवितम्पि बुद्धानं परिच्चजित्वा तस्मिं काले अधिकं उपकारं करोति, तस्सेव अभिनीहारो समिज्झति, न इतरस्स.

छन्दताति कत्तुकामताकुसलच्छन्दो. यस्स हि यथावुत्तधम्मसमन्नागतस्स बुद्धकारकधम्मानं अत्थाय महन्तो छन्दो महती पत्थना महती कत्तुकामता अत्थि, तस्सेव समिज्झति, न इतरस्स.

तत्रिदं छन्दमहन्तताय ओपम्मं – यो सकलचक्कवाळगब्भं एकोदकीभूतं अत्तनो बाहुबलेनेव उत्तरित्वा पारं गन्तुं समत्थो, सो बुद्धत्तं पापुणातीति सुत्वा तं दुक्करतो अदहन्तो ‘‘अहं तं उत्तरित्वा पारं गमिस्सामी’’ति छन्दजातो होति, न तत्थ सङ्कोचं आपज्जति. तथा यो सकलचक्कवाळं वीतच्चिकानं विगतधूमानं अङ्गारानं पूरं पादेहि अक्कमन्तो अतिक्कमित्वा परभागं पापुणितुं समत्थो…पे… न तत्थ सङ्कोचं आपज्जति. तथा यो सकलचक्कवाळं सत्तिसूलेहि सुनिसितफलेहि निरन्तरं आकिण्णं पादेहि अक्कमन्तो अतिक्कमित्वा…पे… न तत्थ सङ्कोचं आपज्जति. तथा यो सकलचक्कवाळं निरन्तरं घनवेळुगुम्बसञ्छन्नं कण्टकलतावनगहनं विनिविज्झित्वा परभागं गन्तुं समत्थो…पे… न तत्थ सङ्कोचं आपज्जति. तथा यो ‘‘चत्तारि असङ्ख्येय्यानि सतसहस्सञ्च कप्पे निरये पच्चित्वा बुद्धत्तं पत्तब्ब’’न्ति सुत्वा तं दुक्करतो अदहन्तो ‘‘अहं तत्थ पच्चित्वा बुद्धत्तं पापुणिस्सामी’’ति छन्दजातो होति, न तत्थ सङ्कोचं आपज्जतीति एवमादिना नयेन एत्थ छन्दस्स महन्तभावो वेदितब्बो.

एवं अट्ठङ्गसमन्नागतो पनायं अभिनीहारो अत्थतो तेसं अट्ठन्नं अङ्गानं समोधानेन तथापवत्तो चित्तुप्पादोति वेदितब्बो. सो सम्मदेव सम्मासम्बोधिया पणिधानलक्खणो. ‘‘अहो वताहं अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झेय्यं, सब्बसत्तानं हितसुखं निप्फादेय्य’’न्ति एवमादिपत्थनारसो, बोधिसम्भारहेतुभावपच्चुपट्ठानो, महाकरुणापदट्ठानो, उपनिस्सयसम्पत्तिपदट्ठानो वा. अचिन्तेय्यं बुद्धभूमिं अपरिमाणं सत्तलोकहितञ्च आरब्भ पवत्तिया सब्बबुद्धकारकधम्ममूलभूतो परमभद्दको परमकल्याणो अपरिमेय्यप्पभावो पुञ्ञविसेसोति दट्ठब्बो.

यस्स च उप्पत्तिया सहेव महापुरिसो महाबोधियानपटिपत्तिं ओतिण्णो नाम होति नियतभावसमधिगमनतो ततो अनिवत्तनसभावत्ता बोधिसत्तोति समञ्ञं पटिलभति, सब्बभावेन सम्मासम्बोधियं समासत्तमानसता बोधिसम्भारसिक्खासमत्थता चस्स सन्तिट्ठति. यथावुत्ताभिनीहारसमिज्झनेन हि महापुरिसा सब्बञ्ञुतञ्ञाणाधिगमनपुब्बलिङ्गेन सयम्भुञाणेन सम्मदेव सब्बपारमियो पविचिनित्वा समादाय अनुक्कमेन परिपूरेन्ति. तथा कतमहाभिनीहारो हि सुमेधपण्डितो पटिपज्जि. यथाह –

‘‘हन्द बुद्धकरे धम्मे, विचिनामि इतो चितो;

उद्धं अधो दस दिसा, यावता धम्मधातुया;

विचिनन्तो तदा दक्खिं, पठमं दानपारमि’’न्ति. (बु. वं. २.११५-११६) –

वित्थारो. तस्स च अभिनीहारस्स चत्तारो पच्चया चत्तारो हेतू चत्तारि च बलानि वेदितब्बानि.

तत्थ कतमे चत्तारो पच्चया? इध महापुरिसो पस्सति तथागतं महता बुद्धानुभावेन अच्छरियब्भुतं पाटिहारियं करोन्तं. तस्स तं निस्साय तं आरम्मणं कत्वा महाबोधियं चित्तं सन्तिट्ठति – ‘‘महानुभावा वतायं धम्मधातु, यस्सा सुप्पटिविद्धत्ता भगवा एवं अच्छरियब्भुतधम्मो अचिन्तेय्यानुभावो चा’’ति. सो तमेव महानुभावदस्सनं निस्साय तं पच्चयं कत्वा सम्बोधियं अधिमुच्चन्तो तत्थ चित्तं ठपेति. अयं पठमो पच्चयो महाभिनीहाराय.

न हेव खो पस्सति तथागतस्स यथावुत्तं महानुभावतं, अपि च खो सुणाति ‘‘एदिसो च एदिसो च भगवा’’ति. सो तं निस्साय तं पच्चयं कत्वा सम्बोधियं अधिमुच्चन्तो तत्थ चित्तं ठपेति. अयं दुतियो पच्चयो महाभिनीहाराय.

न हेव खो पस्सति तथागतस्स यथावुत्तं महानुभावतं, नपि तं परतो सुणाति, अपि च खो तथागतस्स धम्मं देसेन्तस्स ‘‘दसबलसमन्नागतो, भिक्खवे, तथागतो’’तिआदिना (सं. नि. २.२१-२२) बुद्धानुभावपटिसंयुत्तं धम्मं सुणाति. सो तं निस्साय तं पच्चयं कत्वा सम्बोधियं अधिमुच्चन्तो तत्थ चित्तं ठपेति. अयं ततियो पच्चयो महाभिनीहाराय.

न हेव खो पस्सति तथागतस्स यथावुत्तं महानुभावतं, नपि तं परतो सुणाति, नपि तथागतस्स धम्मं सुणाति, अपि च खो उळारज्झासयो कल्याणाधिमुत्तिको ‘‘अहमेतं बुद्धवंसं बुद्धतन्तिं बुद्धपवेणिं बुद्धधम्मतं परिपालेस्सामी’’ति यावदेव धम्मं एव सक्करोन्तो गरुकरोन्तो मानेन्तो पूजेन्तो धम्मं अपचायमानो तं निस्साय तं पच्चयं कत्वा सम्बोधियं अधिमुच्चन्तो तत्थ चित्तं ठपेति. अयं चतुत्थो पच्चयो महाभिनीहाराय.

तत्थ कतमे चत्तारो हेतू महाभिनीहाराय? इध महापुरिसो पकतिया उपनिस्सयसम्पन्नोव होति पुरिमकेसु बुद्धेसु कताधिकारो. अयं पठमो हेतु महाभिनीहाराय. पुन चपरं महापुरिसो पकतिया करुणाज्झासयो होति करुणाधिमुत्तो सत्तानं दुक्खं अपनेतुकामो अपि च अत्तनो कायजीवितं परिच्चजित्वा. अयं दुतियो हेतु महाभिनीहाराय. पुन चपरं महापुरिसो सकलतोपि वट्टदुक्खतो सत्तहिताय च दुक्करचरियतो सुचिरम्पि कालं घटेन्तो वायमन्तो अनिब्बिन्नो होति अनुत्रासी याव इच्छितत्थनिप्फत्ति. अयं ततियो हेतु महाभिनीहाराय. पुन चपरं महापुरिसो कल्याणमित्तसन्निस्सितो होति, यो अहिततो निवारेति, हिते पतिट्ठपेति. अयं चतुत्थो हेतु महाभिनीहाराय.

तत्रायं महापुरिसस्स उपनिस्सयसम्पदा – एकन्तेनेवस्स यथा अज्झासयो सम्बोधिनिन्नो होति सम्बोधिपोणो सम्बोधिपब्भारो, तथा सत्तानं हितचरिया. यतो चानेन पुरिमबुद्धानं सन्तिके सम्बोधिया पणिधानं कतं होति मनसा वाचाय च ‘‘अहम्पि एदिसो सम्मासम्बुद्धो हुत्वा सम्मदेव सत्तानं हितसुखं निप्फादेय्य’’न्ति. एवं सम्पन्नूपनिस्सयस्स पनस्स इमानि उपनिस्सयसम्पत्तिया लिङ्गानि भवन्ति येहि समन्नागतस्स सावकबोधिसत्तेहि च पच्चेकबोधिसत्तेहि च महाविसेसो महन्तं नानाकरणं पञ्ञायति इन्द्रियतो पटिपत्तितो कोसल्लतो च. इध उपनिस्सयसम्पन्नो महापुरिसो यथा विसदिन्द्रियो होति विसदञाणो, न तथा इतरे. परहिताय पटिपन्नो होति, न अत्तहिताय. तथा हि सो यथा बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं पटिपज्जति, न तथा इतरे. तत्थ च कोसल्लं आवहति ठानुप्पत्तिकपटिभानेन ठानाठानकुसलताय च.

तथा महापुरिसो पकतिया दानज्झासयो होति दानाभिरतो, सति देय्यधम्मे देति एव, न दानतो सङ्कोचं आपज्जति, सततं समितं संविभागसीलो होति, पमुदितोव देति आदरजातो, न उदासीनचित्तो, महन्तम्पि दानं दत्वा न च दानेन सन्तुट्ठो होति, पगेव अप्पं, परेसञ्च उस्साहं जनेन्तो दाने वण्णं भासति, दानपटिसंयुत्तं धम्मकथं करोति, अञ्ञे च परेसं देन्ते दिस्वा अत्तमनो होति, भयट्ठानेसु च परेसं अभयं देतीति एवमादीनि दानज्झासयस्स महापुरिसस्स दानपारमिया लिङ्गानि.

तथा पाणातिपातादीहि पापधम्मेहि हिरीयति ओत्तप्पति, सत्तानं अविहेठनजातिको होति सोरतो सुखसीलो असठो अमायावी उजुजातिको सुवचो सोवचस्सकरणीयेहि धम्मेहि समन्नागतो मुदुजातिको अत्थद्धो अनतिमानी, परसन्तकं नादियति अन्तमसो तिणसलाकं उपादाय, अत्तनो हत्थे निक्खित्तं इणं वा गहेत्वा परं न विसंवादेति, परस्मिं वा अत्तनो सन्तके ब्यामूळ्हे विस्सरिते वा तं सञ्ञापेत्वा पटिपादेति यथा तं न परहत्थगतं होति, अलोलुप्पो होति, परपरिग्गहेसु पापकं चित्तम्पि न उप्पादेति, इत्थिब्यसनादीनि दूरतो परिवज्जेति, सच्चवादी सच्चसन्धो भिन्नानं सन्धाता सहितानं अनुप्पदाता, पियवादी मिहितपुब्बङ्गमो पुब्बभासी अत्थवादी धम्मवादी अनभिज्झालु अब्यापन्नचित्तो अविपरीतदस्सनो, कम्मस्सकतञाणेन सच्चानुलोमिकञाणेन कतञ्ञू कतवेदी वुद्धापचायी सुविसुद्धाजीवो धम्मकामो परेपि धम्मे समादपेता सब्बेन सब्बं अकिच्चतो सत्ते निवारेता किच्चेसु पतिट्ठपेता अत्तना च तत्थ किच्चे योगं आपज्जिता, कत्वा वा पन सयं अकत्तब्बं सीघञ्ञेव ततो पटिविरतो होतीति एवमादीनि सीलज्झासयस्स महापुरिसस्स सीलपारमिया लिङ्गानि.

तथा मन्दकिलेसो होति मन्दनीवरणो, पविवेकज्झासयो अविक्खेपबहुलो, न तस्स पापका वितक्का चित्तं अन्वास्सवन्ति, विवेकगतस्स चस्स अप्पकसिरेनेव चित्तं समाधियति, अमित्तपक्खेपि तुवटं मेत्तचित्तता सन्तिट्ठति, पगेव इतरस्मिं, सतिमा च होति चिरकतम्पि चिरभासितम्पि सरिता अनुस्सरिता, मेधावी च होति धम्मोजपञ्ञाय समन्नागतो, निपको च होति तासु तासु इतिकत्तब्बतासु, आरद्धवीरियो च होति सत्तानं हितकिरियासु, खन्तिबलसमन्नागतो च होति सब्बसहो, अचलाधिट्ठानो च होति दळ्हसमादानो, अज्झुपेक्खको च होति उपेक्खाठानीयेसु धम्मेसूति एवमादीनि महापुरिसस्स नेक्खम्मज्झासयादीनं वसेन नेक्खम्मपारमिआदीनं लिङ्गानि वेदितब्बानि.

एवमेतेहि बोधिसम्भारलिङ्गेहि समन्नागतस्स महापुरिसस्स यं वुत्तं ‘‘महाभिनीहाराय कल्याणमित्तसन्निस्सयो हेतू’’ति. तत्रिदं सङ्खेपतो कल्याणमित्तलक्खणं – इध कल्याणमित्तो सद्धासम्पन्नो होति सीलसम्पन्नो सुतसम्पन्नो चागसम्पन्नो वीरियसम्पन्नो सतिसम्पन्नो समाधिसम्पन्नो पञ्ञासम्पन्नो. तत्थ सद्धासम्पत्तिया सद्दहति तथागतस्स बोधिं कम्मफलञ्च, तेन सम्मासम्बोधिया हेतुभूतं सत्तेसु हितेसितं न परिच्चजति, सीलसम्पत्तिया सत्तानं पियो होति मनापो गरु भावनीयो चोदको पापगरही वत्ता वचनक्खमो, सुतसम्पत्तिया सत्तानं हितसुखावहं गम्भीरं धम्मकथं कत्ता होति, चागसम्पत्तिया अप्पिच्छो होति सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो, वीरियसम्पत्तिया आरद्धवीरियो होति सत्तानं हितपटिपत्तियं, सतिसम्पत्तिया उपट्ठितसति होति अनवज्जधम्मेसु, समाधिसम्पत्तिया अविक्खित्तो होति समाहितचित्तो, पञ्ञासम्पत्तिया अविपरीतं पजानाति, सो सतिया कुसलाकुसलानं धम्मानं गतियो समन्वेसमानो पञ्ञाय सत्तानं हिताहितं यथाभूतं जानित्वा समाधिना तत्थ एकग्गचित्तो हुत्वा वीरियेन अहिता सत्ते निसेधेत्वा हिते नियोजेति. तेनाह –

‘‘पियो गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;

गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो चट्ठाने नियोजको’’ति. (अ. नि. ७.३७; नेत्ति. ११३) –

एवं गुणसमन्नागतञ्च कल्याणमित्तं उपनिस्साय महापुरिसो अत्तनो उपनिस्सयसम्पत्तिं सम्मदेव परियोदपेति. सुविसुद्धासयपयोगो च हुत्वा चतूहि बलेहि समन्नागतो न चिरेनेव अट्ठङ्गे समोधानेत्वा महाभिनीहारं करोन्तो बोधिसत्तभावे पतिट्ठहति अनिवत्तिधम्मो नियतो सम्बोधिपरायनो.

तस्सिमानि चत्तारि बलानि. अज्झत्तिकबलं या सम्मासम्बोधियं अत्तसन्निस्सया धम्मगारवेन अभिरुचि एकन्तनिन्नज्झासयता, याय महापुरिसो अत्ताधिपति लज्जापस्सयो अभिनीहारसम्पन्नो च हुत्वा पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधिं पापुणाति. बाहिरबलं या सम्मासम्बोधियं परसन्निस्सया अभिरुचि एकन्तनिन्नज्झासयता, याय महापुरिसो लोकाधिपति मानापस्सयो अभिनीहारसम्पन्नो च हुत्वा पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधिं पापुणाति. उपनिस्सयबलं या सम्मासम्बोधियं उपनिस्सयसम्पत्तिया अभिरुचि एकन्तनिन्नज्झासयता, याय महापुरिसो तिक्खिन्द्रियो विसदधातुको सतिसन्निस्सयो अभिनीहारसम्पन्नो च हुत्वा पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधिं पापुणाति. पयोगबलं या सम्मासम्बोधियं तज्जा पयोगसम्पदा सक्कच्चकारिता सातच्चकारिता, याय महापुरिसो विसुद्धपयोगो निरन्तरकारी अभिनीहारसम्पन्नो च हुत्वा पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बोधिं पापुणाति.

एवमयं चतूहि पच्चयेहि चतूहि हेतूहि चतूहि च बलेहि सम्पन्नसमुदागमो अट्ठङ्गसमोधानसम्पादितो अभिनीहारो पारमीनं पच्चयो मूलकारणभावतो. यस्स च पवत्तिया महापुरिसे चत्तारो अच्छरिया अब्भुता धम्मा पतिट्ठहन्ति, सब्बसत्तनिकायं अत्तनो ओरसपुत्तं विय पियचित्तेन परिग्गण्हाति. न चस्स चित्तं पुत्तसंकिलेसवसेन संकिलिस्सति. सत्तानं हितसुखावहो चस्स अज्झासयो पयोगो च होति. अत्तनो च बुद्धकारकधम्मा उपरूपरि वड्ढन्ति परिपच्चन्ति च. यतो च महापुरिसो उळारतमेन पुञ्ञाभिसन्देन कुसलाभिसन्देन पवत्तिया पच्चयेन सुखस्साहारेन समन्नागतो सत्तानं दक्खिणेय्यो उत्तमगारवट्ठानं असदिसं पुञ्ञक्खेत्तञ्च होति. एवमनेकगुणो अनेकानिसंसो महाभिनीहारो पारमीनं पच्चयोति वेदितब्बो.

यथा च अभिनीहारो, एवं महाकरुणा उपायकोसल्लञ्च. तत्थ उपायकोसल्लं नाम दानादीनं बोधिसम्भारभावस्स निमित्तभूता पञ्ञा, याहि महाकरुणूपायकोसल्लताहि महापुरिसानं अत्तसुखनिरपेक्खता निरन्तरं परहितकरणपसुतता सुदुक्करेहिपि महाबोधिसत्तचरितेहि विसादाभावो पसादसम्बुद्धिदस्सनसवनानुस्सरणकालेसुपि सत्तानं हितसुखप्पटिलाभहेतुभावो च सम्पज्जति. तथा हिस्स पञ्ञाय बुद्धभावसिद्धि, करुणाय बुद्धकम्मसिद्धि, पञ्ञाय सयं तरति, करुणाय परे तारेति, पञ्ञाय परदुक्खं परिजानाति, करुणाय परदुक्खपतिकारं आरभति, पञ्ञाय च दुक्खे निब्बिन्दति, करुणाय दुक्खं सम्पटिच्छति, तथा पञ्ञाय निब्बानाभिमुखो होति, करुणाय वट्टं पापुणाति, तथा करुणाय संसाराभिमुखो होति, पञ्ञाय तत्र नाभिरमति, पञ्ञाय च सब्बत्थ विरज्जति, करुणानुगतत्ता न च न सब्बेसं अनुग्गहाय पवत्तो, करुणाय सब्बेपि अनुकम्पति, पञ्ञानुगतत्ता न च न सब्बत्थ विरत्तचित्तो, पञ्ञाय च अहंकारममंकाराभावो, करुणाय आलसियदीनताभावो, तथा पञ्ञाकरुणाहि यथाक्कमं अत्तपरनाथता धीरवीरभावो, अनत्तन्तपअपरन्तपता, अत्तहितपरहितनिप्फत्ति, निब्भयाभिंसनकभावो, धम्माधिपतिलोकाधिपतिता, कतञ्ञुपुब्बकारिभावो, मोहतण्हाविगमो, विज्जाचरणसिद्धि, बलवेसारज्जनिप्फत्तीति सब्बस्सापि पारमिताफलस्स विसेसेन उपायभावतो पञ्ञाकरुणा पारमीनं पच्चयो. इदञ्च द्वयं पारमीनं विय पणिधानस्सापि पच्चयो.

तथा उस्साहउम्मङ्गअवत्थानहितचरिया च पारमीनं पच्चयाति वेदितब्बा, या बुद्धभावस्स उप्पत्तिट्ठानताय बुद्धभूमियोति वुच्चन्ति. तत्थ उस्साहो नाम बोधिसम्भारानं अब्भुस्सहनवीरियं. उम्मङ्गो नाम बोधिसम्भारेसु उपायकोसल्लभूता पञ्ञा. अवत्थानं नाम अधिट्ठानं अचलाधिट्ठानता. हितचरिया नाम मेत्ताभावना करुणाभावना च.

तथा नेक्खम्मपविवेकअलोभादोसामोहनिस्सरणप्पभेदा छ अज्झासया. नेक्खम्मज्झासया हि बोधिसत्ता होन्ति कामेसु घरावासे च दोसदस्साविनो, तथा पविवेकज्झासया सङ्गणिकाय दोसदस्साविनो, अलोभज्झासया लोभे दोसदस्साविनो, अदोसज्झासया दोसे दोसदस्साविनो, अमोहज्झासया मोहे दोसदस्साविनो, निस्सरणज्झासया सब्बभवेसु दोसदस्साविनोति. तस्मा एते बोधिसत्तानं छ अज्झासया दानादीनं पारमीनं पच्चयाति वेदितब्बा. न हि लोभादीसु आदीनवदस्सनेन अलोभादीनं अधिकभावेन च विना दानादिपारमियो सम्भवन्ति, अलोभादीनञ्हि अधिकभावेन परिच्चागादिनिन्नचित्तता अलोभज्झासयादिताति वेदितब्बा.

यथा चेते एवं दानज्झासयतादयोपि बोधिया चरन्तानं बोधिसत्तानं दानादिपारमीनं पच्चयो. दानज्झासयताय हि बोधिसत्ता तप्पटिपक्खे मच्छेरे दोसदस्साविनो हुत्वा सम्मदेव दानपारमिं परिपूरेन्ति. सीलज्झासयताय दुस्सील्ये दोसदस्साविनो हुत्वा सम्मदेव सीलपारमिं परिपूरेन्ति. नेक्खम्मज्झासयताय कामेसु घरावासे च, यथाभूतञाणज्झासयताय अञ्ञाणे विचिकिच्छाय च, वीरियज्झासयताय कोसज्जे, खन्तियज्झासयताय अक्खन्तियं, सच्चज्झासयताय विसंवादे, अधिट्ठानज्झासयताय अनधिट्ठाने, मेत्ताज्झासयताय ब्यापादे, उपेक्खाज्झासयताय लोकधम्मेसु आदीनवदस्साविनो हुत्वा सम्मदेव नेक्खम्मादिपारमियो परिपूरेन्ति. दानज्झासयतादयो दानादिपारमीनं निप्फत्तिकारणत्ता पच्चयो.

तथा अपरिच्चागपरिच्चागादीसु यथाक्कमं आदीनवानिसंसपच्चवेक्खणा दानादिपारमीनं पच्चयो. तत्थायं पच्चवेक्खणाविधिखेत्तवत्थुहिरञ्ञसुवण्णगोमहिंसदासिदासपुत्तदारादिपरिग्गहब्यासत्तचित्तानं सत्तानं खेत्तादीनं वत्थुकामभावेन बहुपत्थनीयभावतो राजचोरादिसाधारणभावतो विवादाधिट्ठानतो सपत्तकरणतो निस्सारतो पटिलाभपरिपालनेसु परविहेठनहेतुतो विनासनिमित्तञ्च सोकादिअनेकविहितब्यसनावहतो तदासत्तिनिदानञ्च मच्छेरमलपरियुट्ठितचित्तानं अपायूपपत्तिहेतुभावतोति एवं विविधविपुलानत्थावहानि परिग्गहवत्थूनि नाम. तेसं परिच्चागोयेव एको सोत्थिभावोति परिच्चागे अप्पमादो करणीयो.

अपि च याचको याचमानो अत्तनो गुय्हस्स आचिक्खनतो ‘‘मय्हं विस्सासिको’’ति च, ‘‘पहाय गमनीयमत्तनो सन्तकं गहेत्वा परलोकं याहीति मय्हं उपदेसको’’ति च, ‘‘आदित्ते विय अगारे मरणग्गिना आदित्ते लोके ततो मय्हं सन्तकस्स अपवाहकसहायो’’ति च, ‘‘अपवाहितस्स चस्स अझापननिक्खेपट्ठानभूतो’’ति च दानसङ्खाते कल्याणकम्मस्मिं सहायभावतो सब्बसम्पत्तीनं अग्गभूताय परमदुल्लभाय बुद्धभूमिया सम्पत्तिहेतुभावतो च ‘‘परमो कल्याणमित्तो’’ति च पच्चवेक्खितब्बं.

तथा ‘‘उळारे कम्मनि अनेनाहं सम्भावितो, तस्मा सा सम्भावना अवितथा कातब्बा’’ति च, ‘‘एकन्तभेदिताय जीवितस्स अयाचितेनापि मया दातब्बं, पगेव याचितेना’’ति च, ‘‘उळारज्झासयेहि गवेसित्वापि दातब्बतो सयमेवागतो मम पुञ्ञेना’’ति च ‘‘याचकस्स दानापदेसेन मय्हमेवायमनुग्गहो’’ति च, ‘‘अहं विय अयं सब्बोपि लोको मया अनुग्गहेतब्बो’’ति च, ‘‘असति याचके कथं मय्हं दानपारमी पूरेय्या’’ति च, ‘‘याचकानमेव चत्थाय मया सब्बो परिग्गहेतब्बो’’ति च, ‘‘मं अयाचित्वाव मम सन्तकं याचका कदा सयमेव गण्हेय्यु’’न्ति च, ‘‘कथमहं याचकानं पियो चस्सं मनापो’’ति च, ‘‘कथं वा ते मय्हं पिया चस्सु मनापा’’ति च, ‘‘कथं वाहं ददमानो दत्वापि च अत्तमनो चस्सं पमुदितो पीतिसोमनस्सजातो’’ति च, ‘‘कथं वा मे याचका भवेय्युं उळारो च दानज्झासयो’’ति च, ‘‘कथं वाहमयाचितो एव याचकानं हदयमञ्ञाय ददेय्य’’न्ति च, ‘‘सति धने याचके च अपरिच्चागो महती मय्हं वञ्चना’’ति च, ‘‘कथं वाहं अत्तनो अङ्गानि जीवितं वापि याचकानं परिच्चजेय्य’’न्ति च परिच्चागनिन्नता उपट्ठपेतब्बा. अपि च ‘‘अत्थो नामायं निरपेक्खं दायकमनुगच्छति, यथा तं निरपेक्खं खेपकं किटको’’ति च अत्थे निरपेक्खताय चित्तं उप्पादेतब्बं.

याचमानो पन यदि पियपुग्गलो होति, ‘‘पियो मं याचती’’ति सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. अथ उदासीनपुग्गलो होति, ‘‘अयं मं याचमानो अद्धा इमिना परिच्चागेन मित्तो होती’’ति सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. ददन्तोपि हि याचकानं पियो होतीति. अथ पन वेरी पुग्गलो याचति, ‘‘पच्चत्थिको मं याचति, अयं मं याचमानो अद्धा इमिना परिच्चागेन वेरी पियो मित्तो होती’’ति विसेसेन सोमनस्सं उप्पादेतब्बं. एवं पियपुग्गले विय मज्झत्तवेरिपुग्गलेसुपि मेत्तापुब्बङ्गमं करुणं उपट्ठपेत्वाव दातब्बं.

सचे पनस्स चिरकालपरिभावितत्ता लोभस्स देय्यधम्मविसया लोभधम्मा उप्पज्जेय्युं, तेन बोधिसत्तपटिञ्ञेन इति पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘ननु तया सप्पुरिससम्बोधाय अभिनीहारं करोन्तेन सब्बसत्तानं उपकारत्थाय अयं कायो निस्सट्ठो तप्परिच्चागमयञ्च पुञ्ञं, तत्थ नाम ते बाहिरेपि वत्थुस्मिं अभिसङ्गप्पवत्ति हत्थिसिनानसदिसी होति, तस्मा तया न कत्थचि सङ्गो उप्पादेतब्बो. सेय्यथापि नाम महतो भेसज्जरुक्खस्स तिट्ठतो मूलं मूलत्थिका हरन्ति, पपटिकं तचं खन्धं विटपं सारं साखं पलासं पुप्फं फलं फलत्थिका हरन्ति, न तस्स रुक्खस्स ‘मय्हं सन्तकं एते हरन्ती’ति वितक्कसमुदाचारो होति, एवमेव सब्बलोकहिताय उस्सुक्कमापज्जन्तेन मया महादुक्खे अकतञ्ञुके निच्चासुचिम्हि काये परेसं उपकाराय विनियुज्जमाने अणुमत्तोपि मिच्छावितक्को न उप्पादेतब्बो. को वा एत्थ विसेसो अज्झत्तिकबाहिरेसु महाभूतेसु एकन्तभेदनविकिरणविद्धंसनधम्मेसु, केवलं पन सम्मोहविजम्भितमेतं, यदिदं एतं मम एसोहमस्मि एसो मे अत्ताति अभिनिवेसो. तस्मा बाहिरेसु विय अज्झत्तिकेसुपि करचरणनयनादीसु मंसादीसु च अनपेक्खेन हुत्वा ‘तं तदत्थिका हरन्तू’ति निस्सट्ठचित्तेन भवितब्ब’’न्ति.

एवं पटिसञ्चिक्खतो चस्स सम्बोधाय पहितत्तस्स कायजीवितेसु निरपेक्खस्स अप्पकसिरेनेव कायवचीमनोकम्मानि सुविसुद्धानि होन्ति. सो सुविसुद्धकायवचीमनोकम्मन्तो विसुद्धाजीवो ञायपटिपत्तियं ठितो अपायुपायकोसल्लसमन्नागमेन भिय्योसोमत्ताय देय्यधम्मपरिच्चागेन अभयदानसद्धम्मदानेहि च सब्बसत्ते अनुग्गण्हितुं समत्थो होतीति अयं ताव दानपारमियं पच्चवेक्खणानयो.

सीलपारमियं पन एवं पच्चवेक्खितब्बं – इदञ्हि सीलं नाम गङ्गोदकादीहि विसोधेतुं असक्कुणेय्यस्स दोसमलस्स विक्खालनजलं, हरिचन्दनादीहि विनेतुं असक्कुणेय्यस्स रागादिपरिळाहस्स विनयनं, हारमकुटकुण्डलादीहि पचुरजनालङ्कारेहि असाधारणो साधूनं अलङ्कारविसेसो, सब्बदिसावायनतो अकित्तिमो सब्बकालानुरूपो च सुरभिगन्धो, खत्तियमहासालादीहि देवताहि च वन्दनीयादिभावावहनतो परमो वसीकरणमन्तो, चातुमहाराजिकादिदेवलोकारोहणसोपानपन्ति, झानाभिञ्ञानं अधिगमूपायो, निब्बानमहानगरस्स सम्पापकमग्गो, सावकबोधिपच्चेकबोधिसम्मासम्बोधीनं पतिट्ठानभूमि, यं यं वा पनिच्छितं पत्थितं, तस्स तस्स समिज्झनूपायभावतो चिन्तामणिकप्परुक्खादिके च अतिसेति.

वुत्तञ्चेतं भगवता – ‘‘इज्झति, भिक्खवे, सीलवतो चेतोपणिधिविसुद्धत्ता’’ति (दी. नि. ३.३३७; अ. नि. ८.३५). अपरम्पि वुत्तं – ‘‘आकङ्खेय्य चे, भिक्खवे, भिक्खु ‘सब्रह्मचारीनं पियो च अस्सं मनापो च गरु च भावनीयो चा’ति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’तिआदि (म. नि. १.६५). तथा ‘‘अविप्पटिसारत्थानि खो, आनन्द, कुसलानि सीलानी’’ति (अ. नि. ११.१). ‘‘पञ्चिमे, गहपतयो, आनिसंसा सीलवतो सीलसम्पदाया’’तिआदिसुत्तानञ्च (दी. नि. २.१५०; ३.३१६; अ. नि. ५.२१३; महाव. २८५) वसेन सीलस्स गुणा पच्चवेक्खितब्बा. तथा अग्गिक्खन्धोपमसुत्तादीनं (अ. नि. ७.७२) वसेन सीलविरहे आदीनवा. पीतिसोमनस्सनिमित्ततो अत्तानुवादपरापवाददण्डदुग्गतिभयाभावतो विञ्ञूहि पासंसभावतो अविप्पटिसारहेतुतो सोत्थिट्ठानतो अतिजनसापतेय्याधिपतेय्यायुरूपट्ठानबन्धुमित्तसम्पत्तीनं अतिसयनतो च सीलं पच्चवेक्खितब्बं. सीलवतो हि अत्तनो सीलसम्पदाहेतु महन्तं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति – ‘‘कतं वत मया कुसलं, कतं कल्याणं, कतं भीरुत्ताण’’न्ति.

तथा सीलवतो अत्ता न उपवदति, न परे विञ्ञू, दण्डदुग्गतिभयानं सम्भवो एव नत्थि. ‘‘सीलवा पुरिसपुग्गलो कल्याणधम्मो’’ति विञ्ञूनं पासंसो होति. तथा सीलवतो य्वायं ‘‘कतं वत मया पापं, कतं लुद्दकं, कतं किब्बिस’’न्ति दुस्सीलस्स विप्पटिसारो उप्पज्जति, सो न होति. सीलञ्च नामेतं अप्पमादाधिट्ठानतो भोगब्यसनादिपरिहारमुखेन महतो अत्थस्स साधनतो मङ्गलभावतो च परमं सोत्थिट्ठानं, निहीनजच्चोपि सीलवा खत्तियमहासालादीनं पूजनीयो होतीति कुलसम्पत्तिं अतिसेति सीलसम्पदा, ‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज? इध ते अस्स दासो कम्मकरो’’तिआदिवचनञ्चेत्थ (दी. नि. १.१८६) साधकं. चोरादीहि असाधारणतो परलोकानुगमनतो महप्फलभावतो समथादिगुणाधिट्ठानतो च बाहिरधनं अतिसेति सीलं. परमस्स चित्तिस्सरियस्स अधिट्ठानभावतो खत्तियादीनं इस्सरियं अतिसेति सीलं. सीलनिमित्तञ्हि तंतंसत्तनिकायेसु सत्तानं इस्सरियं, वस्ससतदीघप्पमाणतो जीविततो एकाहम्पि सीलवतो जीवितस्स विसिट्ठतावचनतो सति च जीविते सिक्खानिक्खिपनस्स मरणतावचनतो सीलं जीविततो विसिट्ठतरं. वेरीनम्पि मनुञ्ञभावावहनतो जरारोगविपत्तीहि अनभिभवनीयतो च रूपसम्पत्तिं अतिसेति सीलं. पासादहम्मियादिट्ठानविसेसे राजयुवराजसेनापतिआदिट्ठानविसेसे च अतिसेति सीलं सुखविसेसाधिट्ठानभावतो. सभावसिनिद्धे सन्तिकावचरेपि बन्धुजने मित्तजने च अतिसेति एकन्तहितसम्पादनतो परलोकानुगमनतो च ‘‘न तं मातापिता कयिरा’’तिआदिवचनञ्चेत्थ (ध. प. ४३) साधकं. तथा हत्थिअस्सरथपत्तिबलकायेहि मन्तागदसोत्थानप्पयोगेहि च दुरारक्खं अत्तानं आरक्खाभावेन सीलमेव विसिट्ठतरं अत्ताधीनतो अपराधीनतो महाविसयतो च. तेनेवाह – ‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारि’’न्तिआदि (जा. १.१०.१०२). एवमनेकगुणसमन्नागतं सीलन्ति पच्चवेक्खन्तस्स अपरिपुण्णा चेव सीलसम्पदा पारिपूरिं गच्छति अपरिसुद्धा च पारिसुद्धिं.

सचे पनस्स दीघरत्तं परिचयेन सीलपटिपक्खा धम्मा दोसादयो अन्तरन्तरा उप्पज्जेय्युं, तेन बोधिसत्तपटिञ्ञेन एवं पटिसञ्चिक्खितब्बं – ननु तया सम्बोधाय पणिधानं कतं, सीलविकलेन च न सक्का लोकियापि सम्पत्तियो पापुणितुं, पगेव लोकुत्तरा, सब्बसम्पत्तीनं पन अग्गभूताय सम्मासम्बोधिया अधिट्ठानभूतेन सीलेन परमुक्कंसगतेन भवितब्बं, तस्मा ‘‘किकीव अण्ड’’न्तिआदिना (विसुद्धि. १.१९; दी. नि. अट्ठ. १.७) वुत्तनयेन सम्मा सीलं रक्खन्तेन सुट्ठुतरं तया पेसलेन भवितब्बं.

अपि च तया धम्मदेसनाय यानत्तये सत्तानं अवतारणपरिपाचनानि कातब्बानि, सीलविकलस्स च वचनं न पच्चेतब्बं होति, असप्पायाहारविचारस्स विय वेज्जस्स तिकिच्छनं, तस्मा कथाहं सद्धेय्यो हुत्वा सत्तानं अवतारणपरिपाचनानि करेय्यन्ति सभावपरिसुद्धसीलेन भवितब्बं. किञ्च झानादिगुणविसेसयोगेन मे सत्तानं उपकारकरणसमत्थता पञ्ञापारमिआदिपरिपूरणञ्च, झानादयो च गुणा सीलपारिसुद्धिं विना न सम्भवन्तीति सम्मदेव सीलं परिसोधेतब्बं.

तथा ‘‘सम्बाधो घरावासो रजोपथो’’तिआदिना (दी. नि. १.१९१; सं. नि. २.१५४; म. नि. १.२९१; २.१०) घरावासे, ‘‘अट्ठिकङ्कलूपमा कामा’’तिआदिना (म. नि. १.२३४; पाचि. १७५) ‘‘मातापि पुत्तेन विवदती’’तिआदिना (म. नि. १.१७८) च कामेसु, ‘‘सेय्यथापि पुरिसो इणं आदाय कम्मन्ते पयोजेय्या’’तिआदिना (दी. नि. १.२१८) कामच्छन्दादीसु आदीनवदस्सनपुब्बङ्गमा वुत्तविपरियायेन ‘‘अब्भोकासो पब्बज्जा’’तिआदिना (दी. नि. १.१९१; सं. नि. २.१५४) पब्बज्जादीसु आनिसंसपटिसङ्खावसेन नेक्खम्मपारमियं पच्चवेक्खणा वेदितब्बा. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन दुक्खक्खन्ध- (म. नि. १.१६३ आदयो) आसिविसोपमसुत्ता- (सं. नि. ४.२३८) दिवसेन वेदितब्बो.

तथा ‘‘पञ्ञाय विना दानादयो धम्मा न विसुज्झन्ति, यथासकं ब्यापारसमत्था च न होन्ती’’ति पञ्ञागुणा मनसिकातब्बा. यथेव हि जीवितेन विना सरीरयन्तं न सोभति, न च अत्तनो किरियासु पटिपत्तिसमत्थं होति, यथा च चक्खादीनि इन्द्रियानि विञ्ञाणेन विना यथासकं विसयेसु किच्चं कातुं नप्पहोन्ति, एवं सद्धादीनि इन्द्रियानि पञ्ञाय विना सकिच्चपटिपत्तियं असमत्थानीति परिच्चागादिपटिपत्तियं पञ्ञा पधानकारणं. उम्मीलितपञ्ञाचक्खुका हि महाबोधिसत्ता अत्तनो अङ्गपच्चङ्गानिपि दत्वा अनत्तुक्कंसका अपरवम्भका च होन्ति, भेसज्जरुक्खा विय विकप्परहिता कालत्तयेपि सोमनस्सजाता. पञ्ञावसेन हि उपायकोसल्लयोगतो परिच्चागो परहितप्पवत्तिया दानपारमिभावं उपेति. अत्तत्थञ्हि दानं वड्ढिसदिसं होति.

तथा पञ्ञाय अभावेन तण्हादिसंकिलेसावियोगतो सीलस्स विसुद्धि एव न सम्भवति, कुतो सब्बञ्ञुगुणाधिट्ठानभावो. पञ्ञवा एव च घरावासे कामगुणेसु संसारे च आदीनवं पब्बज्जाय झानसमापत्तियं निब्बाने च आनिसंसं सुट्ठु सल्लक्खेन्तो पब्बजित्वा झानसमापत्तियो निब्बत्तेत्वा निब्बानाभिमुखो परे च तत्थ पतिट्ठापेति. वीरियञ्च पञ्ञाविरहितं यथिच्छितमत्थं न साधेति दुरारम्भभावतो. वरमेव हि अनारम्भो दुरारम्भतो, पञ्ञासहितेन पन वीरियेन न किञ्चि दुरधिगमं उपायपटिपत्तितो. तथा पञ्ञवा एव परापकारादीनं अधिवासकजातिको होति, न दुप्पञ्ञो. पञ्ञाविरहितस्स च परेहि उपनीता अपकारा खन्तिया पटिपक्खमेव अनुब्रूहेन्ति, पञ्ञवतो पन ते खन्तिसम्पत्तिया परिब्रूहनवसेन अस्सा थिरभावाय संवत्तन्ति. पञ्ञवा एव तीणिपि सच्चानि नेसं कारणानि पटिपक्खे च यथाभूतं जानित्वा परेसं अविसंवादको होति.

तथा पञ्ञाबलेन अत्तानं उपत्थम्भेत्वा धितिसम्पदाय सब्बपारमीसु अचलसमादानाधिट्ठानो होति. पञ्ञवा एव च पियमज्झत्तवेरिविभागं अकत्वा सब्बत्थ हितूपसंहारकुसलो होति. तथा पञ्ञावसेन लाभालाभादिलोकधम्मसन्निपाते निब्बिकारताय मज्झत्तो होति. एवं सब्बासं पारमीनं पञ्ञाव पारिसुद्धिहेतूति पञ्ञागुणा पच्चवेक्खितब्बा. अपि च पञ्ञाय विना न दस्सनसम्पत्ति, अन्तरेन च दिट्ठिसम्पदं न सीलसम्पदा, सीलदिट्ठिसम्पदाविरहितस्स न समाधिसम्पदा, असमाहितेन च न सक्का अत्तहितमत्तम्पि साधेतुं, पगेव उक्कंसगतं परहितन्ति परहिताय पटिपन्नेन ‘‘ननु तया सक्कच्चं पञ्ञाय परिवुद्धियं आयोगो करणीयो’’ति बोधिसत्तेन अत्ता ओवदितब्बो. पञ्ञानुभावेन हि महासत्तो चतुरधिट्ठानाधिट्ठितो चतूहि सङ्गहवत्थूहि लोकं अनुग्गण्हन्तो सत्ते निय्यानमग्गे अवतारेति, इन्द्रियानि च नेसं परिपाचेति.

तथा पञ्ञाबलेन खन्धायतनादीसु पविचयबहुलोपवत्तिनिवत्तियो याथावतो परिजानन्तो दानादयो गुणे विसेसनिब्बेधभागियभावं नयन्तो बोधिसत्तसिक्खाय परिपूरकारी होतीति एवमादिना अनेकाकारवोकारे पञ्ञागुणे ववत्थपेत्वा पञ्ञापारमी अनुब्रूहेतब्बा.

तथा दिस्समानानिपि लोकियानि कम्मानि निहीनवीरियेन पापुणितुं असक्कुणेय्यानि, अगणितखेदेन पन आरद्धवीरियेन दुरधिगमं नाम नत्थि. निहीनवीरियो हि ‘‘संसारमहोघतो सब्बसत्ते सन्तारेस्सामी’’ति आरभितुमेव न सक्कुणाति. मज्झिमो आरभित्वा अन्तरा वोसानमापज्जति. उक्कट्ठवीरियो पन अत्तसुखनिरपेक्खो आरम्भपारमिमधिगच्छतीति वीरियसम्पत्ति पच्चवेक्खितब्बा. अपि च ‘‘यस्स अत्तनो एव संसारपङ्कतो समुद्धरणत्थमारम्भो, तस्सापि न वीरियस्स सिथिलभावे मनोरथानं मत्थकप्पत्ति सक्का सम्भावेतुं, पगेव सदेवकस्स लोकस्स समुद्धरणत्थं कताभिनीहारेना’’ति च ‘‘रागादीनं दोसगणानं मत्तमहागजानं विय दुन्निवारभावतो तन्निदानानञ्च कम्मसमादानानं उक्खित्तासिकवधकसदिसभावतो तन्निमित्तानञ्च दुग्गतीनं सब्बदा विवटमुखभावतो, तत्थ नियोजकानञ्च पापमित्तानं सदा सन्निहितभावतो तदोवादकारिताय च बालस्स पुथुज्जनभावस्स सतिसम्भवे युत्तं सयमेव संसारदुक्खतो निस्सरितुन्ति मिच्छावितक्का वीरियानुभावेन दूरीभवन्ती’’ति च ‘‘यदि पन सम्बोधि अत्ताधीनेन वीरियेन सक्का समधिगन्तुं, किमेत्थ दुक्कर’’न्ति च एवमादिना नयेन वीरियगुणा पच्चवेक्खितब्बा.

तथा खन्ति नामायं निरवसेसगुणपटिपक्खस्स कोधस्स विधमनतो गुणसम्पादने साधूनमप्पटिहतमायुधं, पराभिभवसमत्थानं अलङ्कारो, समणब्राह्मणानं बलसम्पदा, कोधग्गिविनयनउदकधारा, कल्याणस्स कित्तिसद्दस्स सञ्जातिदेसो, पापपुग्गलानं वचीविसवूपसमकरो मन्तागदो, संवरे ठितानं परमा धीरपकति, गम्भीरासयताय सागरो, दोसमहासागरस्स वेला, अपायद्वारस्स पिदहनकवाटं, देवब्रह्मलोकानं आरोहणसोपानं, सब्बगुणानं अधिवासनभूमि, उत्तमा कायवचीमनोविसुद्धीति मनसिकातब्बं.

अपि च ‘‘एते सत्ता खन्तिसम्पत्तिया अभावतो इधलोके तप्पन्ति, परलोके च तपनीयधम्मानुयोगतो’’ति च ‘‘यदिपि परापकारनिमित्तं दुक्खं उप्पज्जति, तस्स पन दुक्खस्स खेत्तभूतो अत्तभावो बीजभूतञ्च कम्मं मयाव अभिसङ्खत’’न्ति च ‘‘तस्स च दुक्खस्स आणण्यकारणमेत’’न्ति च ‘‘अपकारके असति कथं मय्हं खन्तिसम्पदा सम्भवती’’ति च ‘‘यदिपायं एतरहि अपकारको, अयं नाम पुब्बे अनेन मय्हं उपकारो कतो’’ति च ‘‘अपकारो एव वा खन्तिनिमित्तताय उपकारो’’ति च ‘‘सब्बेपिमे सत्ता मय्हं पुत्तसदिसा, पुत्तकतापराधेसु च को कुज्झिस्सती’’ति च ‘‘येन कोधपिसाचावेसेन अयं मय्हं अपरज्झति, स्वायं कोधभूतावेसो मया विनेतब्बो’’ति च, ‘‘येन अपकारेन इदं मय्हं दुक्खं उप्पन्नं, तस्स अहम्पि निमित्त’’न्ति च, ‘‘येहि धम्मेहि अपकारो कतो, यत्थ च कतो, सब्बेपि ते तस्मिं एव खणे निरुद्धा कस्सिदानि केन कोपो कातब्बो’’ति च, ‘‘अनत्तताय सब्बधम्मानं को कस्स अपरज्झती’’ति च पच्चवेक्खन्तेन खन्तिसम्पदा अनुब्रूहेतब्बा.

यदि पनस्स दीघरत्तं परिचयेन परापकारनिमित्तको कोधो चित्तं परियादाय तिट्ठेय्य, तेन इति पटिसञ्चिक्खितब्बं – ‘‘खन्ति नामेसा परापकारस्स पटिपक्खपटिपत्तीनं पच्चुपकारकारण’’न्ति च ‘‘अपकारो च मय्हं दुक्खूपनिसा सद्धाति दुक्खुप्पादनेन सद्धाय सब्बलोके अनभिरतिसञ्ञाय च पच्चयो’’ति च, ‘‘इन्द्रियपकति हेसा यदिदं इट्ठानिट्ठविसयसमायोगो. तत्थ अनिट्ठविसयसमायोगो मय्हं न सियाति तं कुतेत्थ लब्भा’’ति च ‘‘कोधवसिको सत्तो कोधेन उम्मत्तो विक्खित्तचित्तो, तत्थ किं पच्चपकारेना’’ति च ‘‘सब्बेपिमे सत्ता सम्मासम्बुद्धेन ओरसपुत्ता विय परिपालिता, तस्मा न तत्थ मया चित्तकोपो कातब्बो’’ति च, ‘‘अपराधके च सति गुणे गुणवति मया कोपो न कातब्बो’’ति च, ‘‘असति गुणे विसेसेन करुणायितब्बो’’ति च ‘‘कोपेन च मय्हं गुणयसा निहीयन्ती’’ति च, ‘‘कुज्झनेन मय्हं दुब्बण्णदुक्खसेय्यादयो सपत्तकन्ता आगच्छन्ती’’ति च, ‘‘कोधो च नामायं सब्बाहितकारको सब्बहितविनासको बलवा पच्चत्थिको’’ति च, ‘‘सति च खन्तिया न कोचि पच्चत्थिको’’ति च, ‘‘अपराधकेन अपराधनिमित्तं यं आयतिं लद्धब्बं दुक्खं सति च खन्तिया मय्हं तदभावो’’ति च, ‘‘चिन्तनेन कुज्झन्तेन च मया पच्चत्थिकोयेव अनुवत्तितो होती’’ति च, ‘‘कोधे च मया खन्तिया अभिभूते तस्स दासभूतो पच्चत्थिको सम्मदेव अभिभूतो होती’’ति च, ‘‘कोधनिमित्तं खन्तिगुणपरिच्चागो मय्हं न युत्तो’’ति च, ‘‘सति च कोधे गुणविरोधपच्चनीकधम्मे कथं मे सीलादिधम्मा पारिपूरिं गच्छेय्युं, असति च तेसु कथाहं सत्तानं उपकारबहुलो पटिञ्ञानुरूपं उत्तमं सम्पत्तिं पापुणिस्सामी’’ति च, ‘‘खन्तिया च सति बहिद्धा विक्खेपाभावतो समाहितस्स सब्बे सङ्खारा अनिच्चतो दुक्खतो सब्बे धम्मा अनत्ततो निब्बानञ्च असङ्खतामतसन्तपणीततादिभावतो निज्झानं खमन्ति बुद्धधम्मा च अचिन्तेय्यापरिमेय्यप्पभावा’’ति.

ततो च अनुलोमियं खन्तियं ठितो केवला इमे अत्तत्तनियभावरहिता धम्ममत्ता यथासकं पच्चयेहि उप्पज्जन्ति वयन्ति, न कुतोचि आगच्छन्ति, न कुहिञ्चि गच्छन्ति, न च कत्थचि पतिट्ठिता, न चेत्थ कोचि कस्सचि ब्यापारोति अहंकारममंकारानधिट्ठानता निज्झानं खमति, येन बोधिसत्तो बोधिया नियतो अनावत्तिधम्मो होतीति एवमादिना खन्तिपारमिया पच्चवेक्खणा वेदितब्बा.