१. अकित्तिचरियावण्णना

३. एवं भगवा आयस्मतो सारिपुत्तत्थेरस्स सदेवमनुस्साय च परिसाय अत्तनो पुब्बचरियाय सवने उस्साहं जनेत्वा इदानि तं पुब्बचरितं भवन्तरपटिच्छन्नं हत्थतले आमलकं विय पच्चक्खं करोन्तो ‘‘यदा अहं ब्रहारञ्ञे’’तिआदिमाह.

तत्थ यदाति यस्मिं काले. ब्रहारञ्ञेति महाअरञ्ञे, अरञ्ञानियं, महन्ते वनेति अत्थो. सुञ्ञेति जनविवित्ते. विपिनकाननेति विपिनभूते कानने, पदद्वयेनापि तस्स अरञ्ञस्स गहनभावमेव दीपेति, सब्बमेतं कारदीपं सन्धाय वुत्तं. अज्झोगाहेत्वाति अनुपविसित्वा. विहरामीति दिब्बब्रह्मअरियआनेञ्जविहारेहि समुप्पादितसुखविसेसेन इरियापथविहारेन सरीरदुक्खं विच्छिन्दित्वा हरामि अत्तभावं पवत्तेमि. अकित्ति नाम तापसोति एवंनामको तापसो हुत्वा यदा अहं तस्मिं अरञ्ञे विहरामीति अत्थो. सत्था तदा अत्तनो अकित्तितापसभावं धम्मसेनापतिस्स वदति. तत्रायं अनुपुब्बिकथा –

अतीते किर इमस्मिंयेव भद्दकप्पे बाराणसियं ब्रह्मदत्ते नाम राजिनि रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो असीतिकोटिविभवस्स ब्राह्मणमहासालस्स कुले निब्बत्ति, ‘‘अकित्ती’’तिस्स नामं करिंसु. तस्स पदसा गमनकाले भगिनीपि जायि. ‘‘यसवती’’तिस्सा नामं करिंसु. सो सोळसवस्सकाले तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गहेत्वा पच्चागमासि. अथस्स मातापितरो कालमकंसु. सो तेसं पेतकिच्चानि कारेत्वा कतिपयदिवसातिक्कमेन रतनावलोकनं आयुत्तकपुरिसेहि कारयमानो ‘‘एत्तकं मत्तिकं, एत्तकं पेत्तिकं, एत्तकं पितामह’’न्ति सुत्वा संविग्गमानसो हुत्वा ‘‘इदं धनमेव पञ्ञायति, न धनस्स संहारका, सब्बे इमं धनं पहायेव गता, अहं पन नं आदाय गमिस्सामी’’ति राजानं आपुच्छित्वा भेरिं चरापेसि – ‘‘धनेन अत्थिका अकित्तिपण्डितस्स गेहं आगच्छन्तू’’ति.

सो सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा धने अखीयमाने ‘‘किं मे इमाय धनकीळाय, अत्थिका गण्हिस्सन्ती’’ति निवेसनद्वारं विवरित्वा हिरञ्ञसुवण्णादिभरिते सारगब्भे विवरापेत्वा ‘‘दिन्नंयेव हरन्तू’’ति गेहं पहाय ञातिपरिवट्टस्स परिदेवन्तस्स भगिनिं गहेत्वा बाराणसितो निक्खमित्वा नदिं उत्तरित्वा द्वे तीणि योजनानि गन्त्वा पब्बजित्वा रमणीये भूमिभागे पण्णसालं करित्वा वसति. येन पन द्वारेन तदा निक्खमि, तं अकित्तिद्वारं नाम जातं. येन तित्थेन नदिं ओतिण्णो, तं अकित्तितित्थं नाम जातं. तस्स पब्बजितभावं सुत्वा बहू मनुस्सा गामनिगमराजधानिवासिनो तस्स गुणेहि आकड्ढियमानहदया अनुपब्बजिंसु. महापरिवारो अहोसि, महालाभसक्कारो निब्बत्ति, बुद्धुप्पादो विय अहोसि. अथ महासत्तो ‘‘अयं लाभसक्कारो महा, परिवारोपि महन्तो, कायविवेकमत्तम्पि इध न लभति, मया एकाकिना विहरितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा परमप्पिच्छभावतो विवेकनिन्नताय च कस्सचि अजानापेत्वा एककोव निक्खमित्वा अनुपुब्बेन दमिळरट्ठं पत्वा कावीरपट्टनसमीपे उय्याने विहरन्तो झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेसि. तत्रापिस्स महालाभसक्कारो उप्पज्जि. सो तं जिगुच्छन्तो छड्डेत्वा आकासेन गन्त्वा कारदीपे ओतरि. तदा कारदीपो अहिदीपो नाम. सो तत्थ महन्तं काररुक्खं उपनिस्साय पण्णसालं मापेत्वा वासं कप्पेसि. अप्पिच्छताय पन कत्थचि अगन्त्वा तस्स रुक्खस्स फलकाले फलानि खादन्तो फले असति पत्तानि उदकसित्तानि खादन्तो झानसमापत्तीहि वीतिनामेसि.

तस्स सीलतेजेन सक्कस्स पण्डुकम्बलसिलासनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को ‘‘को नु खो मं इमम्हा ठाना चावेतुकामो’’ति आवज्जेन्तो पण्डितं दिस्वा ‘‘किमत्थं नु खो अयं तापसो एवं दुक्करं तपं चरति, सक्कत्तं नु खो पत्थेति, उदाहु अञ्ञं, वीमंसिस्सामि नं. अयञ्हि सुविसुद्धकायवचीमनोसमाचारो जीविते निरपेक्खो उदकसित्तानि कारपत्तानि खादति, सचे सक्कत्तं पत्थेति अत्तनो सित्तानि कारपत्तानि मय्हं दस्सति, नो चे, न दस्सती’’ति ब्राह्मणवण्णेन तस्स सन्तिकं अगमासि. बोधिसत्तोपि कारपत्तानि सेदेत्वा ‘‘सीतलीभूतानि खादिस्सामी’’ति पण्णसालद्वारे निसीदि. अथस्स पुरतो सक्को ब्राह्मणरूपेन भिक्खाय अत्थिको हुत्वा अट्ठासि. महासत्तो तं दिस्वा ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, चिरस्सं वत मे याचको दिट्ठो’’ति सोमनस्सप्पत्तो हुत्वा ‘‘अज्ज मम मनोरथं मत्थकं पापेत्वा दानं दस्सामी’’ति पक्कभाजनेनेव आदाय गन्त्वा दानपारमिं आवज्जेत्वा अत्तनो असेसेत्वाव तस्स भिक्खाभाजने पक्खिपि. सक्को तं गहेत्वा थोकं गन्त्वा अन्तरधायि. महासत्तोपि तस्स दत्वा पुन परियेट्ठिं अनापज्जित्वा तेनेव पीतिसुखेन वीतिनामेसि.

दुतियदिवसे पन कारपत्तानि पचित्वा ‘‘हिय्यो दक्खिणेय्यं अलभिं, अज्ज नु खो कथ’’न्ति पण्णसालद्वारे निसीदि. सक्कोपि तथेव आगमि. महासत्तो पुनपि तथेव दत्वा वीतिनामेसि. ततियदिवसे च तथेव दत्वा ‘‘अहो वत मे लाभा, बहुं वत पुञ्ञं पसवामि, सचाहं दक्खिणेय्यं लभेय्यं, एवमेव मासम्पि द्वेमासम्पि दानं ददेय्य’’न्ति चिन्तेसि. तीसुपि दिवसेसु ‘‘तेन दानेन न लाभसक्कारसिलोकं न चक्कवत्तिसम्पत्तिं न सक्कसम्पत्तिं न ब्रह्मसम्पत्तिं न सावकबोधिं न पच्चेकबोधिं पत्थेमि, अपि च इदं मे दानं सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पच्चयो होतू’’ति यथाधिकारं चित्तं ठपेसि. तेन वुत्तं –

४. ‘‘तदा मं तपतेजेन, सन्तत्तो तिदिवाभिभू;

धारेन्तो ब्राह्मणवण्णं, भिक्खाय मं उपागमि.

५. ‘‘पवना आभतं पण्णं, अतेलञ्च अलोणिकं;

मम द्वारे ठितं दिस्वा, सकटाहेन आकिरिं.

६. ‘‘तस्स दत्वानहं पण्णं, निकुज्जित्वान भाजनं;

पुनेसनं जहित्वान, पाविसिं पण्णसालकं.

७. ‘‘दुतियम्पि ततियम्पि, उपगञ्छि ममन्तिकं;

अकम्पितो अनोलग्गो, एवमेवमदासहं.

८. ‘‘न मे तप्पच्चया अत्थि, सरीरस्मिं विवण्णियं;

पीतिसुखेन रतिया, वीतिनामेमि तं दिवं.

९. ‘‘यदि मासम्पि द्वेमासं, दक्खिणेय्यं वरं लभे;

अकम्पितो अनोलीनो, ददेय्यं दानमुत्तमं.

१०. ‘‘न तस्स दानं ददमानो, यसं लाभञ्च पत्थयिं;

सब्बञ्ञुतं पत्थयानो, तानि कम्मानि आचरि’’न्ति.

तत्थ तदाति यदा अहं अकित्तिनामको तापसो हुत्वा तस्मिं दीपे कारारञ्ञे विहरामि, तदा. मन्ति मम. तपतेजेनाति सीलपारमितानुभावेन. सीलञ्हि दुच्चरितसंकिलेसस्स तपनतो ‘‘तपो’’ति वुच्चति, नेक्खम्मवीरियपारमितानुभावेन वा. तापि हि तण्हासंकिलेसस्स कोसज्जस्स च तपनतो ‘‘तपो’’ति वुच्चति, उक्कंसगता च ता बोधिसत्तस्स इमस्मिं अत्तभावेति. खन्तिसंवरस्स चापि परमुक्कंसगमनतो ‘‘खन्तिपारमितानुभावेना’’तिपि वत्तुं वट्टतेव. ‘‘खन्ती परमं तपो’’ति (दी. नि. २.९०; ध. प. १८४) हि वुत्तं. सन्तत्तोति यथावुत्तगुणानुभावजनितेन धम्मतासिद्धेन पण्डुकम्बलसिलासनस्स उण्हाकारेन सन्तापितो. तिदिवाभिभूति देवलोकाधिपति, सक्कोति अत्थो. पण्णसालाय समीपे गहितम्पि कारपण्णं पण्णसालाय अरञ्ञमज्झगतत्ता ‘‘पवना आभत’’न्ति वुत्तं.

अतेलञ्च अलोणिकन्ति देय्यधम्मस्स अनुळारभावेपि अज्झासयसम्पत्तिया दानधम्मस्स महाजुतिकभावं दस्सेतुं वुत्तं. मम द्वारेति मय्हं पण्णसालाय द्वारे. सकटाहेन आकिरिन्ति इमिना अत्तनो किञ्चिपि असेसेत्वा दिन्नभावं दस्सेति.

पुनेसनं जहित्वानाति ‘‘एकदिवसं द्विक्खत्तुं घासेसनं न सल्लेख’’न्ति चिन्तेत्वा दानपीतिया तित्तो विय हुत्वा तस्मिं दिवसे पुन आहारपरियेट्ठिं अकत्वा.

अकम्पितोति सुदूरविक्खम्भितत्ता मच्छरियेन अचलितो दानज्झासयतो चलनमत्तम्पि अकारितो. अनोलग्गोति लोभवसेन ईसकम्पि अलग्गो. ततियम्पीति पि-सद्देन दुतियम्पीति इमं सम्पिण्डेति. एवमेवमदासहन्ति यथा पठमं, एवमेवं दुतियम्पि, ततियम्पि अदासिं अहं.

न मे तप्पच्चयाति गाथाय वुत्तमेवत्थं पाकटं करोति. तत्थ तप्पच्चयाति दानपच्चया तीसु दिवसेसु छिन्नाहारताय सरीरस्मिं येन वेवण्णियेन भवितब्बं, तम्पि मे सरीरस्मिं विवण्णियं दानपच्चयायेव नत्थि. कस्मा? दानविसयेन पीतिसुखेन दानविसयाय एव च रतिया. वीतिनामेमि तं दिवन्ति तं सकलं तिमत्तदिवसं वीतिनामेमि, न केवलञ्च तीणि एव दिवसानि, अथ खो मासद्विमासमत्तम्पि कालं, एवमेव दातुं पहोमीति दस्सेतुं ‘‘यदि मासम्पी’’तिआदि वुत्तं. अनोलीनोति अलीनचित्तो, दाने असङ्कुचितचित्तोति अत्थो.

तस्साति ब्राह्मणरूपेन आगतस्स सक्कस्स. यसन्ति कित्तिं, परिवारसम्पत्तिं वा. लाभञ्चाति देवमनुस्सेसु चक्कवत्तिआदिभावेन लद्धब्बं लाभं वा न पत्थयिं. अथ खो सब्बञ्ञुतं सम्मासम्बोधिं पत्थयानो आकङ्खमानो तानि तीसु दिवसेसु अनेकवारं उप्पन्नानि दानमयानि पुञ्ञकम्मानि दानस्स वा परिवारभूतानि कायसुचरितादीनि पुञ्ञकम्मानि आचरिं अकासिन्ति.

इति भगवा तस्मिं अत्तभावे अत्तनो सुदुक्करं पुञ्ञचरितमत्तमेव इध महाथेरस्स पकासेसि. जातकदेसनायं पन चतुत्थदिवसे सक्कस्स उपसङ्कमित्वा बोधिसत्तस्स अज्झासयजाननं वरेन उपनिमन्तना बोधिसत्तस्स वरसम्पटिच्छनसीसेन धम्मदेसना देय्यधम्मदक्खिणेय्यानं पुन सक्कस्स अनागमनस्स च आकङ्खमानता च पकासिता. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अकित्तिं दिस्वान सम्मन्तं, सक्को भूतपती ब्रवि;

किं पत्थयं महाब्रह्मे, एको सम्मसि घम्मनि.

‘‘दुक्खो पुनब्भवो सक्क, सरीरस्स च भेदनं;

सम्मोहमरणं दुक्खं, तस्मा सम्मामि, वासव.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते, पतिरूपे सुभासिते;

वरं कस्सप ते दम्मि, यं किञ्चि मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

येन पुत्ते च दारे च, धनधञ्ञं पियानि च;

लद्धा नरा न तप्पन्ति, सो लोभो न मयी वसे.

एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

खेत्तं वत्थुं हिरञ्ञञ्च, गवास्सं दासपोरिसं;

येन जातेन जीयन्ति, सो दोसो न मयी वसे.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

बालं न पस्से न सुणे, न च बालेन संवसे;

बालेनल्लापसल्लापं, न करे न च रोचये.

‘‘किं नु ते अकरं बालो, वद कस्सप कारणं;

केन कस्सप बालस्स, दस्सनं नाभिकङ्खसि.

‘‘अनयं नयति दुम्मेधो, अधुरायं नियुञ्जति;

दुन्नयो सेय्यसो होति, सम्मा वुत्तो पकुप्पति;

विनयं सो न जानाति, साधु तस्स अदस्सनं.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

धीरं पस्से सुणे धीरं, धीरेन सह संवसे;

धीरेनल्लापसल्लापं, तं करे तञ्च रोचये.

‘‘किं नु ते अकरं धीरो, वद कस्सप कारणं;

केन कस्सप धीरस्स, दस्सनं अभिकङ्खसि.

‘‘नयं नयति मेधावी, अधुरायं न युञ्जति;

सुनयो सेय्यसो होति, सम्मा वुत्तो न कुप्पति;

विनयं सो पजानाति, साधु तेन समागमो.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

ततो रत्या विवसाने, सूरियुग्गमनं पति;

दिब्बा भक्खा पातुभवेय्युं, सीलवन्तो च याचका.

‘‘ददतो मे न खीयेथ, दत्वा नानुतपेय्यहं;

ददं चित्तं पसादेय्यं, एतं सक्क वरं वरे.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

न मं पुन उपेय्यासि, एतं सक्क वरं वरे.

‘‘बहूहि वतचरियाहि, नरा च अथ नारियो;

दस्सनं अभिकङ्खन्ति, किं नु मे दस्सने भयं.

‘‘तं तादिसं देववण्णं, सब्बकामसमिद्धिनं;

दिस्वा तपो पमज्जेय्यं, एतं ते दस्सने भय’’न्ति. (जा. १.१३.८३-१०३);

अथ सक्को ‘‘साधु, भन्ते, न ते इतो पट्ठाय सन्तिकं आगमिस्सामी’’ति तं अभिवादेत्वा पक्कामि. महासत्तो यावजीवं तत्थेव वसन्तो आयुपरियोसाने ब्रह्मलोके निब्बत्ति.

अनुरुद्धत्थेरो तदा सक्को अहोसि, लोकनाथो अकित्तिपण्डितो.

तस्स महाभिनिक्खमनसदिसं निक्खन्तत्ता नेक्खम्मपारमी. सुविसुद्धसीलाचारताय सीलपारमी. कामवितक्कादीनं सुट्ठु विक्खम्भितत्ता वीरियपारमी. खन्तिसंवरस्स परमुक्कंसगमनतो खन्तिपारमी. पटिञ्ञानुरूपं पटिपत्तिया सच्चपारमी. सब्बत्थ अचलसमादानाधिट्ठानेन अधिट्ठानपारमी. सब्बसत्तेसु हितज्झासयेन मेत्तापारमी. सत्तसङ्खारकतविप्पकारेसु मज्झत्तभावप्पत्तिया उपेक्खापारमी. तासं उपकारानुपकारे धम्मे जानित्वा अनुपकारे धम्मे पहाय उपकारधम्मेसु पवत्तापनपुरेचरा सहजाता च उपायकोसल्लभूता अतिसल्लेखवुत्तिसाधनी च पञ्ञा पञ्ञापारमीति इमापि दस पारमियो लब्भन्ति.

दानज्झासयस्स पन अतिउळारभावेन दानमुखेन देसना पवत्ता. तस्मा सब्बत्थ समका महाकरुणा, द्वेपि पुञ्ञञाणसम्भारा, कायसुचरितादीनि तीणि बोधिसत्तसुचरितानि, सच्चाधिट्ठानादीनि चत्तारि अधिट्ठानानि, उस्साहादयो चतस्सो बुद्धभूमियो, सद्धादयो पञ्च महाबोधिपरिपाचनीया धम्मा, अलोभज्झासयादयो छ बोधिसत्तानं अज्झासया, तिण्णो तारेस्सामीतिआदयो सत्त पटिञ्ञा धम्मा, अप्पिच्छस्सायं धम्मो, नायं धम्मो महिच्छस्सातिआदयो (दी. नि. ३.३५८; अ. नि. ८.३०) अट्ठ महापुरिसवितक्का (दी. नि. ३.३५८), नव योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा, दानज्झासयादयो दस महापुरिसज्झासया, दानसीलादयो दस पुञ्ञकिरियवत्थूनीति एवमादयो ये अनेकसतअनेकसहस्सप्पभेदा बोधिसम्भारभूता महाबोधिसत्तगुणा. ते सब्बेपि यथारहं इध निद्धारेत्वा वत्तब्बा.

अपि चेत्थ महन्तं भोगक्खन्धं महन्तञ्च ञातिपरिवट्टं पहाय महाभिनिक्खमनसदिसं गेहतो निक्खमनं, निक्खमित्वा पब्बजितस्स बहुजनसम्मतस्स सतो परमप्पिच्छभावेन कुलेसु गणेसु च अलग्गता, अच्चन्तमेव लाभसक्कारसिलोकजिगुच्छा, पविवेकाभिरति, कायजीवितनिरपेक्खो परिच्चागो, अनाहारस्सेव सतो दिवसत्तयम्पि दानपीतिया परितुट्ठस्स निब्बिकारसरीरयापनं, मासद्विमासमत्तम्पि कालं याचके सति आहारं तथेव दत्वा ‘‘दानगतेनेव पीतिसुखेन सरीरं यापेस्सामी’’ति परिच्चागे अनोलीनवुत्तिसाधको उळारो दानज्झासयो, दानं दत्वा पुन आहारपरियेट्ठिया अकरणहेतुभूता परमसल्लेखवुत्तीति एवमादयो महासत्तस्स गुणानुभावा वेदितब्बा. तेनेतं वुच्चति –

‘‘एवं अच्छरिया हेते, अब्भुता च महेसिनो;

महाकारुणिका धीरा, सब्बलोकेकबन्धवा.

‘‘अचिन्तेय्यानुभावा च, सदा सद्धम्मगोचरा;

बोधिसत्ता महासत्ता, सुचिसल्लेखवुत्तिनो.

‘‘महावातसमुद्धत-वीचिमालो महोदधि;

अपि लङ्घेय्य वेलन्तं, बोधिसत्ता न धम्मतं.

‘‘लोके सञ्जातवद्धापि, न ते भावितभाविनो;

लिम्पन्ति लोकधम्मेहि, तोयेन पदुमं यथा.

‘‘येसं वे अत्तनि स्नेहो, निहीयति यथा यथा;

सत्तेसु करुणास्नेहो, वड्ढतेव तथा तथा.

‘‘यथा चित्तं वसे होति, न च चित्तवसानुगा;

तथा कम्मं वसे होति, न च कम्मवसानुगा.

‘‘दोसेहि नाभिभूयन्ति, समुग्घातेन्ति वा न ते;

चरन्ता बोधिपरियेट्ठिं, पुरिसाजानिया बुधा.

‘‘तेसु चित्तप्पसादोपि, दुक्खतो परिमोचये;

पगेवानुकिरिया तेसं, धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति.

परमत्थदीपनिया चरियापिटकसंवण्णनाय

अकित्तिचरियावण्णना निट्ठिता.