१. मातुपोसकचरियावण्णना

१. दुतियवग्गस्स पठमे कुञ्जरोति हत्थी. मातुपोसकोति अन्धाय जराजिण्णाय मातुया पटिजग्गनको. महियाति भूमियं. गुणेनाति सीलगुणेन, तदा मम सदिसो नत्थि.

बोधिसत्तो हि तदा हिमवन्तप्पदेसे हत्थियोनियं निब्बत्ति. सो सब्बसेतो अभिरूपो लक्खणसम्पन्नो महाहत्थी अनेकहत्थिसतसहस्सपरिवारो अहोसि. माता पनस्स अन्धा. सो मधुरफलाफलानि हत्थीनं हत्थेसु दत्वा मातु पेसेति. हत्थिनो तस्सा अदत्वा सयं खादन्ति. सो परिग्गण्हन्तो तं पवत्तिं ञत्वा ‘‘यूथं पहाय मातरमेव पोसेस्सामी’’ति रत्तिभागे अञ्ञेसं हत्थीनं अजानन्तानं मातरं गहेत्वा चण्डोरणपब्बतपादं गन्त्वा एकं नळिनिं उपनिस्साय ठिताय पब्बतगुहाय मातरं ठपेत्वा पोसेसि.

२-३. पवने दिस्वा वनचरोति एको वनचरको पुरिसो तस्मिं महावने विचरन्तो मं दिस्वा. रञ्ञो मं पटिवेदयीति बाराणसिरञ्ञो मं आरोचेसि.

सो हि मग्गमूळ्हो दिसं ववत्थपेतुं असक्कोन्तो महन्तेन सद्देन परिदेवि. बोधिसत्तोपि तस्स सद्दं सुत्वा ‘‘अयं पुरिसो अनाथो, न खो पनेतं पतिरूपं, यं एस मयि ठिते इध विनस्सेय्या’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा तं भयेन पलायन्तं दिस्वा ‘‘अम्भो पुरिस, नत्थि ते मं निस्साय भयं, मा पलायि, कस्मा त्वं परिदेवन्तो विचरसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सामि, अहं मग्गमूळ्हो अज्ज मे सत्तमो दिवसो’’ति वुत्ते ‘‘भो पुरिस, मा भायि, अहं तं मनुस्सपथे ठपेस्सामी’’ति तं अत्तनो पिट्ठियं निसीदापेत्वा अरञ्ञतो नीहरित्वा निवत्ति. सोपि पापो ‘‘नगरं गन्त्वा रञ्ञो आरोचेस्सामी’’ति रुक्खसञ्ञं पब्बतसञ्ञञ्च करोन्तोव निक्खमित्वा बाराणसिं अगमासि. तस्मिं काले रञ्ञो मङ्गलहत्थी मतो. सो पुरिसो राजानं उपसङ्कमित्वा महापुरिसस्स अत्तनो दिट्ठभावं आरोचेसि. तेन वुत्तं ‘‘तवानुच्छवो, महाराज, गजो वसति कानने’’तिआदि.

तत्थ तवानुच्छवोति तव ओपवय्हं कातुं अनुच्छविको युत्तो. न तस्स परिक्खायत्थोति तस्स गहणे गमनुपच्छेदनत्थं समन्ततो खणितब्बपरिक्खाय वा करेणुया कण्णपुटेन अत्तानं पटिच्छादेत्वा खित्तपासरज्जुया बन्धितब्बआळकसङ्खातआलानेन वा यत्थ पविट्ठो कत्थचि गन्तुं न सक्कोति, तादिसवञ्चनकासुया वा अत्थो पयोजनं नत्थि. सहगहितेति गहणसमकालं एव. एहितीति आगमिस्सति.

राजा इमं मग्गदेसकं कत्वा अरञ्ञं गन्त्वा ‘‘इमिना वुत्तं हत्थिनागं आनेही’’ति हत्थाचरियं सह परिवारेन पेसेसि. सो तेन सद्धिं गन्त्वा बोधिसत्तं नळिनिं पविसित्वा गोचरं गण्हन्तं पस्सि. तेन वुत्तं –

४. ‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, राजापि तुट्ठमानसो;

पेसेसि हत्थिदमकं, छेकाचरियं सुसिक्खितं.

५. ‘‘गन्त्वा सो हत्थिदमको, अद्दस पदुमस्सरे;

भिसमुळालं उद्धरन्तं, यापनत्थाय मातुया’’ति.

तत्थ छेकाचरियन्ति हत्थिबन्धनादिविधिम्हि कुसलं हत्थाचरियं. सुसिक्खितन्ति हत्थीनं सिक्खापनविज्जाय निट्ठङ्गमनेन सुट्ठु सिक्खितं.

६. विञ्ञाय मे सीलगुणन्ति ‘‘भद्दो अयं हत्थाजानीयो न मन्दो, न चण्डो, न वोमिस्ससीलो वा’’ति मम सीलगुणं जानित्वा. कथं? लक्खणं उपधारयीति सुसिक्खितहत्थिसिप्पत्ता मम लक्खणं समन्ततो उपधारेसि. तेन सो एहि पुत्ताति वत्वान, मम सोण्डाय अग्गहि.

७. बोधिसत्तो हत्थाचरियं दिस्वा – ‘‘इदं भयं मय्हं एतस्स पुरिसस्स सन्तिका उप्पन्नं, अहं खो पन महाबलो हत्थिसहस्सम्पि विद्धंसेतुं समत्थो, पहोमि कुज्झित्वा सरट्ठकं सेनावाहनं नासेतुं, सचे पन कुज्झिस्सामि, सीलं मे भिज्जिस्सति, तस्मा सत्तीहि कोट्टियमानोपि न कुज्झिस्सामी’’ति चित्तं अधिट्ठाय सीसं ओनामेत्वा निच्चलोव अट्ठासि. तेनाह भगवा ‘‘यं मे तदा पाकतिकं, सरीरानुगतं बल’’न्तिआदि.

तत्थ पाकतिकन्ति सभावसिद्धं. सरीरानुगतन्ति सरीरमेव अनुगतं कायबलं, न उपायकुसलतासङ्खातञाणानुगतन्ति अधिप्पायो. अज्ज नागसहस्सानन्ति अज्जकाले अनेकेसं हत्थिसहस्सानं समुदितानं. बलेन समसादिसन्ति तेसं सरीरबलेन समसममेव हुत्वा सदिसं, न उपमामत्तेन. मङ्गलहत्थिकुले हि तदा बोधिसत्तो उप्पन्नोति.

८. यदिहं तेसं पकुप्पेय्यन्ति मं गहणाय उपगतानं तेसं अहं यदि कुज्झेय्यं, तेसं जीवितमद्दने पटिबलो भवेय्यं. न केवलं तेसञ्ञेव, अथ खो याव रज्जम्पि मानुसन्ति यतो रज्जतो तेसं आगतानं मनुस्सानं सब्बम्पि रज्जं पोथेत्वा चुण्णविचुण्णं करेय्यं.

९. अपि चाहं सीलरक्खायाति एवं समत्थोपि च अहं अत्तनि पतिट्ठिताय सीलरक्खाय सीलगुत्तिया गुत्तो बन्धो विय. न करोमि चित्ते अञ्ञथत्तन्ति तस्स सीलस्स अञ्ञथत्तभूतं तेसं सत्तानं पोथनादिविधिं मय्हं चित्ते न करोमि, तत्थ चित्तम्पि न उप्पादेमि. पक्खिपन्तं ममाळकेति आलानत्थम्भे पक्खिपन्तं, ‘‘दिस्वापी’’ति वचनसेसो. कस्माति चे, सीलपारमिपूरिया ईदिसेसु ठानेसु सीलं अखण्डेन्तस्स मे नचिरस्सेव सीलपारमी परिपूरेस्सतीति सीलपारमिपरिपूरणत्थं तस्स अञ्ञथत्तं चित्ते न करोमीति योजना.

१०. ‘‘यदि ते म’’न्ति गाथायपि सीलरक्खाय दळ्हं कत्वा सीलस्स अधिट्ठितभावमेव दस्सेति. तत्थ कोट्टेय्युन्ति भिन्देय्युं. सीलखण्डभया ममाति मम सीलस्स खण्डनभयेन.

एवं पन चिन्तेत्वा बोधिसत्ते निच्चले ठिते हत्थाचरियो पदुमसरं ओतरित्वा तस्स लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘एहि पुत्ता’’ति रजतदामसदिसाय सोण्डाय गहेत्वा सत्तमे दिवसे बाराणसिं पापुणि. सो अन्तरामग्गे वत्तमानोव रञ्ञो सासनं पेसेसि. राजा नगरं अलङ्कारापेसि. हत्थाचरियो बोधिसत्तं कतगन्धपरिभण्डं अलङ्कतपटियत्तं हत्थिसालं नेत्वा विचित्रसाणिया परिक्खिपापेत्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा नानग्गरसभोजनं आदाय गन्त्वा बोधिसत्तस्स दापेसि. सो ‘‘मातरं विना गोचरं न गण्हिस्सामी’’ति पिण्डं न गण्हि. याचितोपि अग्गहेत्वा –

‘‘सा नूनसा कपणिका, अन्धा अपरिणायिका;

खाणुं पादेन घट्टेति, गिरिं चण्डोरणं पती’’ति. –

आह. तं सुत्वा राजा –

‘‘का नु ते सा महानाग, अन्धा अपरिणायिका;

खाणुं पादेन घट्टेति, गिरिं चण्डोरणं पती’’ति. – पुच्छित्वा –

‘‘माता मे सा महाराज, अन्धा अपरिणायिका;

खाणुं पादेन घट्टेति, गिरिं चण्डोरणं पती’’ति. –

वुत्ते अज्ज सत्तमो दिवसो ‘‘माता मे गोचरं न लभित्था’’ति वदतो इमस्स गोचरं अगण्हन्तस्स. तस्मा –

‘‘मुञ्चथेतं महानागं, योयं भरति मातरं;

समेतु मातरा नागो, सह सब्बेहि ञातिभी’’ति. – वत्वा मुञ्चापेसि –

‘‘मुत्तो च बन्धना नागो, मुत्तदामाय कुञ्जरो;

मुहुत्तं अस्सासयित्वा, अगमा येन पब्बतो’’ति.

तत्थ कपणिकाति वराका. खाणुं पादेन घट्टेतीति अन्धताय पुत्तवियोगदुक्खेन च परिदेवमाना तत्थ तत्थ रुक्खकळिङ्गरे पादेन घट्टेति. चण्डोरणं पतीति चण्डोरणपब्बताभिमुखी, तस्मिं पब्बतपादे परिब्भममानाति अत्थो. अगमा येन पब्बतोति सो हत्थिनागो बन्धना मुत्तो थोकं विस्समित्वा रञ्ञो दसराजधम्मगाथाहि धम्मं देसेत्वा ‘‘अप्पमत्तो होहि, महाराजा’’ति ओवादं दत्वा महाजनेन गन्धमालादीहि पूजियमानो नगरा निक्खमित्वा तदहेव मातरा समागन्त्वा सब्बं पवत्तिं आचिक्खि. सा तुट्ठमानसा –

‘‘चिरं जीवतु सो राजा, कासीनं रट्ठवड्ढनो;

यो मे पुत्तं पमोचेसि, सदा वुद्धापचायिक’’न्ति. (जा. १.११.१२) –

रञ्ञो अनुमोदनं अकासि. राजा बोधिसत्तस्स गुणे पसीदित्वा नळिनिया अविदूरे गामं मापेत्वा बोधिसत्तस्स मातु चस्स निबद्धं वत्तं पट्ठपेसि. अपरभागे बोधिसत्तो मातरि मताय तस्सा सरीरपरिहारं कत्वा कुरण्डकअस्समपदं नाम गतो. तस्मिं पन ठाने हिमवन्ततो ओतरित्वा पञ्चसता इसयो वसिंसु. तं वत्तं तेसं दत्वा राजा बोधिसत्तस्स समानरूपं सिलापटिमं कारेत्वा महासक्कारं पवत्तेसि. जम्बुदीपवासिनो अनुसंवच्छरं सन्निपतित्वा हत्थिमहं नाम करिंसु.

तदा राजा आनन्दो अहोसि, हत्थिनी महामाया, वनचरको देवदत्तो, मातुपोसकहत्थिनागो लोकनाथो.

इधापि दानपारमिआदयो यथारहं निद्धारेतब्बा. सीलपारमी पन अतिसयवतीति सा एव देसनं आरुळ्हा. तथा तिरच्छानयोनियं उप्पन्नोपि ब्रह्मपुब्बदेवपुब्बाचरियआहुनेय्यादिभावेन सब्बञ्ञुबुद्धेनपि पसत्थभावानुरूपं मातुया गरुचित्तं उपट्ठपेत्वा ‘‘माता नामेसा पुत्तस्स बहूपकारा, तस्मा मातुपट्ठानं नाम पण्डितेन पञ्ञत्त’’न्ति मनसि कत्वा अनेकेसं हत्थिसहस्सानं इस्सराधिपति महानुभावो यूथपति हुत्वा तेहि अनुवत्तियमानो एककविहारे अन्तरायं अगणेत्वा यूथं पहाय एकको हुत्वा उपकारिखेत्तं पूजेस्सामीति मातुपोसनं, मग्गमूळ्हपुरिसं दिस्वा अनुकम्पाय तं गहेत्वा मनुस्सगोचरसम्पापनं, तेन च कतापराधसहनं, हत्थाचरियप्पमुखानं अत्तानं बन्धितुं आगतपुरिसानं समत्थोपि समानो सन्तासनमत्तेनपि तेसं पीळना भविस्सति, मय्हञ्च सीलस्स खण्डादिभावोति तथा अकत्वा सुदन्तेन ओपवय्हो विय सुखेनेव गहणूपगमनं, मातरं विना न कञ्चि अज्झोहरिस्सामीति सत्ताहम्पि अनाहारता, इमिनापाहं बन्धापितोति चित्तं अनुप्पादेत्वा राजानं मेत्ताय फरणं, तस्स च नानानयेहि धम्मदेसनाति एवमादयो इध महापुरिसस्स गुणानुभावा विभावेतब्बा. तेन वुत्तं – ‘‘एवं अच्छरिया एते, अब्भुता च महेसिनो…पे… धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति.

मातुपोसकचरियावण्णना निट्ठिता.