१३. सुवण्णसामचरियावण्णना

१११. तेरसमे सामो यदा वने आसिन्ति हिमवन्तस्मिं मिगसम्मताय नाम नदिया तीरे महति अरञ्ञे सामो नाम तापसकुमारो यदा अहोसि. सक्केन अभिनिम्मितोति सक्कस्स देवानमिन्दस्स उपदेससम्पत्तिया जातत्ता सक्केन निब्बत्तितो जनितो. तत्रायं अनुपुब्बिकथा – अतीते बाराणसितो अविदूरे नदिया तीरे एको नेसादगामो अहोसि. तत्थ जेट्ठनेसादस्स पुत्तो जातो. तस्स ‘‘दुकूलो’’ति नाममकंसु. तस्सा एव नदिया परतीरेपि एको नेसादगामो अहोसि. तत्थ जेट्ठनेसादस्स धीता जाता. तस्सा ‘‘पारिका’’ति नाममकंसु. ते उभोपि ब्रह्मलोकतो आगता सुद्धसत्ता. तेसं वयप्पत्तानं अनिच्छमानानंयेव आवाहविवाहं करिंसु. ते उभोपि किलेससमुद्दं अनोतरित्वा ब्रह्मानो विय एकतो वसिंसु. न च किञ्चि नेसादकम्मं करोन्ति.

अथ दुकूलं मातापितरो ‘‘तात, त्वं नेसादकम्मं न करोसि, नेव घरावासं इच्छसि, किं नाम करिस्ससी’’ति आहंसु. सो ‘‘तुम्हेसु अनुजानन्तेसु पब्बजिस्सामी’’ति आह. ‘‘तेन हि पब्बजाही’’ति. द्वेपि जना हिमवन्तं पविसित्वा यस्मिं ठाने मिगसम्मता नाम नदी हिमवन्ततो ओतरित्वा गङ्गं पत्ता, तं ठानं गन्त्वा गङ्गं पहाय मिगसम्मताभिमुखा अभिरुहिंसु. तदा सक्कस्स भवनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को तं कारणं ञत्वा विस्सकम्मुना तस्मिं ठाने अस्समं मापेसि. ते तत्थ गन्त्वा पब्बजित्वा सक्कदत्तिये अस्समे कामावचरमेत्तं भावेत्वा पटिवसिंसु. सक्कोपि तेसं उपट्ठानं आगच्छति.

सो एकदिवसं ‘‘तेसं चक्खू परिहायिस्सन्ती’’ति ञत्वा उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, वो चक्खूनं अन्तरायो पञ्ञायति, पटिजग्गनकं पुत्तं लद्धुं वट्टति, जानामि तुम्हाकं सुद्धचित्ततं, तस्मा पारिकाय उतुनिकाले नाभिं हत्थेन परामसेय्याथ, एवं वो पुत्तो जायिस्सति, सो वो उपट्ठहिस्सती’’ति वत्वा पक्कामि. दुकूलपण्डितो तं कारणं पारिकाय आचिक्खित्वा तस्सा उतुनिकाले नाभिं परामसि. तदा बोधिसत्तो देवलोका चवित्वा तस्सा कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि, सा दसमासच्चयेन सुवण्णवण्णं पुत्तं विजायि. तेनेवस्स ‘‘सुवण्णसामो’’ति नामं करिंसु. तं अपरभागे वड्ढित्वा सोळसवस्सुद्देसिकम्पि मातापितरो रक्खन्ता अस्समे निसीदापेत्वा सयमेव वनमूलफलाफलत्थाय गच्छन्ति.

अथेकदिवसं वने फलाफलं आदाय निवत्तित्वा अस्समपदतो अविदूरे मेघे उट्ठिते रुक्खमूलं पविसित्वा वम्मिकमत्थके ठितानं सरीरतो सेदगन्धमिस्सके उदके तस्मिं वम्मिकबिले ठितस्स आसिविसस्स नासापुटं पविट्ठे आसिविसो कुज्झित्वा नासावातेन पहरि. द्वे अन्धा हुत्वा परिदेवमाना विरविंसु. अथ महासत्तो ‘‘मम मातापितरो अतिचिरायन्ति, का नु खो तेसं पवत्ती’’ति पटिमग्गं गन्त्वा सद्दमकासि. ते तस्स सद्दं सञ्जानित्वा पटिसद्दं कत्वा पुत्तसिनेहेन ‘‘तात साम, इध परिपन्थो अत्थि, मा आगमी’’ति वत्वा सद्दानुसारेन सयमेव समागमिंसु. सो ‘‘केन वो कारणेन चक्खूनि विनट्ठानी’’ति पुच्छित्वा ‘‘तात, मयं न जानाम, देवे वस्सन्ते रुक्खमूले वम्मिकमत्थके ठिता, अथ न पस्सामा’’ति वुत्तमत्ते एव अञ्ञासि ‘‘तत्थ आसिविसेन भवितब्बं, तेन कुद्धेन नासावातो विस्सट्ठो भविस्सती’’ति.

अथ ‘‘मा चिन्तयित्थ, अहं वो पटिजग्गिस्सामी’’ति मातापितरो अस्समं नेत्वा तेसं रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादिसञ्चरणट्ठाने रज्जुके बन्धि. ततो पट्ठाय ते अस्समे ठपेत्वा वनमूलफलाफलानि आहरति, पातोव वसनट्ठानं सम्मज्जति, पानीयं आहरति, परिभोजनीयं उपट्ठापेति, दन्तकट्ठमुखोदकानि दत्वा मधुरफलाफलं देति. तेहि मुखे विक्खालिते सयं परिभुञ्जित्वा मातापितरो वन्दित्वा तेसं अविदूरेयेव अच्छति – ‘‘किं नु खो इमे आणापेन्ती’’ति. विसेसेन च मेत्तं बहुलमकासि, तेनस्स सत्ता अप्पटिक्कूला अहेसुं. यथा चस्स सत्ता, एवं सत्तानं सो बोधिसत्तो अप्पटिक्कूलो. एवं सो दिवसे दिवसे फलाफलत्थाय अरञ्ञं गच्छन्तोपि आगच्छन्तोपि मिगगणपरिवुतो एव अहोसि. सीहब्यग्घादिविपक्खसत्तापि तेन सद्धिं अतिविय विस्सत्था, मेत्तानुभावेन पनस्स वसनट्ठाने अञ्ञमञ्ञं तिरच्छानगता मुदुचित्ततं पटिलभिंसु. इति सो सब्बत्थ मेत्तानुभावेन अभीरू अनुत्रासी ब्रह्मा विय अवेरो विहासि. तेन वुत्तं ‘‘पवने सीहब्यग्घे च, मेत्तायमुपनामयि’’न्तिआदि.

तत्थ मेत्तायमुपनामयिन्ति म-कारो पदसन्धिकरो, मेत्ताभावनाय कुरूरकम्मन्ते सीहब्यग्घेपि फरि, पगेव सेससत्तेति अधिप्पायो. अथ वा मेत्ता अयति पवत्तति एतेनाति मेत्तायो, मेत्ताभावना. तं मेत्तायं उपनामयिं सत्तेसु अनोधिसो उपनेसिं. ‘‘सीहब्यग्घेही’’तिपि पाठो. तस्सत्थो – न केवलमहमेव, अथ खो पवने सीहब्यग्घेहि, यस्मिं महावने तदा अहं विहरामि, तत्थ सीहब्यग्घेहि सद्धिं अहं सत्तेसु मेत्तं उपनामेसिं. सीहब्यग्घापि हि तदा ममानुभावेन सत्तेसु मेत्तचित्ततं पटिलभिंसु, पगेव इतरे सत्ताति दस्सेति.

११२. पसदमिगवराहेहीति पसदमिगेहि चेव वनसूकरेहि च. परिवारेत्वाति एतेहि अत्तानं परिवारितं कत्वा तस्मिं अरञ्ञे वसिं.

११३. इदानि तदा अत्तनो मेत्ताभावनाय लद्धं आनिसंसं मत्थकप्पत्तिञ्चस्स दस्सेतुं ‘‘न मं कोचि उत्तसती’’ति ओसानगाथमाह. तस्सत्थो – ससबिळारादिको भीरुकजातिकोपि कोचि सत्तो मं न उत्तसति न उब्बिज्जेति. अहम्पि कस्सचि सीहब्यग्घादितिरच्छानतो यक्खादिअमनुस्सतो लुद्दलोहितपाणिमनुस्सतोति कुतोचिपि न भायामि. कस्मा? यस्मा मेत्ताबलेनुपत्थद्धो चिरकालं भाविताय मेत्तापारमितायानुभावेन उपत्थम्भितो तस्मिं पवने महाअरञ्ञे तदा रमामि अभिरमामीति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

एवं पन महासत्तो सब्बसत्ते मेत्तायन्तो मातापितरो च साधुकं पटिजग्गन्तो एकदिवसं अरञ्ञतो मधुरफलाफलं आहरित्वा अस्समे ठपेत्वा मातापितरो वन्दित्वा ‘‘पानीयं आदाय आगमिस्सामी’’ति मिगगणपरिवुतो द्वे मिगे एकतो कत्वा तेसं पिट्ठियं पानीयघटं ठपेत्वा हत्थेन गहेत्वा नदीतित्थं अगमासि. तस्मिं समये बाराणसियं पीळियक्खो नाम राजा रज्जं कारेसि. सो मिगमंसलोभेन मातरं रज्जं पटिच्छापेत्वा सन्नद्धपञ्चावुधो हिमवन्तं पविसित्वा मिगे वधित्वा मंसं खादित्वा चरन्तो मिगसम्मतं नदिं पत्वा अनुपुब्बेन सामस्स पानीयगहणतित्थं पत्तो. मिगपदवलञ्जं दिस्वा गच्छन्तो तं तथा गच्छन्तं दिस्वा ‘‘मया एत्तकं कालं एवं विचरन्तो मनुस्सो न दिट्ठपुब्बो, देवो नु खो एस नागो नु खो, सचाहं उपसङ्कमित्वा पुच्छिस्सामि, सहसा पक्कमेय्याति. यंनूनाहं एतं विज्झित्वा दुब्बलं कत्वा पुच्छेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा महासत्तं न्हत्वा वाकचीरं निवासेत्वा अजिनचम्मं एकंसं करित्वा पानीयघटं पूरेत्वा उक्खिपित्वा वामंसकूटे ठपनकाले ‘‘इदानि तं विज्झितुं समयो’’ति विसपीतेन सरेन दक्खिणपस्से विज्झि. सरो वामपस्सेन निक्खमि. तस्स विद्धभावं ञत्वा मिगगणो भीतो पलायि.

सामपण्डितो पन विद्धोपि पानीयघटं यथा वा तथा वा अनवसुम्भेत्वा सतिं पच्चुपट्ठापेत्वा सणिकं ओतारेत्वा वालुकं ब्यूहित्वा ठपेत्वा दिसं ववत्थपेत्वा मातापितूनं वसनट्ठानदिसाभागेन सीसं कत्वा निपज्जित्वा मुखेन लोहितं छड्डेत्वा ‘‘मम कोचि वेरी नाम नत्थि, ममपि कत्थचि वेरं नाम नत्थी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

‘‘को नु मं उसुना विज्झि, पमत्तं उदहारकं;

खत्तियो ब्राह्मणो वेस्सो, को मं विद्धा निलीयती’’ति. (जा. २.२२.२९६);

तं सुत्वा राजा ‘‘अयं मया विज्झित्वा पथवियं पातितोपि नेव मं अक्कोसति न परिभासति, मम हदयमंसं सम्बाहन्तो विय पियवचनेन समुदाचरति, गमिस्सामिस्स सन्तिक’’न्ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमित्वा अत्तानं अत्तना च विद्धभावं आविकत्वा ‘‘को वा त्वं कस्स वा पुत्तो’’ति महासत्तं पुच्छि.

सो ‘‘सामो नामाहं दुकूलपण्डितस्स नाम नेसादइसिनो पुत्तो, किस्स पन मं विज्झी’’ति आह. सो पठमं ‘‘मिगसञ्ञाया’’ति मुसावादं वत्वा ‘‘अहं इमं निरपराधं अकारणेन विज्झि’’न्ति अनुसोचित्वा यथाभूतं आविकत्वा तस्स मातापितूनं वसनट्ठानं पुच्छित्वा तत्थ गन्त्वा तेसं अत्तानं आविकत्वा तेहि कतपटिसन्थारो ‘‘सामो मया विद्धो’’ति वत्वा ते परिदेवन्ते सोकसमापन्ने ‘‘यं सामेन कत्तब्बं परिचारिककम्मं, तं कत्वा अहं वो उपट्ठहिस्सामी’’ति समस्सासेत्वा सामस्स सन्तिकं आनेसि. ते तत्थ गन्त्वा नानप्पकारं परिदेवित्वा तस्स उरे हत्थं ठपेत्वा ‘‘पुत्तस्स मे सरीरे उसुमा वत्ततेव, विसवेगेन विसञ्ञितं आपन्नो भविस्सतीति निब्बिसभावत्थाय सच्चकिरियं करिस्सामा’’ति चिन्तेत्वा –

‘‘यं किञ्चित्थि कतं पुञ्ञं, मय्हञ्चेव पितुच्च ते;

सब्बेन तेन कुसलेन, विसं सामस्स हञ्ञतू’’ति. (जा. २.२२.३८८) –

मातरा,

‘‘यं किञ्चित्थि कतं पुञ्ञं, मय्हञ्चेव मातुच्च ते;

सब्बेन तेन कुसलेन, विसं सामस्स हञ्ञतू’’ति. (जा. २.२२.३९६) –

पितरा,

‘‘पब्बत्याहं गन्धमादने, चिररत्तनिवासिनी;

न मे पियतरो कोचि, अञ्ञो सामेन विज्जति;

एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतू’’ति. (जा. २.२२.३९८) –

देवताय च सच्चकिरियाय कताय महासत्तो खिप्पं वुट्ठासि. पदुमपत्तपलासे उदकबिन्दु विय विनिवट्टेत्वा आबाधो विगतो. विद्धट्ठानं अरोगं पाकतिकमेव अहोसि. मातापितूनं चक्खूनि उप्पज्जिंसु. इति महासत्तस्स अरोगता, मातापितूनञ्च चक्खुपटिलाभो, अरुणुग्गमनं, तेसं चतुन्नम्पि अस्समेयेव अवट्ठानन्ति सब्बं एकक्खणेयेव अहोसि.

अथ महासत्तो रञ्ञा सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘धम्मं चर, महाराजा’’तिआदिना (जा. २.२२.४११-४१२) धम्मं देसेत्वा उत्तरिम्पि ओवदित्वा पञ्च सीलानि अदासि. सो तस्स ओवादं सिरसा पटिग्गहेत्वा वन्दित्वा बाराणसिं गन्त्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गपरायनो अहोसि. बोधिसत्तोपि सद्धिं मातापितूहि अभिञ्ञासमापत्तियो निब्बत्तेत्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.

तदा राजा आनन्दत्थेरो अहोसि, देवधीता उप्पलवण्णा, सक्को अनुरुद्धो, पिता महाकस्सपत्थेरो, माता भद्दकापिलानी, सामपण्डितो लोकनाथो.

तस्स हेट्ठा वुत्तनयेनेव सेसपारमियो निद्धारेतब्बा. तथा विसपीतेन सल्लेन दक्खिणपस्सेन पविसित्वा वामपस्सतो विनिविज्झनवसेन विद्धोपि किञ्चि कायविकारं अकत्वा उदकघटस्स भूमियं निक्खिपनं, वधके अञ्ञातेपि ञाते विय चित्तविकाराभावो, पियवचनेन समुदाचारो, मातापितुउपट्ठानपुञ्ञतो मय्हं परिहानीति अनुसोचनमत्तं, अरोगे जाते रञ्ञो कारुञ्ञं मेत्तञ्च उपट्ठापेत्वा धम्मदेसना, ओवाददानन्ति एवमादयो गुणानुभावा विभावेतब्बाति.

सुवण्णसामचरियावण्णना निट्ठिता.