१०. सङ्गीतिसुत्तवण्णना

२९६. एवं मे सुतन्ति सङ्गीतिसुत्तं. तत्रायमपुब्बपदवण्णना – चारिकं चरमानोति निबद्धचारिकं चरमानो. तदा किर सत्था दससहस्सचक्कवाळे ञाणजालं पत्थरित्वा लोकं वोलोकयमानो पावानगरवासिनो मल्लराजानो दिस्वा इमे राजानो मय्हं सब्बञ्ञुतञ्ञाणजालस्स अन्तो पञ्ञायन्ति, किं नु खोति आवज्जन्तो ‘‘राजानो एकं सन्धागारं कारेसुं, मयि गते मङ्गलं भणापेस्सन्ति, अहं तेसं मङ्गलं वत्वा उय्योजेत्वा ‘भिक्खुसङ्घस्स धम्मकथं कथेही’ति सारिपुत्तं वक्खामि, सारिपुत्तो तीहि पिटकेहि सम्मसित्वा चुद्दसपञ्हाधिकेन पञ्हसहस्सेन पटिमण्डेत्वा भिक्खुसङ्घस्स सङ्गीतिसुत्तं नाम कथेस्सति, सुत्तन्तं आवज्जेत्वा पञ्च भिक्खुसतानि सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिस्सन्ती’’ति इममत्थं दिस्वा चारिकं पक्कन्तो. तेन वुत्तं – ‘‘मल्लेसु चारिकं चरमानो’’ति.

उब्भतकनवसन्धागारवण्णना

२९७. उब्भतकन्ति तस्स नामं, उच्चत्ता वा एवं वुत्तं. सन्धागारन्ति नगरमज्झे सन्धागारसाला. समणेन वाति एत्थ यस्मा घरवत्थुपरिग्गहकालेयेव देवता अत्तनो वसनट्ठानं गण्हन्ति. तस्मा देवेन वाति अवत्वा ‘‘समणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचि वा मनुस्सभूतेना’’ति वुत्तं. येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति भगवतो आगमनं सुत्वा ‘‘अम्हेहि गन्त्वापि न भगवा आनीतो, दूतं पेसेत्वापि न पक्कोसापितो, सयमेव पन महाभिक्खुसङ्घपरिवारो अम्हाकं वसनट्ठानं सम्पत्तो, अम्हेहि च सन्धागारसाला कारिता, एत्थ मयं दसबलं आनेत्वा मङ्गलं भणापेस्सामा’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमिंसु.

२९८. येन सन्धागारं तेनुपसङ्कमिंसूति तं दिवसं किर सन्धागारे चित्तकम्मं निट्ठपेत्वा अट्टका मुत्तमत्ता होन्ति, बुद्धा च नाम अरञ्ञज्झासया अरञ्ञारामा, अन्तोगामे वसेय्युं वा नो वा. तस्मा भगवतो मनं जानित्वाव पटिजग्गिस्सामाति चिन्तेत्वा ते भगवन्तं उपसङ्कमिंसु. इदानि पन मनं लभित्वा पटिजग्गितुकामा येन सन्धागारं तेनुपसङ्कमिंसु. सब्बसन्थरिन्ति यथा सब्बं सन्थतं होति, एवं. येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति एत्थ पन ते मल्लराजानो सन्धागारं पटिजग्गित्वा नगरवीथियोपि सम्मज्जापेत्वा धजे उस्सापेत्वा गेहद्वारेसु पुण्णघटे च कदलियो च ठपापेत्वा सकलनगरं दीपमालादीहि विप्पकिण्णतारकं विय कत्वा खीरपायके दारके खीरं पाय्येथ, दहरे कुमारे लहुं लहुं भोजापेत्वा सयापेथ, उच्चासद्दं मा करित्थ, अज्ज एकरत्तिं सत्था अन्तोगामे वसिस्सति, बुद्धा नाम अप्पसद्दकामा होन्तीति भेरिं चरापेत्वा सयं दण्डदीपिकं आदाय येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु.

२९९. भगवन्तंयेव पुरक्खत्वाति भगवन्तं पुरतो कत्वा. तत्थ भगवा भिक्खूनञ्चेव उपासकानञ्च मज्झे निसिन्नो अतिविय विरोचति, समन्तपासादिको सुवण्णवण्णो अभिरूपो दस्सनीयो. पुरिमकायतो सुवण्णवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा असीतिहत्थं ठानं गण्हाति. पच्छिमकायतो. दक्खिणहत्थतो. वामहत्थतो सुवण्णवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा असीतिहत्थं ठानं गण्हाति. उपरि केसन्ततो पट्ठाय सब्बकेसावट्टेहि मोरगीववण्णा रस्मि उट्ठहित्वा गगनतले असीतिहत्थं ठानं गण्हाति. हेट्ठा पादतलेहि पवाळवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा घनपथवियं असीतिहत्थं ठानं गण्हाति. एवं समन्ता असीति हत्थमत्तं ठानं छब्बण्णा बुद्धरस्मियो विज्जोतमाना विप्फन्दमाना विधावन्ति. सब्बे दिसाभागा सुवण्णचम्पकपुप्फेहि विकिरियमाना विय सुवण्णघटतो निक्खन्तसुवण्णरसधाराहि सिञ्चमाना विय पसारितसुवण्णपटपरिक्खित्ता विय वेरम्भवातसमुट्ठितकिंसुककणिकारपुप्फचुण्णसमाकिण्णा विय च विप्पकासन्ति.

भगवतोपि असीतिअनुब्यञ्जनब्यामप्पभाद्वत्तिंसवरलक्खणसमुज्जलं सरीरं समुग्गततारकं विय गगनतलं, विकसितमिव पदुमवनं, सब्बपालिफुल्लो विय योजनसतिको पारिच्छत्तको पटिपाटिया ठपितानं द्वत्तिंसचन्दानं द्वत्तिंससूरियानं द्वत्तिंसचक्कवत्तिराजानं द्वत्तिंसदेवराजानं द्वत्तिंसमहाब्रह्मानं सिरिया सिरिं अभिभवमानं विय विरोचति. परिवारेत्वा निसिन्ना भिक्खूपि सब्बेव अप्पिच्छा सन्तुट्ठा पविवित्ता असंसट्ठा आरद्धवीरिया वत्तारो वचनक्खमा चोदका पापगरहिनो सीलसम्पन्ना समाधिसम्पन्ना पञ्ञाविमुत्ति विमुत्तिञाणदस्सनसम्पन्ना. तेहि परिवारितो भगवा रत्तकम्बलपरिक्खित्तो विय सुवण्णक्खन्धो, रत्तपदुमवनसण्डमज्झगता विय सुवण्णनावा, पवाळवेदिकापरिक्खित्तो विय सुवण्णपासादो विरोचित्थ.

असीतिमहाथेरापि नं मेघवण्णं पंसुकूलं पारुपित्वा मणिवम्मवम्मिता विय महानागा परिवारयिंसु वन्तरागा भिन्नकिलेसा विजटितजटा छिन्नबन्धना कुले वा गणे वा अलग्गा. इति भगवा सयं वीतरागो वीतरागेहि, वीतदोसो वीतदोसेहि, वीतमोहो वीतमोहेहि, नित्तण्हो नित्तण्हेहि, निक्किलेसो निक्किलेसेहि, सयं बुद्धो बहुस्सुतबुद्धेहि परिवारितो पत्तपरिवारितं विय केसरं, केसरपरिवारिता विय कण्णिका, अट्ठनागसहस्सपरिवारितो विय छद्दन्तो नागराजा, नवुतिहंससहस्सपरिवारितो विय धतरट्ठो हंसराजा, सेनङ्गपरिवारितो विय चक्कवत्तिराजा, मरुगणपरिवारितो विय सक्को देवराजा, ब्रह्मगणपरिवारितो विय हारितो महाब्रह्मा, असमेन बुद्धवेसेन अपरिमाणेन बुद्धविलासेन तस्सं परिसति निसिन्नो पावेय्यके मल्ले बहुदेव रत्तिं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा उय्योजेसि.

एत्थ च धम्मिकथा नाम सन्धागारअनुमोदनप्पटिसंयुत्ता पकिण्णककथा वेदितब्बा. तदा हि भगवा आकासगङ्गं ओतारेन्तो विय पथवोजं आकड्ढन्तो विय महाजम्बुं मत्थके गहेत्वा चालेन्तो विय योजनियमधुगण्डं चक्कयन्तेन पीळेत्वा मधुपानं पायमानो विय च पावेय्यकानं मल्लानं हितसुखावहं पकिण्णककथं कथेसि.

३००. तुण्हीभूतं तुण्हीभूतन्ति यं यं दिसं अनुविलोकेति, तत्थ तत्थ तुण्हीभूतमेव. अनुविलोकेत्वाति मंसचक्खुना दिब्बचक्खुनाति द्वीहि चक्खूहि ततो ततो विलोकेत्वा. मंसचक्खुना हि नेसं बहिद्धा इरियापथं परिग्गहेसि. तत्थ एकभिक्खुस्सापि नेव हत्थकुक्कुच्चं न पादकुक्कुच्चं अहोसि, न कोचि सीसमुक्खिपि, न कथं कथेसि, न निद्दायन्तो निसीदि. सब्बेपि तीहि सिक्खाहि सिक्खिता निवाते पदीपसिखा विय निच्चला निसीदिंसु. इति नेसं इमं इरियापथं मंसचक्खुना परिग्गहेसि. आलोकं पन वड्ढयित्वा दिब्बचक्खुना हदयरूपं दिस्वा अब्भन्तरगतं सीलं ओलोकेसि. सो अनेकसतानं भिक्खूनं अन्तोकुम्भियं जलमानं पदीपं विय अरहत्तुपगं सीलं अद्दस. आरद्धविपस्सका हि ते भिक्खू. इति नेसं सीलं दिस्वा ‘‘इमेपि भिक्खू मय्हं अनुच्छविका, अहम्पि इमेसं अनुच्छविको’’ति चक्खुतलेसु निमित्तं ठपेत्वा भिक्खुसङ्घं ओलोकेत्वा आयस्मन्तं सारिपुत्तं आमन्तेसि ‘‘पिट्ठि मे आगिलायती’’ति. कस्मा आगिलायति? भगवतो हि छब्बस्सानि महापधानं पदहन्तस्स महन्तं कायदुक्खं अहोसि. अथस्स अपरभागे महल्लककाले पिट्ठिवातो उप्पज्जि.

सङ्घाटिं पञ्ञापेत्वाति सन्धागारस्स किर एकपस्से ते राजानो कप्पियमञ्चकं पञ्ञपेसुं ‘‘अप्पेव नाम सत्था निपज्जेय्या’’ति. सत्थापि चतूहि इरियापथेहि परिभुत्तं इमेसं महप्फलं भविस्सतीति तत्थ सङ्घाटिं पञ्ञापेत्वा निपज्जि.

भिन्ननिगण्ठवत्थुवण्णना

३०१. तस्स कालङ्किरियायातिआदीसु यं वत्तब्बं, तं सब्बं हेट्ठा वुत्तमेव.

३०२. आमन्तेसीति भण्डनादिवूपसमकरं स्वाख्यातं धम्मं देसेतुकामो आमन्तेसि.

एककवण्णना

३०३. तत्थाति तस्मिं धम्मे. सङ्गायितब्बन्ति समग्गेहि गायितब्बं, एकवचनेहि अविरुद्धवचनेहि भणितब्बं. न विवदितब्बन्ति अत्थे वा ब्यञ्जने वा विवादो न कातब्बो. एको धम्मोति एककदुकतिकादिवसेन बहुधा सामग्गिरसं दस्सेतुकामो पठमं ताव ‘‘एको धम्मो’’ति आह. सब्बे सत्ताति कामभवादीसु सञ्ञाभवादीसु एकवोकारभवादीसु च सब्बभवेसु सब्बे सत्ता. आहारट्ठितिकाति आहारतो ठिति एतेसन्ति आहारट्ठितिका. इति सब्बसत्तानं ठिति हेतु आहारो नाम एको धम्मो अम्हाकं सत्थारा याथावतो ञत्वा सम्मदक्खातो आवुसोति दीपेति.

ननु च एवं सन्ते यं वुत्तं ‘‘असञ्ञसत्ता देवा अहेतुका अनाहारा अफस्सका’’तिआदि, (विभ. १०१७) तं वचनं विरुज्झतीति, न विरुज्झति. तेसञ्हि झानं आहारो होति. एवं सन्तेपि ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारा भूतानं वा सत्तानं ठितिया सम्भवेसीनं वा अनुग्गहाय. कतमे चत्तारो? कबळीकारो आहारो ओळारिको वा सुखुमो वा, फस्सो दुतियो, मनोसञ्चेतना ततिया, विञ्ञाणं चतुत्थ’’न्ति (सं. नि. २.११) इदम्पि विरुज्झतीति, इदम्पि न विरुज्झति. एतस्मिञ्हि सुत्ते निप्परियायेन आहारलक्खणाव धम्मा आहाराति वुत्ता. इध पन परियायेन पच्चयो आहारोति वुत्तो. सब्बधम्मानञ्हि पच्चयो लद्धुं वट्टति. सो च यं यं फलं जनेति, तं तं आहरति नाम, तस्मा आहारोति वुच्चति. तेनेवाह ‘‘अविज्जम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को च, भिक्खवे, अविज्जाय आहारो? पञ्चनीवरणातिस्स वचनीयं. पञ्चनीवरणेपाहं, भिक्खवे, साहारे वदामि, नो अनाहारे. को च, भिक्खवे, पञ्चन्नं नीवरणानं आहारो? अयोनिसोमनसिकारोतिस्स वचनीय’’न्ति (अ. नि. १०.६१). अयं इध अधिप्पेतो.

एतस्मिञ्हि पच्चयाहारे गहिते परियायाहारोपि निप्परियायाहारोपि सब्बो गहितोव होति. तत्थ असञ्ञभवे पच्चयाहारो लब्भति. अनुप्पन्ने हि बुद्धे तित्थायतने पब्बजिता वायोकसिणे परिकम्मं कत्वा चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा ततो वुट्ठाय धी चित्तं, धिब्बतेतं चित्तं चित्तस्स नाम अभावोयेव साधु, चित्तञ्हि निस्सायेव वधबन्धादिपच्चयं दुक्खं उप्पज्जति. चित्ते असति नत्थेतन्ति खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वा अपरिहीनज्झाना कालङ्कत्वा असञ्ञभवे निब्बत्तन्ति. यो यस्स इरियापथो मनुस्सलोके पणिहितो अहोसि, सो तेन इरियापथेन निब्बत्तित्वा पञ्च कप्पसतानि ठितो वा निसिन्नो वा निपन्नो वा होति. एवरूपानम्पि सत्तानं पच्चयाहारो लब्भति. ते हि यं झानं भावेत्वा निब्बत्ता, तदेव नेसं पच्चयो होति. यथा जियावेगेन खित्तसरो याव जियावेगो अत्थि, ताव गच्छति, एवं याव झानपच्चयो अत्थि, ताव तिट्ठन्ति. तस्मिं निट्ठिते खीणवेगो सरो विय पतन्ति. ये पन ते नेरयिका नेव उट्ठानफलूपजीवी न पुञ्ञफलूपजीवीति वुत्ता, तेसं को आहारोति? तेसं कम्ममेव आहारो. किं पञ्च आहारा अत्थीति चे. पञ्च, न पञ्चाति इदं न वत्तब्बं. ननु पच्चयो आहारोति वुत्तमेतं. तस्मा येन कम्मेन ते निरये निब्बत्ता, तदेव तेसं ठितिपच्चयत्ता आहारो होति. यं सन्धाय इदं वुत्तं ‘‘न च ताव कालङ्करोति, याव न तं पापकम्मं ब्यन्ती होती’’ति (म. नि. ३.२५०).

कबळीकारं आहारं आरब्भ चेत्थ विवादो न कातब्बो. मुखे उप्पन्नो खेळोपि हि तेसं आहारकिच्चं साधेति. खेळोपि हि निरये दुक्खवेदनियो हुत्वा पच्चयो होति, सग्गे सुखवेदनियो. इति कामभवे निप्परियायेन चत्तारो आहारा. रूपारूपभवेसु ठपेत्वा असञ्ञं सेसानं तयो. असञ्ञानञ्चेव अवसेसानञ्च पच्चयाहारोति इमिना आहारेन ‘‘सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति एतं पञ्हं कथेत्वा ‘‘अयं खो आवुसो’’ति एवं निय्यातनम्पि ‘‘अत्थि खो आवुसो’’ति पुन उद्धरणम्पि अकत्वा ‘‘सब्बे सत्ता सङ्खारट्ठितिका’’ति दुतियपञ्हं विस्सज्जेसि.

कस्मा पन न निय्यातेसि न उद्धरित्थ? तत्थ तत्थ निय्यातियमानेपि उद्धरियमानेपि परियापुणितुं वाचेतुं दुक्खं होति, तस्मा द्वे एकाबद्धे कत्वा विस्सज्जेसि. इमस्मिम्पि विस्सज्जने हेट्ठा वुत्तपच्चयोव अत्तनो फलस्स सङ्खरणतो सङ्खारोति वुत्तो. इति हेट्ठा आहारपच्चयो कथितो, इध सङ्खारपच्चयोति अयमेत्थ हेट्ठिमतो विसेसो. ‘‘हेट्ठा निप्परियायाहारो गहितो, इध परियायाहारोति एवं गहिते विसेसो पाकटो भवेय्य, नो च गण्हिंसू’ति महासीवत्थेरो आह. इन्द्रियबद्धस्सपि हि अनिन्द्रियबद्धस्सपि पच्चयो लद्धुं वट्टति. विना पच्चयेन धम्मो नाम नत्थि. तत्थ अनिन्द्रियबद्धस्स तिणरुक्खलतादिनो पथवीरसो आपोरसो च पच्चयो होति. देवे अवस्सन्ते हि तिणादीनि मिलायन्ति, वस्सन्ते च पन हरितानि होन्ति. इति तेसं पथवीरसो आपोरसो च पच्चयो होति. इन्द्रियबद्धस्स अविज्जा तण्हा कम्मं आहारोति एवमादयो पच्चया, इति हेट्ठा पच्चयोयेव आहारोति कथितो, इध सङ्खारोति. अयमेवेत्थ विसेसो.

अयं खो, आवुसोति आवुसो अम्हाकं सत्थारा महाबोधिमण्डे निसीदित्वा सयं सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सच्छिकत्वा अयं एकधम्मो देसितो. तत्थ एकधम्मे तुम्हेहि सब्बेहेव सङ्गायितब्बं न विवदितब्बं. यथयिदं ब्रह्मचरियन्ति यथा सङ्गायमानानं तुम्हाकं इदं सासनब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स. एकेन हि भिक्खुना ‘‘अत्थि, खो आवुसो, एको धम्मो सम्मदक्खातो. कतमो एको धम्मो? सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका. सब्बे सत्ता सङ्खारट्ठितिका’’ति कथिते तस्स कथं सुत्वा अञ्ञो कथेस्सति. तस्सपि अञ्ञोति एवं परम्परकथानियमेन इदं ब्रह्मचरियं चिरं तिट्ठमानं सदेवकस्स लोकस्स अत्थाय हिताय भविस्सतीति एककवसेन धम्मसेनापति सारिपुत्तत्थेरो सामग्गिरसं दस्सेसीति.

एककवण्णना निट्ठिता.

दुकवण्णना

३०४. इति एककवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि दुकवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि. तत्थ नामरूपदुके नामन्ति चत्तारो अरूपिनो खन्धा निब्बानञ्च. तत्थ चत्तारो खन्धा नामनट्ठेन नामं. नामनट्ठेनाति नामकरणट्ठेन. यथा हि महाजनसम्मतत्ता महासम्मतस्स ‘‘महासम्मतो’’ति नामं अहोसि, यथा मातापितरो ‘‘अयं तिस्सो नाम होतु, फुस्सो नाम होतू’’ति एवं पुत्तस्स कित्तिमनामं करोन्ति, यथा वा ‘‘धम्मकथिको विनयधरो’’ति गुणतो नामं आगच्छति, न एवं वेदनादीनं. वेदनादयो हि महापथवीआदयो विय अत्तनो नामं करोन्ताव उप्पज्जन्ति. तेसु उप्पन्नेसु तेसं नामं उप्पन्नमेव होति. न हि वेदनं उप्पन्नं ‘‘त्वं वेदना नाम होही’’ति, कोचि भणति, न चस्सा येन केनचि कारणेन नामग्गहणकिच्चं अत्थि, यथा पथविया उप्पन्नाय ‘‘त्वं पथवी नाम होही’’ति नामग्गहणकिच्चं नत्थि, चक्कवाळसिनेरुम्हि चन्दिमसूरियनक्खत्तेसु उप्पन्नेसु ‘‘त्वं चक्कवाळं नाम, त्वं नक्खत्तं नाम होही’’ति नामग्गहणकिच्चं नत्थि, नामं उप्पन्नमेव होति, ओपपातिका पञ्ञत्ति निपतति, एवं वेदनाय उप्पन्नाय ‘‘त्वं वेदना नाम होही’’ति नामग्गहणकिच्चं नत्थि, ताय उप्पन्नाय वेदनाति नामं उप्पन्नमेव होति. सञ्ञादीसुपि एसेव नयो अतीतेपि हि वेदना वेदनायेव. सञ्ञा. सङ्खारा. विञ्ञाणं विञ्ञाणमेव. अनागतेपि. पच्चुप्पन्नेपि. निब्बानं पन सदापि निब्बानमेवाति. नामनट्ठेन नामं. नमनट्ठेनापि चेत्थ चत्तारो खन्धा नामं. ते हि आरम्मणाभिमुखं नमन्ति. नामनट्ठेन सब्बम्पि नामं. चत्तारो हि खन्धा आरम्मणे अञ्ञमञ्ञं नामेन्ति, निब्बानं आरम्मणाधिपतिपच्चयताय अत्तनि अनवज्जधम्मे नामेति.

रूपन्ति चत्तारो च महाभूता चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादाय रूपं, तं सब्बम्पि रुप्पनट्ठेन रूपं. तस्स वित्थारकथा विसुद्धिमग्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा.

अविज्जाति दुक्खादीसु अञ्ञाणं. अयम्पि वित्थारतो विसुद्धिमग्गे कथितायेव. भवतण्हाति भवपत्थना. यथाह ‘‘तत्थ कतमा भवतण्हा? यो भवेसु भवच्छन्दो’’तिआदि (ध. स. १३१९).

भवदिट्ठीति भवो वुच्चति सस्सतं, सस्सतवसेन उप्पज्जनकदिट्ठि. सा ‘‘तत्थ कतमा भवदिट्ठि? ‘भविस्सति अत्ता च लोको चा’ति या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगत’’न्तिआदिना (ध. स. १३२०) नयेन अभिधम्मे वित्थारिता. विभवदिट्ठीति विभवो वुच्चति उच्छेदं, उच्छेदवसेन उप्पज्जनकदिट्ठि. सापि ‘‘तत्थ कतमा विभवदिट्ठि? ‘न भविस्सति अत्ता च लोको चा’ति (ध. स. २८५). या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगत’’न्तिआदिना (ध. स. १३२१) नयेन तत्थेव वित्थारिता.

अहिरिकन्ति ‘‘यं न हिरीयति हिरीयितब्बेना’’ति (ध. स. १३२८) एवं वित्थारिता निल्लज्जता. अनोत्तप्पन्ति ‘‘यं न ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेना’’ति (ध. स. १३२९) एवं वित्थारितो अभायनकआकारो.

हिरी च ओत्तप्पञ्चाति ‘‘यं हिरीयति हिरीयितब्बेन, ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेना’’ति (ध. स. १३३०-३१) एवं वित्थारितानि हिरिओत्तप्पानि. अपि चेत्थ अज्झत्तसमुट्ठाना हिरी, बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं. अत्ताधिपतेय्या हिरी, लोकाधिपतेय्यं ओत्तप्पं. लज्जासभावसण्ठिता हिरी, भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पं. वित्थारकथा पनेत्थ सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे वुत्ता.

दोवचस्सताति दुक्खं वचो एतस्मिं विप्पटिकूलगाहिम्हि विपच्चनीकसाते अनादरे पुग्गलेति दुब्बचो, तस्स कम्मं दोवचस्सं, तस्स भावो दोवचस्सता. वित्थारतो पनेसा ‘‘तत्थ कतमा दोवचस्सता? सहधम्मिके वुच्चमाने दोवचस्साय’’न्ति (ध. स. १३३२) अभिधम्मे आगता. सा अत्थतो सङ्खारक्खन्धो होति. ‘‘चतुन्नञ्च खन्धानं एतेनाकारेन पवत्तानं एतं अधिवचन’’न्ति वदन्ति. पापमित्तताति पापा अस्सद्धादयो पुग्गला एतस्स मित्ताति पापमित्तो, तस्स भावो पापमित्तता. वित्थारतो पनेसा – ‘‘तत्थ कतमा पापमित्तता? ये ते पुग्गला अस्सद्धा दुस्सीला अप्पस्सुता मच्छरिनो दुप्पञ्ञा. या तेसं सेवना निसेवना संसेवना भजना संभजना भत्ति संभत्ति तंसम्पवङ्कता’’ति (ध. स. १३३३) एवं आगता. सापि अत्थतो दोवचस्सता विय दट्ठब्बा.

सोवचस्सता च कल्याणमित्तता च वुत्तप्पटिपक्खनयेन वेदितब्बा. उभोपि पनेता इध लोकियलोकुत्तरमिस्सका कथिता.

आपत्तिकुसलताति ‘‘पञ्चपि आपत्तिक्खन्धा आपत्तियो, सत्तपि आपत्तिक्खन्धा आपत्तियो. या तासं आपत्तीनं आपत्तिकुसलता पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३३६) एवं वुत्तो आपत्तिकुसलभावो.

आपत्तिवुट्ठानकुसलताति ‘‘या ताहि आपत्तीहि वुट्ठानकुसलता पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३३७) एवं वुत्ता सह कम्मवाचाय आपत्तीहि वुट्ठानपरिच्छेदजानना पञ्ञा.

समापत्तिकुसलताति ‘‘अत्थि सवितक्कसविचारा समापत्ति, अत्थि अवितक्कविचारमत्ता समापत्ति, अत्थि अवितक्कअविचारा समापत्ति. या तासं समापत्तीनं कुसलता पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३३८) एवं वुत्ता सह परिकम्मेन अप्पनापरिच्छेदजानना पञ्ञा. समापत्तिवुट्ठानकुसलताति ‘‘या ताहि समापत्तीहि वुट्ठानकुसलता पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३३९) एवं वुत्ता यथापरिच्छिन्नसमयवसेनेव समापत्तितो वुट्ठानसमत्था ‘‘एत्तकं गते सूरिये उट्ठहिस्सामी’’ति वुट्ठानकालपरिच्छेदका पञ्ञा.

धातुकुसलताति ‘‘अट्ठारस धातुयो चक्खुधातु…पे… मनोविञ्ञाणधातु. या तासं धातूनं कुसलता पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३४०) एवं वुत्ता अट्ठारसन्नं धातूनं सभावपरिच्छेदका सवनधारणसम्मसनपटिवेधपञ्ञा. मनसिकारकुसलताति ‘‘या तासं धातूनं मनसिकारकुसलता पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३४१) एवं वुत्ता तासंयेव धातूनं सम्मसनपटिवेधपच्चवेक्खणपञ्ञा.

आयतनकुसलताति ‘‘द्वादसायतनानि चक्खायतनं…पे… धम्मायतनं. या तेसं आयतनानं आयतनकुसलता पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३४२) एवं वुत्ता द्वादसन्नं आयतनानं उग्गहमनसिकारपजानना पञ्ञा. अपिच धातुकुसलतापि उग्गहमनसिकारसवनसम्मसनपटिवेधपच्चवेक्खणेसु वत्तति मनसिकारकुसलतापि आयतनकुसलतापि. अयं पनेत्थ विसेसो, सवनउग्गहपच्चवेक्खणा लोकिया, पटिवेधो लोकुत्तरो, सम्मसनमनसिकारा लोकियलोकुत्तरमिस्सका. पटिच्चसमुप्पादकुसलताति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा…पे… समुदयो होतीति या तत्थ पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३४३) एवं वुत्ता द्वादसन्नं पच्चयाकारानं उग्गहादिवसेन पवत्ता पञ्ञा.

ठानकुसलताति ‘‘ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं हेतुपच्चया उप्पादाय तं तं ठानन्ति या तत्थ पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३४४) एवं वुत्ता ‘‘चक्खुं वत्थुं कत्वा रूपं आरम्मणं कत्वा उप्पन्नस्स चक्खुविञ्ञाणस्स चक्खुरूपं (ध. स. अट्ठ. १३४४) ठानञ्चेव कारणञ्चा’’ति एवं ठानपरिच्छिन्दनसमत्था पञ्ञा. अट्ठानकुसलताति ‘‘ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं न हेतू न पच्चया उप्पादाय तं तं अट्ठानन्ति या तत्थ पञ्ञा पजानना’’ति (ध. स. १३४५) एवं वुत्ता ‘‘चक्खुं वत्थुं कत्वा रूपं आरम्मणं कत्वा सोतविञ्ञाणादीनि नुप्पज्जन्ति, तस्मा तेसं चक्खुरूपं न ठानं न कारण’’न्ति एवं अट्ठानपरिच्छिन्दनसमत्था पञ्ञा अपिच एतस्मिं दुके ‘‘कित्तावता पन, भन्ते, ठानाठानकुसलो भिक्खूति अलं वचनायाति. इधानन्द, भिक्खु अट्ठानमेतं अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो कञ्चि सङ्खारं निच्चतो उपगच्छेय्य, नेतं ठानं विज्जतीति पजानाति. ठानञ्च खो एतं विज्जति, यं पुथुज्जनो कञ्चि सङ्खारं निच्चतो उपगच्छेय्या’’ति (म. नि. ३.१२७) इमिनापि सुत्तेन अत्थो वेदितब्बो.

अज्जवन्ति गोमुत्तवङ्कता चन्दवङ्कता नङ्गलकोटिवङ्कताति तयो अनज्जवा. एकच्चो हि भिक्खु पठमवये एकवीसतिया अनेसनासु छसु च अगोचरेसु चरति, मज्झिमपच्छिमवयेसु लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामो होति, अयं गोमुत्तवङ्कता नाम. एको पठमवयेपि पच्छिमवयेपि चतुपारिसुद्धिसीलं पूरेति, लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामो होति, मज्झिमवये पुरिमसदिसो, अयं चन्दवङ्कता नाम. एको पठमवयेपि मज्झिमवयेपि चतुपारिसुद्धिसीलं पूरेति, लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामो होति, पच्छिमवये पुरिमसदिसो अयं नङ्गलकोटिवङ्कता नाम. एको सब्बमेतं वङ्कतं पहाय तीसुपि वयेसु पेसलो लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामो होति. तस्स यो सो उजुभावो, इदं अज्जवं नाम. अभिधम्मेपि वुत्तं – ‘‘तत्थ कतमो अज्जवो. या अज्जवता अजिम्हता अवङ्कता अकुटिलता, अयं वुच्चति अज्जवो’’ति (ध. स. १३४६). लज्जवन्ति ‘‘तत्थ कतमो लज्जवो? यो हिरीयति हिरीयितब्बेन हिरीयति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया. अयं वुच्चति लज्जवो’’ति एवं वुत्तो लज्जीभावो.

खन्तीति ‘‘तत्थ कतमा खन्ति? या खन्ति खमनता अधिवासनता अचण्डिक्कं अनस्सुरोपो अत्तमनता चित्तस्सा’’ति (ध. स. १३४८) एवं वुत्ता अधिवासनखन्ति. सोरच्चन्ति ‘‘तत्थ कतमं सोरच्चं? यो कायिको अवीतिक्कमो, वाचसिको अवीतिक्कमो, कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो. इदं वुच्चति सोरच्चं. सब्बोपि सीलसंवरो सोरच्च’’न्ति (ध. स. १३४९) एवं वुत्तो सुरतभावो.

साखल्यन्ति ‘‘तत्थ कतमं साखल्यं? या सा वाचा अण्डका कक्कसा परकटुका पराभिसज्जनी कोधसामन्ता असमाधिसंवत्तनिका, तथारूपिं वाचं पहाय या सा वाचा नेळा कण्णसुखा पेमनीया हदयङ्गमा पोरी बहुजनकन्ता बहुजनमनापा, तथारूपिं वाचं भासिता होति. या तत्थ सण्हवाचता सखिलवाचता अफरुसवाचता. इदं वुच्चति साखल्य’’न्ति (ध. स. १३५०) एवं वुत्तो सम्मोदकमुदुकभावो. पटिसन्थारोति अयं लोकसन्निवासो आमिसेन धम्मेन चाति द्वीहि छिद्दो, तस्स तं छिद्दं यथा न पञ्ञायति, एवं पीठस्स विय पच्चत्थरणेन आमिसेन धम्मेन च पटिसन्थरणं. अभिधम्मेपि वुत्तं ‘‘तत्थ कतमो पटिसन्थारो? आमिसपटिसन्थारो च धम्मपटिसन्थारो च. इधेकच्चो पटिसन्थारको होति आमिसपटिसन्थारेन वा धम्मपटिसन्थारेन वा. अयं वुच्चति पटिसन्थारो’’ति (ध. स. १३५१). एत्थ च आमिसेन सङ्गहो आमिसपटिसन्थारो नाम. तं करोन्तेन मातापितूनं भिक्खुगतिकस्स वेय्यावच्चकरस्स रञ्ञो चोरानञ्च अग्गं अग्गहेत्वापि दातुं वट्टति. आमसित्वा दिन्ने हि राजानो च चोरा च अनत्थम्पि करोन्ति जीवितक्खयम्पि पापेन्ति, अनामसित्वा दिन्ने अत्तमना होन्ति. चोरनागवत्थुआदीनि चेत्थ वत्थूनि कथेतब्बानि. तानि समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. १८५-७) वित्थारितानि. सक्कच्चं उद्देसदानं पाळिवण्णना धम्मकथाकथनन्ति एवं धम्मेन सङ्गहो धम्मपटिसन्थारो नाम.

अविहिंसाति करुणापि करुणापुब्बभागोपि. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘तत्थ कतमा अविहिंसा? या सत्तेसु करुणा करुणायना करुणायितत्तं करुणाचेतोविमुत्ति, अयं वुच्चति अविहिंसा’’ति. सोचेय्यन्ति मेत्ताय च मेत्तापुब्बभागस्स च वसेन सुचिभावो. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘तत्थ कतमं सोचेय्यं? या सत्तेसु मेत्ति मेत्तायना मेत्तायितत्तं मेत्ताचेतोविमुत्ति, इदं वुच्चति सोचेय्य’’न्ति.

मुट्ठस्सच्चन्ति सतिविप्पवासो, यथाह ‘‘तत्थ कतमं मुट्ठस्सच्चं? या असति अननुस्सति अप्पटिस्सति अस्सरणता अधारणता पिलापनता सम्मुस्सनता, इदं वुच्चति मुट्ठस्सच्चं’’ (ध. स. १३५६). असम्पजञ्ञन्ति, ‘‘तत्थ कतमं असम्पजञ्ञं? यं अञ्ञाणं अदस्सनं अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूल’’न्ति एवं वुत्ता अविज्जायेव. सति सतियेव. सम्पजञ्ञं ञाणं.

इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारताति ‘‘तत्थ कतमा इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता? इधेकच्चो चक्खुना रूपं दिस्वा निमित्तग्गाही होती’’तिआदिना (ध. स. १३५२) नयेन वित्थारितो इन्द्रियसंवरभेदो. भोजने अमत्तञ्ञुताति ‘‘तत्थ कतमा भोजने अमत्तञ्ञुता? इधेकच्चो अप्पटिसङ्खा अयोनिसो आहारं आहारेति दवाय मदाय मण्डनाय विभूसनाय. या तत्थ असन्तुट्ठिता अमत्तञ्ञुता अप्पटिसङ्खा भोजने’’ति एवं आगतो भोजने अमत्तञ्ञुभावो. अनन्तरदुको वुत्तप्पटिपक्खनयेन वेदितब्बो.

पटिसङ्खानबलन्ति ‘‘तत्थ कतमं पटिसङ्खानबलं? या पञ्ञा पजानना’’ति एवं वित्थारितं अप्पटिसङ्खाय अकम्पनञाणं. भावनाबलन्ति भावेन्तस्स उप्पन्नं बलं. अत्थतो वीरियसम्बोज्झङ्गसीसेन सत्त बोज्झङ्गा होन्ति. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘तत्थ कतमं भावनाबलं? या कुसलानं धम्मानं आसेवना भावना बहुलीकम्मं, इदं वुच्चति भावनाबलं. सत्तबोज्झङ्गा भावनाबल’’न्ति.

सतिबलन्ति अस्सतिया अकम्पनवसेन सतियेव. समाधिबलन्ति उद्धच्चे अकम्पनवसेन समाधियेव. समथो समाधि. विपस्सना पञ्ञा. समथोव तं आकारं गहेत्वा पुन पवत्तेतब्बस्स समथस्स निमित्तवसेन समथनिमित्तं पग्गाहनिमित्तेपि एसेव नयो. पग्गाहो वीरियं. अविक्खेपो एकग्गता. इमेहि पन सति च सम्पजञ्ञञ्च पटिसङ्खानबलञ्च भावनाबलञ्च सतिबलञ्च समाधिबलञ्च समथो च विप्पस्सना च समथनिमित्तञ्च पग्गाहनिमित्तञ्च पग्गाहो च अविक्खेपो चाति छहि दुकेहि परतो सीलदिट्ठिसम्पदादुकेन च लोकियलोकुत्तरमिस्सका धम्मा कथिता.

सीलविपत्तीति ‘‘तत्थ कतमा सीलविपत्ति? कायिको वीतिक्कमो…पे… सब्बम्पि दुस्सील्यं सीलविपत्ती’’ति एवं वुत्तो सीलविनासको असंवरो. दिट्ठिविपत्तीति ‘‘तत्थ कतमा दिट्ठिविपत्ति? नत्थि दिन्नं नत्थि यिट्ठ’’न्ति एवं आगता सम्मादिट्ठिविनासिका मिच्छादिट्ठि.

सीलसम्पदाति ‘‘तत्थ कतमा सीलसम्पदा? कायिको अवीतिक्कमो’’ति एवं पुब्बे वुत्तसोरच्चमेव सीलस्स सम्पादनतो परिपूरणतो ‘‘सीलसम्पदा’’ति वुत्तं. एत्थ च ‘‘सब्बोपि सीलसंवरो सीलसम्पदा’’ति इदं मानसिकपरियादानत्थं वुत्तं. दिट्ठिसम्पदाति ‘‘तत्थ कतमा दिट्ठिसम्पदा? अत्थि दिन्नं अत्थि यिट्ठं…पे… सच्छिकत्वा पवेदेन्तीति या एवरूपा पञ्ञा पजानना’’ति एवं आगतं दिट्ठिपारिपूरिभूतं ञाणं.

सीलविसुद्धीति विसुद्धिं पापेतुं समत्थं सीलं. अभिधम्मे पनायं ‘‘तत्थ कतमा सीलविसुद्धि? कायिको अवीतिक्कमो वाचसिको अवीतिक्कमो कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो, अयं वुच्चति सीलविसुद्धी’’ति एवं विभत्ता. दिट्ठिविसुद्धीति विसुद्धिं पापेतुं समत्थं दस्सनं. अभिधम्मे पनायं ‘‘तत्थ कतमा दिट्ठिविसुद्धि? कम्मस्सकतञाणं सच्चानुलोमिकञाणं मग्गसमङ्गिस्सञाणं फलसमङ्गिस्सञाण’’न्ति एवं वुत्ता. एत्थ च तिविधं दुच्चरितं अत्तना कतम्पि परेन कतम्पि सकं नाम न होति अत्थभञ्जनतो. सुचरितं सकं नाम अत्थजननतोति एवं जाननं कम्मस्सकतञाणं नाम. तस्मिं ठत्वा बहुं वट्टगामिकम्मं आयूहित्वा सुखतो सुखेनेव अरहत्तं पत्ता गणनपथं वीतिवत्ता. विपस्सनाञाणं पन वचीसच्चञ्च अनुलोमेति, परमत्थसच्चञ्च न विलोमेतीति सच्चानुलोमिकं ञाणन्ति वुत्तं.

‘‘दिट्ठिविसुद्धि खो पन यथादिट्ठिस्स च पधान’’न्ति एत्थ दिट्ठिविसुद्धीति ञाणदस्सनं कथितं. यथादिट्ठिस्स च पधानन्ति तंसम्पयुत्तमेव वीरियं. अपि च पुरिमपदेन चतुमग्गञाणं. पच्छिमपदेन तंसम्पयुत्तं वीरियं. अभिधम्मे पन ‘‘दिट्ठिविसुद्धि खो पनाति या पञ्ञा पजानना अमोहो धम्मविचयो सम्मादिट्ठि. यथादिट्ठिस्स च पधानन्ति यो चेतसिको वीरियारम्भो सम्मावायामो’’ति एवं अयं दुको विभत्तो.

‘‘संवेगो च संवेजनीयेसु ठानेसू’’ति एत्थ ‘‘संवेगोति जातिभयं जराभयं ब्याधिभयं मरणभय’’न्ति एवं जातिआदीनि भयतो दस्सनञाणं. संवेजनीयं ठानन्ति जातिजराब्याधिमरणं. एतानि हि चत्तारि जाति दुक्खा, जरा दुक्खा, ब्याधि दुक्खो, मरणं दुक्खन्ति एवं संवेगुप्पत्तिकारणत्ता संवेजनीयं ठानन्ति वुत्तानि. संविग्गस्स च योनिसो पधानन्ति एवं संवेगजातस्स उपायपधानं. ‘‘इध भिक्खु अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय छन्दं जनेती’’ति एवं आगतवीरियस्सेतं अधिवचनं.

असन्तुट्ठिता च कुसलेसु धम्मेसूति या कुसलानं धम्मानं भावनाय असन्तुट्ठस्स भिय्योकम्यता, ताय हि समङ्गीभूतो पुग्गलो सीलं पूरेत्वा झानं उप्पादेति. झानं लभित्वा विपस्सनं आरभति. आरद्धविपस्सको अरहत्तं अगहेत्वा अन्तरा वोसानं नापज्जति. अप्पटिवानिता च पधानस्मिन्ति ‘‘कुसलानं धम्मानं भावनाय सक्कच्चकिरियता सातच्चकिरियता अट्ठितकिरियता अनोलीनवुत्तिता अनिक्खित्तछन्दता अनिक्खित्तधुरता आसेवना भावना बहुलीकम्म’’न्ति एवं वुत्ता रत्तिन्दिवं छ कोट्ठासे कत्वा जागरियानुयोगवसेन आरद्धे पधानस्मिं अरहत्तं अपत्वा अनिवत्तनता.

विज्जाति तिस्सो विज्जा. विमुत्तीति द्वे विमुत्तियो, चित्तस्स च अधिमुत्ति, निब्बानञ्च. एत्थ च अट्ठ समापत्तियो नीवरणादीहि सुट्ठु मुत्तत्ता अधिमुत्ति नाम. निब्बानं सब्बसङ्खततो मुत्तत्ता विमुत्तीति वेदितब्बं.

खये ञाणन्ति किलेसक्खयकरे अरियमग्गे ञाणं. अनुप्पादे ञाणन्ति पटिसन्धिवसेन अनुप्पादभूते तंतंमग्गवज्झकिलेसानं वा अनुप्पादपरियोसाने उप्पन्ने अरियफले ञाणं. तेनेवाह ‘‘खये ञाणन्ति मग्गसमङ्गिस्स ञाणं. अनुप्पादे ञाणन्ति फलसमङ्गिस्स ञाण’’न्ति. इमे खो, आवुसोतिआदि एकके वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. इति पञ्चतिंसाय दुकानं वसेन थेरो सामग्गिरसं दस्सेसीति.

दुकवण्णना निट्ठिता.

तिकवण्णना

३०५. इति दुकवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि तिकवसेन दस्सेतुं पुन आरभि. तत्थ लुब्भतीति लोभो. अकुसलञ्च तं मूलञ्च, अकुसलानं वा मूलन्ति अकुसलमूलं. दुस्सतीति दोसो. मुय्हतीति मोहो. तेसं पटिपक्खनयेन अलोभादयो वेदितब्बा.

दुट्ठु चरितानि, विरूपानि वा चरितानीति दुच्चरितानि. कायेन दुच्चरितं, कायतो वा पवत्तं दुच्चरितन्ति कायदुच्चरितं. सेसेसुपि एसेव नयो. सुट्ठु चरितानि, सुन्दरानि वा चरितानीति सुचरितानि. द्वेपि चेते तिका पण्णत्तिया वा कम्मपथेहि वा कथेतब्बा. पञ्ञत्तिया ताव कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स वीतिक्कमो कायदुच्चरितं. अवीतिक्कमो कायसुचरितं. वचीद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स वीतिक्कमो वचीदुच्चरितं, अवीतिक्कमो वचीसुचरितं. उभयत्थ पञ्ञत्तस्स सिक्खापदस्स वीतिक्कमोव मनोदुच्चरितं, अवीतिक्कमो मनोसुचरितं. अयं पण्णत्तिकथा. पाणातिपातादयो पन तिस्सो चेतना कायद्वारेपि वचीद्वारेपि उप्पन्ना कायदुच्चरितं. चतस्सो मुसावादादिचेतना वचीदुच्चरितं. अभिज्झा ब्यापादो मिच्छादिट्ठीति तयो चेतनासम्पयुत्तधम्मा मनोदुच्चरितं. पाणातिपातादीहि विरमन्तस्स उप्पन्ना तिस्सो चेतनापि विरतियोपि कायसुचरितं. मुसावादादीहि विरमन्तस्स चतस्सो चेतनापि विरतियोपि वचीसुचरितं. अनभिज्झा अब्यापादो सम्मादिट्ठीति तयो चेतनासम्पयुत्तधम्मा मनोसुचरितन्ति अयं कम्मपथकथा.

कामपटिसंयुत्तो वितक्को कामवितक्को. ब्यापादपटिसंयुत्तो वितक्को ब्यापादवितक्को. विहिंसापटिसंयुत्तो वितक्को विहिंसावितक्को. तेसु द्वे सत्तेसुपि सङ्खारेसुपि उप्पज्जन्ति. कामवितक्को हि पिये मनापे सत्ते वा सङ्खारे वा वितक्केन्तस्स उप्पज्जति. ब्यापादवितक्को अप्पिये अमनापे सत्ते वा सङ्खारे वा कुज्झित्वा ओलोकनकालतो पट्ठाय याव विनासना उप्पज्जति. विहिंसावितक्को सङ्खारेसु नुप्पज्जति. सङ्खारो हि दुक्खापेतब्बो नाम नत्थि. इमे सत्ता हञ्ञन्तु वा उच्छिज्जन्तु वा विनस्सन्तु वा मा वा अहेसुन्ति चिन्तनकाले पन सत्तेसु उप्पज्जति.

नेक्खम्मपटिसंयुत्तो वितक्को नेक्खम्मवितक्को. सो असुभपुब्बभागे कामावचरो होति. असुभज्झाने रूपावचरो. तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो. अब्यापादपटिसंयुत्तो वितक्को अब्यापादवितक्को. सो मेत्तापुब्बभागे कामावचरो होति. मेत्ताझाने रूपावचरो. तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो. अविहिंसापटिसंयुत्तो वितक्को अविहिंसावितक्को. सो करुणापुब्बभागे कामावचरो. करुणाझाने रूपावचरो. तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो. यदा अलोभो सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका भवन्ति. यदा मेत्ता सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका भवन्ति. यदा करुणा सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका भवन्तीति. कामसङ्कप्पादयो वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. देसनामत्तमेव हेतं. अत्थतो पन कामवितक्कादीनञ्च कामसङ्कप्पादीनञ्च नानाकरणं नत्थि.

कामपटिसंयुत्ता सञ्ञा कामसञ्ञा. ब्यापादपटिसंयुत्ता सञ्ञा ब्यापादसञ्ञा. विहिंसापटिसंयुत्ता सञ्ञा विहिंसासञ्ञा. तासम्पि कामवितक्कादीनं विय उप्पज्जनाकारो वेदितब्बो. तंसम्पयुत्तायेव हि एता. नेक्खम्मसञ्ञादयोपि नेक्खम्मवितक्कादिसम्पयुत्तायेव. तस्मा तासम्पि तथेव कामावचरादिभावो वेदितब्बो.

कामधातुआदीसु ‘‘कामपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो. अयं वुच्चति कामधातु. सब्बेपि अकुसला धम्मा कामधातू’’ति अयं कामधातु. ‘‘ब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो. अयं वुच्चति ब्यापादधातु. दससु आघातवत्थूसु चित्तस्स आघातो पटिघातो अनत्तमनता चित्तस्सा’’ति अयं ब्यापादधातु. ‘‘विहिंसा पटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो. अयं वुच्चति विहिंसाधातु. इधेकच्चो पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा रज्जुया वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वा सत्ते विहेठेती’’ति अयं विहिंसाधातु. तत्थ द्वे कथा सब्बसङ्गाहिका च असम्भिन्ना च. तत्थ कामधातुया गहिताय इतरा द्वे गहिताव होन्ति, ततो पन नीहरित्वा अयं ब्यापादधातु अयं विहिंसाधातूति दस्सेतीति अयं सब्बसङ्गाहिककथा नाम. कामधातुं कथेन्तो पन भगवा ब्यापादधातुं ब्यापादधातुट्ठाने, विहिंसाधातुं विहिंसाधातुट्ठाने ठपेत्वा अवसेसं कामधातु नामाति कथेसीति अयं असम्भिन्नकथा नाम.

नेक्खम्मधातुआदीसु ‘‘नेक्खम्मपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सम्मासङ्कप्पो. अयं वुच्चति नेक्खम्मधातु. सब्बेपि कुसला धम्मा नेक्खम्मधातू’’ति अयं नेक्खम्मधातु. ‘‘अब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को…पे… अयं वुच्चति अब्यापादधातु. या सत्तेसु मेत्ति…पे… मेत्ताचेतोविमुत्ती’’ति अयं अब्यापादधातु. ‘‘अविहिंसापटिसंयुत्तो तक्को…पे… अयं वुच्चति अविहिंसाधातु. या सत्तेसु करुणा…पे… करुणाचेतोविमुत्ती’’ति अयं अविहिंसाधातु. इधापि वुत्तनयेनेव द्वे कथा वेदितब्बा.

अपरापि तिस्सो धातुयोति अञ्ञापि सुञ्ञतट्ठेन तिस्सो धातुयो. तासु ‘‘तत्थ कतमा कामधातु? हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं करित्वा’’ति एवं वित्थारितो कामभवो कामधातु नाम. ‘‘हेट्ठतो ब्रह्मलोकं परियन्तं करित्वा आकासानञ्चायतनुपगे देवे परियन्तं करित्वा’’ति एवं वित्थारिता पन रूपारूपभवा इतरा द्वे धातुयो. धातुया आगतट्ठानम्हि हि भवेन परिच्छिन्दितब्बा. भवस्स आगतट्ठाने धातुया परिच्छिन्दितब्बा. इध भवेन परिच्छेदो कथितो. रूपधातुआदीसु रूपारूपधातुयो रूपारूपभवायेव. निरोधधातुया निब्बानं कथितं.

हीनादीसु हीना धातूति द्वादस अकुसलचित्तुप्पादा. अवसेसा तेभूमकधम्मा मज्झिमधातु. नव लोकुत्तरधम्मा पणीतधातु.

कामतण्हाति पञ्चकामगुणिको रागो. रूपारूपभवेसु पन रागो झाननिकन्तिसस्सतदिट्ठिसहगतो रागो भववसेन पत्थना भवतण्हा. उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो विभवतण्हा. अपिच ठपेत्वा पच्छिमं तण्हाद्वयं सेसतण्हा कामतण्हा नाम. यथाह ‘‘तत्थ कतमा भवतण्हा? भवदिट्ठिसहगतो रागो सारागो चित्तस्स सारागो. अयं वुच्चति भवतण्हा. तत्थ कतमा विभवतण्हा? उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो सारागो चित्तस्स सारागो, अयं वुच्चति विभवतण्हा. अवसेसा तण्हा कामतण्हा’’ति. पुन कामतण्हादीसु पञ्चकामगुणिको रागो कामतण्हा. रूपारूपभवेसु छन्दरागो इतरा द्वे तण्हा. अभिधम्मे पनेता ‘‘कामधातुपटिसंयुत्तो…पे… अरूपधातुपटिसंयुत्तो’’ति एवं वित्थारिता. इमिना वारेन किं दस्सेति? सब्बेपि तेभूमका धम्मा रजनीयट्ठेन तण्हावत्थुकाति सब्बतण्हा कामतण्हाय परियादियित्वा ततो नीहरित्वा इतरा द्वे तण्हा दस्सेति. रूपतण्हादीसु रूपभवे छन्दरागो रूपतण्हा. अरूपभवे छन्दरागो अरूपतण्हा. उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो निरोधतण्हा.

संयोजनत्तिके वट्टस्मिं संयोजयन्ति बन्धन्तीति संयोजनानि. सति रूपादिभेदे काये दिट्ठि, विज्जमाना वा काये दिट्ठीति सक्कायदिट्ठि. विचिनन्तो एताय किच्छति, न सक्कोति सन्निट्ठानं कातुन्ति विचिकिच्छा. सीलञ्च वतञ्च परामसतीति सीलब्बतपरामासो. अत्थतो पन ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना नयेन आगता वीसतिवत्थुका दिट्ठि सक्कायदिट्ठि नाम. ‘‘सत्थरि कङ्खती’’तिआदिना नयेन आगता अट्ठवत्थुका विमति विचिकिच्छा नाम. ‘‘इधेकच्चो सीलेन सुद्धि वतेन सुद्धि सीलब्बतेन सुद्धीति सीलं परामसति, वतं परामसति, सीलब्बतं परामसति. या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगत’’न्तिआदिना नयेन आगतो विपरियेसग्गाहो सीलब्बतपरामासो नाम.

तयो आसवाति एत्थ चिरपारिवासियट्ठेन वा आसवनट्ठेन वा आसवा. तत्थ ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय, इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसि, अथ पच्छा समभवी’’ति, ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवतण्हाय भवदिट्ठिया, इतो पुब्बे भवदिट्ठि नाहोसि, अथ पच्छा समभवी’’ति एवं ताव चिरपारिवासियट्ठेन आसवा वेदितब्बा. चक्खुतो रूपे सवति आसवति सन्दति पवत्तति. सोततो सद्दे. घानतो गन्धे. जिव्हातो रसे. कायतो फोट्ठब्बे. मनतो धम्मे सवति आसवति सन्दति पवत्ततीति एवं आसवनट्ठेन आसवाति वेदितब्बा.

पाळियं पन कत्थचि द्वे आसवा आगता ‘‘दिट्ठधम्मिका च आसवा सम्परायिका च आसवा’’ति, कत्थचि ‘‘तयोमे, भिक्खवे, आसवा. कामासवो भवासवो अविज्जासवो’’ति तयो. अभिधम्मे तेयेव दिट्ठासवेन सद्धिं चत्तारो. निब्बेधिकपरियाये ‘‘अत्थि, भिक्खवे, आसवा निरयगामिनिया, अत्थि आसवा तिरच्छानयोनिगामिनिया, अत्थि आसवा पेत्तिविसयगामिनिया, अत्थि आसवा मनुस्सलोकगामिनिया अत्थि आसवा देवलोकगामिनिया’’ति एवं पञ्च. छक्कनिपाते आहुनेय्यसुत्ते ‘‘अत्थि, भिक्खवे, आसवा संवरा पहातब्बा, अत्थि आसवा पटिसेवना पहातब्बा, अत्थि आसवा परिवज्जना पहातब्बा, अत्थि आसवा अधिवासना पहातब्बा, अत्थि आसवा विनोदना पहातब्बा, अत्थि आसवा भावना पहातब्बा’’ति एवं छ. सब्बासवपरियाये तेयेव दस्सनापहातब्बेहि सद्धिं सत्त. इमस्मिं पन सङ्गीतिसुत्ते तयो. तत्थ ‘‘यो कामेसु कामच्छन्दो’’ति एवं वुत्तो पञ्चकामगुणिको रागो कामासवो नाम. ‘‘यो भवेसु भवच्छन्दो’’ति एवं वुत्तो सस्सतदिट्ठिसहगतो रागो, भववसेन वा पत्थना भवासवो नाम. ‘‘दुक्खे अञ्ञाण’’न्तिआदिना नयेन आगता अविज्जा अविज्जासवो नामाति. कामभवादयो कामधातुआदिवसेन वुत्तायेव.

कामेसनादीसु ‘‘तत्थ कतमा कामेसना? यो कामेसु कामच्छन्दो कामज्झोसानं, अयं वुच्चति कामेसना’’ति एवं वुत्तो कामगवेसनरागो कामेसना नाम. ‘‘तत्थ कतमा भवेसना? यो भवेसु भवच्छन्दो भवज्झोसानं, अयं वुच्चति भवेसना’’ति एवं वुत्तो भवगवेसनरागो भवेसना नाम. ‘‘तत्थ कतमा ब्रह्मचरियेसना? सस्सतो लोकोति वा…पे… नेव होति न नहोति तथागतो परम्मरणाति वा, या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं विपरियेसग्गाहो, अयं वुच्चति ब्रह्मचरियेसना’’ति एवं वुत्ता दिट्ठिगतिकसम्मतस्स ब्रह्मचरियस्स गवेसनदिट्ठि ब्रह्मचरियेसना नाम. न केवलञ्च भवरागदिट्ठियोव, तदेकट्ठं कम्मम्पि एसनायेव. वुत्तञ्हेतं ‘‘तत्थ कतमा कामेसना? कामरागो तदेकट्ठं अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं, अयं वुच्चति कामेसना. तत्थ कतमा भवेसना? भवरागो तदेकट्ठं अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं, अयं वुच्चति भवेसना. तत्थ कतमा ब्रह्मचरियेसना? अन्तग्गाहिका दिट्ठि तदेकट्ठं अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं, अयं वुच्चति ब्रह्मचरियेसना’’ति.

विधासु ‘‘कथंविधं सीलवन्तं वदन्ति, कथंविधं पञ्ञवन्तं वदन्ती’’तिआदीसु (सं. नि. १.९५) आकारसण्ठानं विधा नाम. ‘‘एकविधेन ञाणवत्थु दुविधेन ञाणवत्थू’’तिआदीसु (विभ. ७५१) कोट्ठासो. ‘‘सेय्योहमस्मीति विधा’’तिआदीसु (विभ. ९२०) मानो विधा नाम. इध सो अधिप्पेतो. मानो हि सेय्यादिवसेन विदहनतो विधाति वुच्चति. सेय्योहमस्मीति इमिना सेय्यसदिसहीनानं वसेन तयो माना वुत्ता. सदिसहीनेसुपि एसेव नयो.

अयञ्हि मानो नाम सेय्यस्स तिविधो, सदिसस्स तिविधो, हीनस्स तिविधोति नवविधो होति. तत्थ ‘‘सेय्यस्स सेय्योहमस्मी’’ति मानो राजूनञ्चेव पब्बजितानञ्च उप्पज्जति.

राजा हि रट्ठेन वा धनवाहनेहि वा ‘‘को मया सदिसो अत्थी’’ति एतं मानं करोति. पब्बजितोपि सीलधुतङ्गादीहि ‘‘को मया सदिसो अत्थी’’ति एतं मानं करोति. ‘‘सेय्यस्स सदिसोहमस्मी’’ति मानोपि एतेसंयेव उप्पज्जति. राजा हि रट्ठेन वा धनवाहनेहि वा अञ्ञराजूहि सद्धिं मय्हं किं नानाकरणन्ति एतं मानं करोति. पब्बजितोपि सीलधुतङ्गादीहिपि अञ्ञेन भिक्खुना मय्हं किं नानाकरणन्ति एतं मानं करोति. ‘‘सेय्यस्स हीनोहमस्मी’’ति मानोपि एतेसंयेव उप्पज्जति. यस्स हि रञ्ञो रट्ठं वा धनवाहनादीनि वा नातिसम्पन्नानि होन्ति, सो मय्हं राजाति वोहारमुखमत्तमेव, किं राजा नाम अहन्ति एतं मानं करोति. पब्बजितोपि अप्पलाभसक्कारो अहं धम्मकथिको बहुस्सुतो महाथेरोति कथामत्तकमेव, किं धम्मकथिको नामाहं किं बहुस्सुतो किं महाथेरो यस्स मे लाभसक्कारो नत्थीति एतं मानं करोति.

‘‘सदिसस्स सेय्योहमस्मी’’ति मानादयो अमच्चादीनं उप्पज्जन्ति. अमच्चो वा हि रट्ठियो वा भोगयानवाहनादीहि को मया सदिसो अञ्ञो राजपुरिसो अत्थीति वा मय्हं अञ्ञेहि सद्धिं किं नानाकरणन्ति वा अमच्चोति नाममेव मय्हं, घासच्छादनमत्तम्पि मे नत्थि, किं अमच्चो नामाहन्ति वा एते माने करोति.

‘‘हीनस्स सेय्योहमस्मी’’ति मानादयो दासादीनं उप्पज्जन्ति. दासो हि मातितो वा पितितो वा को मया सदिसो अञ्ञो दासो नाम अत्थि, अञ्ञे जीवितुं असक्कोन्ता कुच्छिहेतु दासा जाता, अहं पन पवेणीआगतत्ता सेय्योति वा पवेणीआगतभावेन उभतोसुद्धिकदासत्तेन असुकदासेन नाम सद्धिं किं मय्हं नानाकरणन्ति वा कुच्छिवसेनाहं दासब्य उपगतो, मातापितुकोटिया पन मे दासट्ठानं नत्थि, किं दासो नाम अहन्ति वा एते माने करोति. यथा च दासो, एवं पुक्कुसचण्डालादयोपि एते माने करोन्तियेव.

एत्थ च सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति, च सदिसस्स सदिसोहमस्मीति च हीनस्स हीनोहमस्मीति च इमे तयो माना याथावमाना नाम अरहत्तमग्गवज्झा. सेसा छ माना अयाथावमाना नाम पठममग्गवज्झा.

तयो अद्धाति तयो काला. अतीतो अद्धातिआदीसु द्वेपरियाया सुत्तन्तपरियायो च अभिधम्मपरियायो च. सुत्तन्तपरियायेन पटिसन्धितो पुब्बे अतीतो अद्धा नाम. चुतितो पच्छा अनागतो अद्धा नाम. सह चुतिपटिसन्धीहि तदन्तरं पच्चुप्पन्नो अद्धा नाम. अभिधम्मपरियायेन तीसु खणेसु भङ्गतो उद्धं अतीतो अद्धा नाम. उप्पादतो पुब्बे अनागतो अद्धा नाम. खणत्तये पच्चुप्पन्नो अद्धा नाम. अतीतादिभेदो च नाम अयं धम्मानं होति, न कालस्स. अतीतादिभेदे पन धम्मे उपादाय इध परमत्थतो अविज्जमानोपि कालो तेनेव वोहारेन वुत्तोति वेदितब्बो.

तयो अन्ताति तयो कोट्ठासा. ‘‘कायबन्धनस्स अन्तो जीरती’’तिआदीसु (चूळव. २७८) हि अन्तोयेव अन्तो. ‘‘एसेवन्तो दुक्खस्सा’’तिआदीसु (सं. नि. २.५१) परभागो अन्तो. ‘‘अन्तमिदं, भिक्खवे, जीविकान’’न्ति (सं. नि. ३.८०) एत्थ लामकभावो अन्तो. ‘‘सक्कायो खो, आवुसो, पठमो अन्तो’’तिआदीसु (अ. नि. ६.६१) कोट्ठासो अन्तो. इध कोट्ठासो अधिप्पेतो. सक्कायोति पञ्चुपादानक्खन्धा. सक्कायसमुदयोति तेसं निब्बत्तिका पुरिमतण्हा. सक्कायनिरोधोति उभिन्नं अप्पवत्तिभूतं निब्बानं. मग्गो पन निरोधाधिगमस्स उपायत्ता निरोधे गहिते गहितोवाति वेदितब्बो.

दुक्खदुक्खताति दुक्खभूता दुक्खता. दुक्खवेदनायेतं नामं. सङ्खारदुक्खताति सङ्खारभावेन दुक्खता. अदुक्खमसुखावेदनायेतं नामं. सा हि सङ्खतत्ता उप्पादजराभङ्गपीळिता, तस्मा अञ्ञदुक्खसभावविरहतो सङ्खारदुक्खताति वुत्ता. विपरिणामदुक्खताति विपरिणामे दुक्खता. सुखवेदनायेतं नामं. सुखस्स हि विपरिणामे दुक्खं उप्पज्जति, तस्मा सुखं विपरिणामदुक्खताति वुत्तं. अपिच ठपेत्वा दुक्खवेदनं सुखवेदनञ्च सब्बेपि तेभूमका धम्मा ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति वचनतो सङ्खारदुक्खताति वेदितब्बा.

मिच्छत्तनियतोति मिच्छासभावो हुत्वा नियतो. नियतमिच्छादिट्ठिया सद्धिं आनन्तरियकम्मस्सेतं नामं. सम्मासभावे नियतो सम्मत्तनियतो. चतुन्नं अरियमग्गानमेतं नामं. न नियतोति अनियतो. अवसेसानं धम्मानमेतं नामं.

तयो तमाति ‘‘तमन्धकारो सम्मोहो अविज्जोघो महाभयो’’ति वचनतो अविज्जा तमो नाम. इध पन अविज्जासीसेन विचिकिच्छा वुत्ता. आरब्भाति आगम्म. कङ्खतीति कङ्खं उप्पादेति. विचिकिच्छतीति विचिनन्तो किच्छं आपज्जति, सन्निट्ठातुं न सक्कोति. नाधिमुच्छतीति तत्थ अधिमुच्छितुं न सक्कोति. न सम्पसीदतीति तं आरब्भ पसादं आरोपेतुं न सक्कोति.

अरक्खेय्यानीति न रक्खितब्बानि. तीसु द्वारेसु पच्चेकं रक्खणकिच्चं नत्थि, सब्बानि सतिया एव रक्खितानीति दीपेति. नत्थि तथागतस्साति. ‘‘इदं नाम मे सहसा उप्पन्नं कायदुच्चरितं, इमाहं यथा मे परो न जानाति, तथा रक्खामि, पटिच्छादेमी’’ति एवं रक्खितब्बं नत्थि तथागतस्स कायदुच्चरितं. सेसेसुपि एसेव नयो. किं पन सेसखीणासवानं कायसमाचारादयो अपरिसुद्धाति? नो अपरिसुद्धा. न पन तथागतस्स विय परिसुद्धा. अप्पस्सुतखीणासवो हि किञ्चापि लोकवज्जं नापज्जति, पण्णत्तियं पन अकोविदत्ता विहारकारं कुटिकारं सहगारं सहसेय्यन्ति एवरूपा कायद्वारे आपत्तियो आपज्जति. सञ्चरित्तं पदसोधम्मं उत्तरिछप्पञ्चवाचं भूतारोचनन्ति एवरूपा वचीद्वारे आपत्तियो आपज्जति. उपनिक्खित्तसादियनवसेन मनोद्वारे रूपियप्पटिग्गाहणापत्तिं आपज्जति, धम्मसेनापतिसदिसस्सापि हि खीणासवस्स मनोद्वारे सउपारम्भवसेन मनोदुच्चरितं उप्पज्जति एव.

चातुमवत्थुस्मिञ्हि पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं सारिपुत्तमोग्गल्लानानं पणामितकाले तेसं अत्थाय चातुमेय्यकेहि सक्येहि भगवति खमापिते थेरो भगवता ‘‘किन्ति ते सारिपुत्त अहोसि मया भिक्खुसङ्घे पणामिते’’ति पुट्ठो अहं परिसाय अब्यत्तभावेन सत्थारा पणामितो. इतो दानि पट्ठाय परं न ओवदिस्सामीति चित्तं उप्पादेत्वा आह ‘‘एवं खो मे, भन्ते, अहोसि भगवता भिक्खुसङ्घो पणामितो, अप्पोस्सुक्को दानि भगवा दिट्ठधम्मसुखविहारं अनुयुत्तो विहरिस्सति, मयम्पि दानि अप्पोस्सुक्का दिट्ठधम्मसुखविहारं अनुयुत्ता विहरिस्सामा’’ति.

अथस्स तस्मिं मनोदुच्चरिते उपारम्भं आरोपेन्तो सत्था आह – ‘‘आगमेहि त्वं, सारिपुत्त न खो ते, सारिपुत्त, पुनपि एवरूपं चित्तं उप्पादेतब्ब’’न्ति. एवं परं न ओवदिस्सामि नानुसासिस्सामीति वितक्कितमत्तम्पि थेरस्स मनोदुच्चरितं नाम जातं. भगवतो पन एत्तकं नाम नत्थि, अनच्छरियञ्चेतं. सब्बञ्ञुतं पत्तस्स दुच्चरितं न भवेय्य. बोधिसत्तभूमियं ठितस्स छब्बस्सानि पधानं अनुयुञ्जन्तस्सापि पनस्स नाहोसि. उदरच्छविया पिट्ठिकण्टकं अल्लीनाय ‘‘कालङ्कतो समणो गोतमो’’ति देवतानं विमतिया उप्पज्जमानायपि ‘‘सिद्धत्थ कस्मा किलमसि? सक्का भोगे च भुञ्जितुं पुञ्ञानि च कातु’’न्ति मारेन पापिमता वुच्चमानस्स ‘‘भोगे भुञ्जिस्सामी’’ति वितक्कमत्तम्पि नुप्पज्जति. अथ नं मारो बोधिसत्तकाले छब्बस्सानि बुद्धकाले एकं वस्सं अनुबन्धित्वा किञ्चि वज्जं अपस्सित्वा इदं वत्वा पक्कामि –

‘‘सत्तवस्सानि भगवन्तं, अनुबन्धिं पदापदं;

ओतारं नाधिगच्छिस्सं, सम्बुद्धस्स सतीमतो’’ति. (सु. नि. ४४८);

अपिच अट्ठारसन्नं बुद्धधम्मानं वसेनापि भगवतो दुच्चरिताभावो वेदितब्बो. अट्ठारस बुद्धधम्मा नाम नत्थि तथागतस्स कायदुच्चरितं, नत्थि वचीदुच्चरितं, नत्थि मनोदुच्चरितं, अतीते बुद्धस्स अप्पटिहतञाणं, अनागते, पच्चुप्पन्ने बुद्धस्स अप्पटिहतञाणं, सब्बं कायकम्मं बुद्धस्स भगवतो ञाणानुपरिवत्ति, सब्बं वचीकम्मं, सब्बं मनोकम्मं बुद्धस्स भगवतो ञाणानुपरिवत्ति, नत्थि छन्दस्स हानि, नत्थि वीरियस्स हानि, नत्थि सतिया हानि, नत्थि दवा, नत्थि रवा, नत्थि चलितं नत्थि सहसा, नत्थि अब्यावटो मनो, नत्थि अकुसलचित्तन्ति.

किञ्चनाति पलिबोधा. रागो किञ्चनन्ति रागो उप्पज्जमानो सत्ते बन्धति पलिबुन्धति तस्मा किञ्चनन्ति वुच्चति. इतरेसुपि द्वीसु एसेव नयो.

अग्गीति अनुदहनट्ठेन अग्गि. रागग्गीति रागो उप्पज्जमानो सत्ते अनुदहति झापेति, तस्मा अग्गीति वुच्चति. इतरेसुपि एसेव नयो. तत्थ वत्थूनि एका दहरभिक्खुनी चित्तलपब्बतविहारे उपोसथागारं गन्त्वा द्वारपालरूपकं ओलोकयमाना ठिता. अथस्सा अन्तो रागो उप्पन्नो. सा तेनेव झायित्वा कालमकासि. भिक्खुनियो गच्छमाना ‘‘अयं दहरा ठिता, पक्कोसथ, न’’न्ति आहंसु. एका गन्त्वा कस्मा ठितासीति हत्थे गण्हि. गहितमत्ता परिवत्तित्वा पपता. इदं ताव रागस्स अनुदहनताय वत्थु. दोसस्स पन अनुदहनताय मनोपदोसिका देवा. मोहस्स अनुदहनताय खिड्डापदोसिका देवा दट्ठब्बा. मोहवसेन हि तासं सतिसम्मोसो होति. तस्मा खिड्डावसेन आहारकालं अतिवत्तित्वा कालङ्करोन्ति.

आहुनेय्यग्गीतिआदीसु आहुनं वुच्चति सक्कारो, आहुनं अरहन्तीति आहुनेय्या. मातापितरो हि पुत्तानं बहूपकारताय आहुनं अरहन्ति. तेसु विप्पटिपज्जमाना पुत्ता निरयादीसु निब्बत्तन्ति. तस्मा किञ्चापि मातापितरो नानुदहन्ति, अनुदहनस्स पन पच्चया होन्ति. इति अनुदहनट्ठेन आहुनेय्यग्गीति वुच्चन्ति. स्वायमत्थो मित्तविन्दकवत्थुना दीपेतब्बो –

मित्तविन्दको हि मातरा ‘‘तात, अज्ज उपोसथिको हुत्वा विहारे सब्बरत्तिं धम्मस्सवनं सुण, सहस्सं ते दस्सामी’’ति वुत्तो धनलोभेन उपोसथं समादाय विहारं गन्त्वा इदं ठानं अकुतोभयन्ति सल्लक्खेत्वा धम्मासनस्स हेट्ठा निपन्नो सब्बरत्तिं निद्दायित्वा घरं अगमासि. माता पातोव यागुं पचित्वा उपनामेसि. सो सहस्सं गहेत्वाव पिवि. अथस्स एतदहोसि – ‘‘धनं संहरिस्सामी’’ति. सो नावाय समुद्दं पक्खन्दितुकामो अहोसि. अथ नं माता ‘‘तात, इमस्मिं कुले चत्तालीसकोटिधनं अत्थि, अलं गमनेना’’ति निवारेसि. सो तस्सा वचनं अनादियित्वा गच्छति एव. माता पुरतो अट्ठासि. अथ नं कुज्झित्वा ‘‘अयं मय्हं पुरतो तिट्ठती’’ति पादेन पहरित्वा पतितं अन्तरं कत्वा अगमासि.

माता उट्ठहित्वा ‘‘मादिसाय मातरि एवरूपं कम्मं कत्वा गतस्स ते गतट्ठाने सुखं भविस्सतीति एवंसञ्ञी नाम त्वं पुत्ता’’ति आह. तस्स नावं आरुय्ह गच्छतो सत्तमे दिवसे नावा अट्ठासि. अथ ते मनुस्सा ‘‘अद्धा एत्थ पापपुरिसो अत्थि सलाकं देथा’’ति आहंसु. सलाका दिय्यमाना तस्सेव तिक्खत्तुं पापुणाति. ते तस्स उळुम्पं दत्वा तं समुद्दे पक्खिपिंसु. सो एकं दीपं गन्त्वा विमानपेतीहि सद्धिं सम्पत्तिं अनुभवन्तो ताहि ‘‘पुरतो पुरतो मा अगमासी’’ति वुच्चमानोपि तद्दिगुणं तद्दिगुणं सम्पत्तिं पस्सन्तो अनुपुब्बेन खुरचक्कधरं एकं अद्दस. तस्स तं चक्कं पदुमपुप्फं विय उपट्ठासि. सो तं आह – ‘‘अम्भो, इदं तया पिळन्धितं पदुमं मय्हं देही’’ति. ‘‘न इदं सामि पदुमं, खुरचक्कं एत’’न्ति. सो ‘‘वञ्चेसि मं, त्वं किं मया पदुमं अदिट्ठपुब्ब’’न्ति वत्वा त्वं लोहितचन्दनं विलिम्पित्वा पिळन्धनं पदुमपुप्फं मय्हं न दातुकामोति आह. सो चिन्तेसि ‘‘अयम्पि मया कतसदिसं कम्मं कत्वा तस्स फलं अनुभवितुकामो’’ति. अथ नं ‘‘हन्द रे’’ति वत्वा तस्स मत्थके चक्कं पक्खिपि. तेन वुत्तं –

‘‘चतुब्भि अट्ठज्झगमा, अट्ठाहिपि च सोळस;

सोळसाहि च बात्तिंस, अत्रिच्छं चक्कमासदो;

इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति. (जा. १.१.१०४).

गहपतीति पन गेहसामिको वुच्चति. सो मातुगामस्स सयनवत्थालङ्कारादिअनुप्पदानेन बहूपकारो. तं अतिचरन्तो मातुगामो निरयादीसु निब्बत्तति, तस्मा सोपि पुरिमनयेनेव अनुदहनट्ठेन गहपतग्गीति वुत्तो.

तत्थ वत्थु – कस्सपबुद्धस्स काले सोतापन्नस्स उपासकस्स भरिया अतिचारिनी अहोसि. सो तं पच्चक्खतो दिस्वा ‘‘कस्मा त्वं एवं करोसी’’ति आह. सा ‘‘सचाहं एवरूपं करोमि, अयं मे सुनखो विलुप्पमानो खादतू’’ति वत्वा कालङ्कत्वा कण्णमुण्डकदहे वेमानिकपेती हुत्वा निब्बत्ता. दिवा सम्पत्तिं अनुभवति, रत्तिं दुक्खं. तदा बाराणसीराजा मिगवं चरन्तो अरञ्ञं पविसित्वा अनुपुब्बेन कण्णमुण्डकदहं सम्पत्तो ताय सद्धिं सम्पत्तिं अनुभवति. सा तं वञ्चेत्वा रत्तिं दुक्खं अनुभवति. सो ञत्वा ‘‘कत्थ नु खो गच्छती’’ति पिट्ठितो पिट्ठितो गन्त्वा अविदूरे ठितो कण्णमुण्डकदहतो निक्खमित्वा तं ‘‘पटपट’’न्ति खादमानं एकं सुनखं दिस्वा असिना द्विधा छिन्दि. द्वे अहेसुं. पुन छिन्ने चत्तारो. पुन छिन्ने अट्ठ. पुन छिन्ने सोळस अहेसुं. सा ‘‘किं करोसि सामी’’ति आह. सो ‘‘किं इद’’न्ति आह. सा ‘‘एवं अकत्वा खेळपिण्डं भूमियं निट्ठुभित्वा पादेन घंसाही’’ति आह. सो तथा अकासि. सुनखा अन्तरधायिंसु. तं दिवसं तस्सा कम्मं खीणं. राजा विप्पटिसारी हुत्वा गन्तुं आरद्धो. सा ‘‘मय्हं, सामि, कम्मं खीणं मा अगमा’’ति आह. राजा असुत्वाव गतो.

दक्खिणेय्यग्गीति एत्थ पन दक्खिणाति चत्तारो पच्चया, भिक्खुसङ्घो दक्खिणेय्यो. सो गिहीनं तीसु सरणेसु पञ्चसु सीलेसु दससु सीलेसु मातापितुउपट्ठाने धम्मिकसमणब्राह्मणउपट्ठानेति एवमादीसु कल्याणधम्मेसु नियोजनेन बहूपकारो, तस्मिं मिच्छापटिपन्ना गिही भिक्खुसङ्घं अक्कोसित्वा परिभासित्वा निरयादीसु निब्बत्तन्ति, तस्मा सोपि पुरिमनयेनेव अनुदहनट्ठेन दक्खिणेय्यग्गीति वुत्तो. इमस्स पनत्थस्स विभावनत्थं विमानवत्थुस्मिं रेवतीवत्थु वित्थारेतब्बं.

‘‘तिविधेन रूपसङ्गहो’’ति एत्थ तिविधेनाति तीहि कोट्ठासेहि. सङ्गहोति जातिसञ्जातिकिरियगणनवसेन चतुब्बिधो सङ्गहो. तत्थ सब्बे खत्तिया आगच्छन्तूतिआदिको (म. नि. १.४६२) जातिसङ्गहो. सब्बे कोसलकातिआदिको सञ्जातिसङ्गहो. सब्बे हत्थारोहातिआदिको किरियसङ्गहो. चक्खायतनं कतमं खन्धगणनं गच्छतीति? चक्खायतनं रूपक्खन्धगणनं गच्छतीति. हञ्चि चक्खायतनं रूपक्खन्धेन सङ्गहितन्ति अयं गणनसङ्गहो, सो इध अधिप्पेतो. तस्मा तिविधेन रूपसङ्गहोति तीहि कोट्ठासेहि रूपगणनाति अत्थो.

सनिदस्सनादीसु अत्तानं आरब्भ पवत्तेन चक्खुविञ्ञाणसङ्खातेन सह निदस्सनेनाति सनिदस्सनं. चक्खुपटिहननसमत्थतो सह पटिघेनाति सप्पटिघं. तं अत्थतो रूपायतनमेव. चक्खुविञ्ञाणसङ्खातं नास्स निदस्सनन्ति अनिदस्सनं. सोतादिपटिहननसमत्थतो सह पटिघेनाति सप्पटिघं. तं अत्थतो चक्खायतनादीनि नव आयतनानि. वुत्तप्पकारं नास्स निदस्सनन्ति अनिदस्सनं. नास्स पटिघोति अप्पटिघं. तं अत्थतो ठपेत्वा दसायतनानि अवसेसं सुखुमरूपं.

तयो सङ्खाराति सहजातधम्मे चेव सम्पराये फलधम्मे च सङ्खरोन्ति रासी करोन्तीति सङ्खारा. अभिसङ्खरोतीति अभिसङ्खारो. पुञ्ञो अभिसङ्खारो पुञ्ञाभिसङ्खारो.

‘‘तत्थ कतमो पुञ्ञाभिसङ्खारो? कुसला चेतना कामावचरा रूपावचरा दानमया सीलमया भावनामया’’ति एवं वुत्तानं अट्ठन्नं कामावचरकुसलमहाचित्तचेतनानं, पञ्चन्नं रूपावचरकुसलचेतनानञ्चेतं अधिवचनं. एत्थ च दानसीलमया अट्ठेव चेतना होन्ति. भावनामया तेरसापि. यथा हि पगुणं धम्मं सज्झायमानो एकं द्वे अनुसन्धिं गतोपि न जानाति, पच्छा आवज्जन्तो जानाति, एवमेव कसिणपरिकम्मं करोन्तस्स पगुणज्झानं पच्चवेक्खन्तस्स ञाणविप्पयुत्तापि भावना होति. तेन वुत्तं ‘‘भावनामया तेरसापी’’ति.

तत्थ दानमयादीसु ‘‘दानं आरब्भ दानमधिकिच्च या उप्पज्जति चेतना सञ्चेतना चेतयितत्तं, अयं वुच्चति दानमयो पुञ्ञाभिसङ्खारो. सीलं आरब्भ, भावनं आरब्भ, भावनमधिकिच्च या उप्पज्जति चेतना सञ्चेतना चेतयितत्तं, अयं वुच्चति भावनामयो पुञ्ञाभिसङ्खारो’’ति अयं सङ्खेपदेसना.

चीवरादीसु पन चतूसु पच्चयेसु रूपादीसु वा छसु आरम्मणेसु अन्नादीसु वा दससु दानवत्थूसु तं तं देन्तस्स तेसं उप्पादनतो पट्ठाय पुब्बभागे, परिच्चागकाले, पच्छा सोमनस्सचित्तेन अनुस्सरणे चाति तीसु कालेसु पवत्ता चेतना दानमया नाम. सीलपूरणत्थाय पन पब्बजिस्सामीति विहारं गच्छन्तस्स, पब्बजन्तस्स मनोरथं मत्थकं पापेत्वा पब्बजितो वतम्हि साधु साधूति आवज्जन्तस्स, पातिमोक्खं संवरन्तस्स, चीवरादयो पच्चये पच्चवेक्खन्तस्स, आपाथगतेसु रूपादीसु चक्खुद्वारादीनि संवरन्तस्स, आजीवं सोधेन्तस्स च पवत्ता चेतना सीलमया नाम.

पटिसम्भिदायं वुत्तेन विपस्सनामग्गेन ‘‘चक्खुं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो भावेन्तस्स…पे… मनं. रूपे. धम्मे. चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं. चक्खुसम्फस्सं…पे… मनोसम्फस्सं. चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे… मनोसम्फस्सजं वेदनं. रूपसञ्ञं, जरामरणं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो भावेन्तस्स पवत्ता चेतना भावनामया नामा’’ति अयं वित्थारकथा.

अपुञ्ञो च सो अभिसङ्खारो चाति अपुञ्ञाभिसङ्खारो. द्वादसअकुसलचित्तसम्पयुत्तानं चेतनानं एतं अधिवचनं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘तत्थ कतमो अपुञ्ञाभिसङ्खारो? अकुसलचेतना कामावचरा, अयं वुच्चति अपुञ्ञाभिसङ्खारो’’ति. आनेञ्जं निच्चलं सन्तं विपाकभूतं अरूपमेव अभिसङ्खरोतीति आनेञ्जाभिसङ्खारो. चतुन्नं अरूपावचरकुसलचेतनानं एतं अधिवचनं. यथाह ‘‘तत्थ कतमो आनेञ्जाभिसङ्खारो? कुसलचेतना अरूपावचरा, अयं वुच्चति आनेञ्जाभिसङ्खारो’’ति.

पुग्गलत्तिके सत्तविधो पुरिसपुग्गलो, तिस्सो सिक्खा सिक्खतीति सेक्खो. खीणासवो सिक्खितसिक्खत्ता पुन न सिक्खिस्सतीति असेक्खो. पुथुज्जनो सिक्खाहि परिबाहियत्ता नेवसेक्खो नासेक्खो.

थेरत्तिके जातिमहल्लको गिही जातित्थेरो नाम. ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, थेरकरणा धम्मा. इध, भिक्खवे, थेरो सीलवा होति, बहुस्सुतो होति, चतुन्नं झानानं लाभी होति, आसवानं खया बहुस्सुतो होति, चतुन्नं झानानं लाभी होति, आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति. इमे खो, भिक्खवे, चत्तारो थेरकरणा धम्मा’’ति (अ. नि. ४.२२). एवं वुत्तेसु धम्मेसु एकेन वा अनेकेहि वा समन्नागतो धम्मथेरो नाम. अञ्ञतरो थेरनामको भिक्खूति एवं थेरनामको वा, यं वा पन महल्लककाले पब्बजितं सामणेरादयो दिस्वा थेरो थेरोति वदन्ति, अयं सम्मुतिथेरो नाम.

पुञ्ञकिरियवत्थूसु दानमेव दानमयं. पुञ्ञकिरिया च सा तेसं तेसं आनिसंसानं वत्थु चाति पुञ्ञकिरियवत्थु. इतरेसुपि द्वीसु एसेव नयो. अत्थतो पन पुब्बे वुत्तदानमयचेतनादिवसेनेव सद्धिं पुब्बभागअपरभागचेतनाहि इमानि तीणि पुञ्ञकिरियवत्थूनि वेदितब्बानि. एकमेकञ्चेत्थ पुब्बभागतो पट्ठाय कायेन करोन्तस्स कायकम्मं होति. तदत्थं वाचं निच्छारेन्तस्स वचीकम्मं. कायङ्गवाचङ्गं अचोपेत्वा मनसा चिन्तेन्तस्स मनोकम्मं. अन्नादीनि देन्तस्स चापि अन्नदानादीनि देमीति वा दानपारमिं आवज्जेत्वा वा दानकाले दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति. वत्तसीसे ठत्वा ददतो सीलमयं. खयतो वयतो सम्मसनं पट्ठपेत्वा ददतो भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति.

अपरानिपि सत्त पुञ्ञकिरियवत्थूनि अपचितिसहगतं पुञ्ञकिरियवत्थु, वेय्यावच्चसहगतं, पत्तानुप्पदानं, पत्तब्भनुमोदनं, देसनामयं, सवनमयं, दिट्ठिजुगतं पुञ्ञकिरियवत्थूति. तत्थ महल्लकं दिस्वा पच्चुग्गमनपत्तचीवरप्पटिग्गहणअभिवादनमग्गसम्पदानादिवसेन अपचितिसहगतं वेदितब्बं. वुड्ढतरानं वत्तप्पटिपत्तिकरणवसेन, गामं पिण्डाय पविट्ठं भिक्खुं दिस्वा पत्तं गहेत्वा गामे भिक्खं समादपेत्वा उपसंहरणवसेन, ‘‘गच्छ भिक्खूनं पत्तं आहरा’’ति सुत्वा वेगेन गन्त्वा पत्ताहरणादिवसेन च वेय्यावच्चसहगतं वेदितब्बं. चत्तारो पच्चये दत्वा सब्बसत्तानं पत्ति होतूति पवत्तनवसेन पत्तानुप्पदानं वेदितब्बं. परेहि दिन्नाय पत्तिया साधु सुट्ठूति अनुमोदनावसेन पत्तब्भनुमोदनं वेदितब्बं. एको ‘‘एवं मं ‘धम्मकथिको’ति जानिस्सन्ती’’ति इच्छाय ठत्वा लाभगरुको हुत्वा देसेति, तं न महप्फलं. एको अत्तनो पगुणधम्मं अपच्चासीसमानो परेसं देसेति, इदं देसनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु नाम. एको सुणन्तो ‘‘इति मं ‘सद्धो’ति जानिस्सन्ती’’ति सुणाति, तं न महप्फलं. एको ‘‘एवं मे महप्फलं भविस्सती’’ति हितप्फरणेन मुदुचित्तेन धम्मं सुणाति, इदं सवनमयं पुञ्ञकिरियवत्थु. दिट्ठिजुगतं पन सब्बेसं नियमलक्खणं. यंकिञ्चि पुञ्ञं करोन्तस्स हि दिट्ठिया उजुभावेनेव महप्फलं होति.

इति इमेसं सत्तन्नं पुञ्ञकिरियवत्थूनं पुरिमेहेव तीहि सङ्गहो वेदितब्बो. एत्थ हि अपचितिवेय्यावच्चानि सीलमये. पत्तिदानपत्तब्भनुमोदनानि दानमये. देसनासवनानि भावनामये. दिट्ठिजुगतं तीसुपि सङ्गहं गच्छति.

चोदनावत्थूनीति चोदनाकारणानि. दिट्ठेनाति मंसचक्खुना वा दिब्बचक्खुना वा वीतिक्कमं दिस्वा चोदेति. सुतेनाति पकतिसोतेन वा दिब्बसोतेन वा परस्स सद्दं सुत्वा चोदेति. परिसङ्काय वाति दिट्ठपरिसङ्कितेन वा सुतपरिसङ्कितेन वा मुतपरिसङ्कितेन वा चोदेति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

कामूपपत्तियोति कामूपसेवना कामप्पटिलाभा वा. पच्चुपट्ठितकामाति निबद्धकामा निबद्धारम्मणा. सेय्यथापि मनुस्साति यथा मनुस्सा. मनुस्सा हि निबद्धेयेव वत्थुस्मिं वसं वत्तेन्ति. यत्थ पटिबद्धचित्ता होन्ति, सतम्पि सहस्सम्पि दत्वा मातुगामं आनेत्वा निबद्धभोगं भुञ्जन्ति. एकच्चे देवा नाम चतुदेवलोकवासिनो. तेपि निबद्धवत्थुस्मिंयेव वसं वत्तेन्ति. एकच्चे विनिपातिका नाम नेरयिके ठपेत्वा अवसेसा मच्छकच्छपादयोपि हि निबद्धवत्थुस्मिंयेव वसं वत्तेन्ति. मच्छो अत्तनो मच्छिया कच्छपो कच्छपियाति. निम्मिनित्वा निम्मिनित्वाति नीलपीतादिवसेन यादिसं यादिसं अत्तनो रूपं इच्छन्ति, तादिसं तादिसं निम्मिनित्वा आयस्मतो अनुरुद्धस्स पुरतो मनापकायिका देवता विय. निम्मानरतीति एवं सयं निम्मिते निम्मिते निम्माने रति एतेसन्ति निम्मानरती. परनिम्मितकामाति परेहि निम्मितकामा. तेसञ्हि मनं ञत्वा परे यथारुचितं कामभोगं निम्मिनन्ति, ते तत्थ वसं वत्तेन्ति. कथं परस्स मनं जानन्तीति? पकतिसेवनवसेन. यथा हि कुसलो सूदो रञ्ञो भुञ्जन्तस्स यं यं सो बहुं गण्हाति, तं तं तस्स रुच्चतीति जानाति, एवं पकतिया अभिरुचितारम्मणं ञत्वा तादिसकंयेव निम्मिनन्ति. ते तत्थ वसं वत्तेन्ति, मेथुनं सेवन्ति. केचि पन थेरा ‘‘हसितमत्तेन ओलोकितमत्तेन आलिङ्गितमत्तेन च तेसं कामकिच्चं इज्झती’’ति वदन्ति, तं अट्ठकथायं ‘‘एतं पन नत्थी’’ति पटिक्खित्तं. न हि कायेन अफुसन्तस्स फोट्ठब्बं कामकिच्चं साधेति. छन्नम्पि हि कामावचरानं कामा पाकतिका एव. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘छ एते कामावचरा, सब्बकामसमिद्धिनो;

सब्बेसं एकसङ्खातं, आयु भवति कित्तक’’न्ति. (विभ. १०२३);

सुखूपपत्तियोति सुखप्पटिलाभा. उप्पादेत्वा उप्पादेत्वा सुखं विहरन्तीति ते हेट्ठा पठमज्झानसुखं निब्बत्तेत्वा उपरि विपाकज्झानसुखं अनुभवन्तीति अत्थो. सुखेन अभिसन्नाति दुतियज्झानसुखेन तिन्ता. परिसन्नाति समन्ततो तिन्ता. परिपूराति परिपुण्णा. परिप्फुटाति तस्सेव वेवचनं. इदम्पि विपाकज्झानसुखमेव सन्धाय वुत्तं. अहोसुखं अहोसुखन्ति तेसं किर भवलोभो महा उप्पज्जति. तस्मा कदाचि करहचि एवं उदानं उदानेन्ति. सन्तमेवाति पणीतमेव. तुसिताति ततो उत्तरिं सुखस्स अपत्थनतो सन्तुट्ठा हुत्वा. सुखं पटिवेदेन्तीति ततियज्झानसुखं अनुभवन्ति.

सेक्खा पञ्ञाति सत्त अरियपञ्ञा. अरहतो पञ्ञा असेक्खा. अवसेसा पञ्ञा नेवसेक्खानासेक्खा.

चिन्तामयादीसु अयं वित्थारो – ‘‘तत्थ कतमा चिन्तामया पञ्ञा? योगविहितेसु वा कम्मायतनेसु योगविहितेसु वा सिप्पायतनेसु योगविहितेसु वा विज्जाट्ठानेसु कम्मस्सकतं वा सच्चानुलोमिकं वा रूपं अनिच्चन्ति वा…पे… विञ्ञाणं अनिच्चन्ति वा यं एवरूपं अनुलोमिकं खन्तिं दिट्ठिं रुचिं मुत्तिं पेक्खं धम्मनिज्झानक्खन्तिं परतो असुत्वा पटिलभति, अयं वुच्चति चिन्तामया पञ्ञा. तत्थ कतमा सुतमया पञ्ञा? योगविहितेसु वा कम्मायतनेसु…पे… धम्मनिज्झानक्खन्तिं परतो सुत्वा पटिलभति, अयं वुच्चति सुतमया पञ्ञा. (तत्थ कतमा भावनामया पञ्ञा?) सब्बापि समापन्नस्स पञ्ञा भावनामया पञ्ञा’’ति (विभ. ७६८-६९).

सुतावुधन्ति सुतमेव आवुधं. तं अत्थतो तेपिटकं बुद्धवचनं. तञ्हि निस्साय भिक्खु पञ्ञावुधं निस्साय सूरो योधो अविकम्पमानो महाकन्तारं विय संसारकन्तारं अतिक्कमति अविहञ्ञमानो. तेनेव वुत्तं – ‘‘सुतावुधो, भिक्खवे, अरियसावको अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति, सावज्जं पजहति, अनवज्जं भावेति, सुद्धमत्तानं परिहरती’’ति (अ. नि. ७.६७).

पविवेकावुधन्ति ‘‘कायविवेको चित्तविवेको उपधिविवेको’’ति अयं तिविधोपि विवेकोव आवुधं. तस्स नानाकरणं कायविवेको विवेकट्ठकायानं नेक्खम्माभिरतानं. चित्तविवेको च परिसुद्धचित्तानं परमवोदानप्पत्तानं. उपधिविवेको च निरुपधीनं पुग्गलानं. इमस्मिञ्हि तिविधे विवेके अभिरतो, न कुतोचि भायति. तस्मा अयम्पि अवस्सयट्ठेन आवुधन्ति वुत्तो. लोकियलोकुत्तरपञ्ञाव आवुधं पञ्ञावुधं. यस्स सा अत्थि, सो न कुतोचि भायति, न चस्स कोचि भायति. तस्मा सापि अवस्सयट्ठेनेव आवुधन्ति वुत्ता.

अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियन्ति इतो पुब्बे अनञ्ञातं अविदितं धम्मं जानिस्सामीति पटिपन्नस्स उप्पन्नं इन्द्रियं. सोतापत्तिमग्गञाणस्सेतं अधिवचनं. अञ्ञिन्द्रियन्ति अञ्ञाभूतं आजाननभूतं इन्द्रियं. सोतापत्तिफलतो पट्ठाय छसु ठानेसु ञाणस्सेतं अधिवचनं. अञ्ञाताविन्द्रियन्ति अञ्ञातावीसु जाननकिच्चपरियोसानप्पत्तेसु धम्मेसु इन्द्रियं. अरहत्तफलञाणस्सेतं अधिवचनं.

मंसचक्खु चक्खुपसादो. दिब्बचक्खु आलोकनिस्सितं ञाणं. पञ्ञाचक्खु लोकियलोकुत्तरपञ्ञा.

अधिसीलसिक्खादीसु अधिसीलञ्च तं सिक्खितब्बतो सिक्खा चाति अधिसीलसिक्खा. इतरस्मिं द्वयेपि एसेव नयो. तत्थ सीलं अधिसीलं, चित्तं अधिचित्तं, पञ्ञा अधिपञ्ञाति अयं पभेदो वेदितब्बो –

सीलं नाम पञ्चसीलदससीलानि, पातिमोक्खसंवरो अधिसीलं नाम. अट्ठ समापत्तियो चित्तं, विपस्सनापादकज्झानं अधिचित्तं. कम्मस्सकतञाणं पञ्ञा, विपस्सनापञ्ञा अधिपञ्ञा. अनुप्पन्नेपि हि बुद्धुप्पादे पवत्ततीति पञ्चसीलदससीलानि सीलमेव, पातिमोक्खसंवरसीलं बुद्धुप्पादेयेव पवत्ततीति अधिसीलं. चित्तपञ्ञासुपि एसेव नयो. अपिच निब्बानं पत्थयन्तेन समादिन्नं पञ्चसीलम्पि दससीलम्पि अधिसीलमेव. समापन्ना अट्ठ समापत्तियोपि अधिचित्तमेव. सब्बं वा लोकियं सीलमेव, लोकुत्तरं अधिसीलं. चित्तपञ्ञासुपि एसेव नयो.

भावनासु खीणासवस्स पञ्चद्वारिककायो कायभावना नाम. अट्ठ समापत्तियो चित्तभावना नाम. अरहत्तफलपञ्ञा पञ्ञाभावना नाम. खीणासवस्स हि एकन्तेनेव पञ्चद्वारिककायो सुभावितो होति. अट्ठ समापत्तियो चस्स न अञ्ञेसं विय दुब्बला, तस्सेव च पञ्ञा भाविता नाम होति पञ्ञावेपुल्लपत्तिया. तस्मा एवं वुत्तं.

अनुत्तरियेसु विपस्सना दस्सनानुत्तरियं मग्गो पटिपदानुस्सरियं. फलं विमुत्तानुत्तरियं. फलं वा दस्सनानुत्तरियं. मग्गो पटिपदानुत्तरियं. निब्बानं विमुत्तानुत्तरियं. निब्बानं वा दस्सनानुत्तरियं, ततो उत्तरिञ्हि दट्ठब्बं नाम नत्थि. मग्गो पटिपदानुत्तरियं. फलं विमुत्तानुत्तरियं. अनुत्तरियन्ति उत्तमं जेट्ठकं.

समाधीसु पठमज्झानसमाधि सवितक्कसविचारो. पञ्चकनयेन दुतियज्झानसमाधि अवितक्कविचारमत्तो. सेसो अवितक्कअविचारो.

सुञ्ञतादीसु तिविधा कथा आगमनतो, सगुणतो, आरम्मणतोति. आगमनतो नाम एको भिक्खु अनत्ततो अभिनिविसित्वा अनत्ततो दिस्वा अनत्ततो वुट्ठाति, तस्स विपस्सना सुञ्ञता नाम होति. कस्मा? असुञ्ञतत्तकारकानं किलेसानं अभावा. विपस्सनागमनेन मग्गसमाधि सुञ्ञतो नाम होति. मग्गागमनेन फलसमाधि सुञ्ञतो नाम. अपरो अनिच्चतो अभिनिविसित्वा अनिच्चतो दिस्वा अनिच्चतो वुट्ठाति. तस्स विपस्सना अनिमित्ता नाम होति. कस्मा? निमित्तकारककिलेसाभावा. विपस्सनागमनेन मग्गसमाधि अनिमित्तो नाम होति. मग्गागमनेन फलं अनिमित्तं नाम. अपरो दुक्खतो अभिनिविसित्वा दुक्खतो दिस्वा दुक्खतो वुट्ठाति, तस्स विपस्सना अप्पणिहिता नाम होति. कस्मा? पणिधिकारककिलेसाभावा. विपस्सनागमनेन मग्गसमाधि अप्पणिहितो नाम. मग्गागमनेन फलं अप्पणिहितं नामाति अयं आगमनतो कथा. मग्गसमाधि पन रागादीहि सुञ्ञतत्ता सुञ्ञतो, रागनिमित्तादीनं अभावा अनिमित्तो, रागपणिधिआदीनं अभावा अप्पणिहितोति अयं सगुणतो कथा. निब्बानं रागादीहि सुञ्ञतत्ता रागादिनिमित्तपणिधीनञ्च अभावा सुञ्ञतञ्चेव अनिमित्तञ्च अप्पणिहितञ्च. तदारम्मणो मग्गसमाधि सुञ्ञतो अनिमित्तो अप्पणिहितो. अयं आरम्मणतो कथा.

सोचेय्यानीति सुचिभावकरा सोचेय्यप्पटिपदा धम्मा. वित्थारो पनेत्थ ‘‘तत्थ कतमं कायसोचेय्यं? पाणातिपाता वेरमणी’’तिआदिना नयेन वुत्तानं तिण्णं सुचरितानं वसेन वेदितब्बो.

मोनेय्यानीति मुनिभावकरा मोनेय्यप्पटिपदा धम्मा. तेसं वित्थारो ‘‘तत्थ कतमं कायमोनेय्यं? तिविधकायदुच्चरितस्स पहानं कायमोनेय्यं, तिविधं कायसुचरितं कायमोनेय्यं, कायारम्मणे ञाणं कायमोनेय्यं, कायपरिञ्ञा कायमोनेय्यं, कायपरिञ्ञासहगतो मग्गो कायमोनेय्यं, कायस्मिं छन्दरागप्पहानं कायमोनेय्यं, कायसङ्खारनिरोधा चतुत्थज्झानसमापत्ति कायमोनेय्यं. तत्थ कतमं वचीमोनेय्यं? चतुब्बिधवचीदुच्चरितस्स पहानं वचीमोनेय्यं, चतुब्बिधं वचीसुचरितं वचीमोनेय्यं, वाचारम्मणे ञाणं वचीमोनेय्यं वाचापरिञ्ञा वचीमोनेय्यं परिञ्ञासहगतो मग्गो, वाचाय छन्दरागप्पहानं, वचीसङ्खारनिरोधा दुतियज्झानसमापत्ति वचीमोनेय्यं. तत्थ कतमं मनोमोनेय्यं? तिविधमनोदुच्चरितस्स पहानं मनोमोनेय्यं, तिविधं मनोसुचरितं मनोमोनेय्यं, मनारम्मणे ञाणं मनोमोनेय्यं, मनोपरिञ्ञा मनोमोनेय्यं. परिञ्ञासहगतो मग्गो, मनस्मिं छन्दरागप्पहानं, चित्तसङ्खारनिरोधा सञ्ञावेदयितनिरोधसमापत्ति मनोमोनेय्य’’न्ति (महानि. १४).

कोसल्लेसु आयोति वुड्ढि. अपायोति अवुड्ढि. तस्स तस्स कारणं उपायो. तेसं पजानना कोसल्लं. वित्थारो पन विभङ्गे वुत्तोयेव.

वुत्तञ्हेतं – ‘‘तत्थ कतमं आयकोसल्लं? इमे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव अकुसला धम्मा नुप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च अकुसला धम्मा निरुज्झन्ति. इमे वा पन मे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च कुसला धम्मा भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तन्तीति, या तत्थ पञ्ञा पजानना…पे… सम्मादिट्ठि. इदं वुच्चति आयकोसल्लं. तत्थ कतमं अपायकोसल्लं? इमे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा न उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च कुसला धम्मा निरुज्झन्ति. इमे वा पन मे धम्मे मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव अकुसला धम्मा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च अकुसला धम्मा भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया संवत्तन्तीति, या तत्थ पञ्ञा पजानना…पे… सम्मादिट्ठि. इदं वुच्चति अपायकोसल्लं. सब्बापि तत्रुपाया पञ्ञा उपायकोसल्ल’’न्ति (विभ. ७७१). इदं पन अच्चायिककिच्चे वा भये वा उप्पन्ने तस्स तिकिच्छनत्थं ठानुप्पत्तिया कारणजाननवसेनेव वेदितब्बं.

मदाति मज्जनाकारवसेन पवत्तमाना. तेसु ‘‘अहं निरोगो सट्ठि वा सत्तति वा वस्सानि अतिक्कन्तानि, न मे हरीतकीखण्डम्पि खादितपुब्बं, इमे पनञ्ञे असुकं नाम ठानं रुज्जति, भेसज्जं खादामाति विचरन्ति, को अञ्ञो मादिसो निरोगो नामा’’ति एवं मानकरणं आरोग्यमदो. ‘‘महल्लककाले पुञ्ञं करिस्साम, दहरम्ह तावा’’ति योब्बने ठत्वा मानकरणं योब्बनमदो. ‘‘चिरं जीविं, चिरं जीवामि, चिरं जीविस्सामि; सुखं जीविं, सुखं जीवामि, सुखं जीविस्सामी’’ति एवं मानकरणं जीवितमदो.

आधिपतेय्येसु अधिपतितो आगतं आधिपतेय्यं. ‘‘एत्तकोम्हि सीलेन समाधिना पञ्ञाय विमुत्तिया, न मे एतं पतिरूप’’न्ति एवं अत्तानं अधिपत्तिं जेट्ठकं कत्वा पापस्स अकरणं अत्ताधिपतेय्यं नाम. लोकं अधिपतिं कत्वा अकरणं लोकाधिपतेय्यं नाम. लोकुत्तरधम्मं अधिपतिं कत्वा अकरणं धम्माधिपतेय्यं नाम.

कथावत्थूनीति कथाकारणानि. अतीतं वा अद्धानन्ति अतीतं धम्मं, अतीतक्खन्धेति अत्थो. अपिच ‘‘यं, भिक्खवे, रूपं अतीतं निरुद्धं विपरिणतं, ‘अहोसी’ति तस्स सङ्खा, ‘अहोसी’ति तस्स पञ्ञत्ति ‘अहोसी’ति तस्स समञ्ञा, न तस्स सङ्खा ‘अत्थी’ति, न तस्स सङ्खा ‘भविस्सती’ति (सं. नि. ३.६२) एवं आगतेन निरुत्तिपथसुत्तेनपेत्थ अत्थो दीपेतब्बो.

विज्जाति तमविज्झनट्ठेन विज्जा. विदितकरणट्ठेनापि विज्जा. पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणञ्हि उप्पज्जमानं पुब्बेनिवासं छादेत्वा ठितं तमं विज्झति, पुब्बेनिवासञ्च विदितं करोतीति विज्जा. चुतूपपातञाणं चुतिपटिसन्धिच्छादकं तमं विज्झति, तञ्च विदितं करोतीति विज्जा. आसवानं खये ञाणं चतुसच्चच्छादकं तमं विज्झति, चतुसच्चधम्मञ्च विदितं करोतीति विज्जा.

विहारेसु अट्ठ समापत्तियो दिब्बो विहारो. चतस्सो अप्पमञ्ञा ब्रह्मा विहारो. फलसमापत्ति अरियो विहारो.

पाटिहारियानि केवट्टसुत्ते वित्थारितानेव.

‘‘इमे खो, आवुसो’’तिआदीसु वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. इति समसट्ठिया तिकानं वसेन असीतिसतपञ्हे कथेन्तो थेरो सामग्गिरसं दस्सेसीति.

तिकवण्णना निट्ठिता.

चतुक्कवण्णना

३०६. इति तिकवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि चतुक्कवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि. तत्थ ‘‘सतिपट्ठानचतुक्कं’’ पुब्बे वित्थारितमेव.

सम्मप्पधानचतुक्के छन्दं जनेतीति ‘‘यो छन्दो छन्दिकता कत्तुकम्यता कुसलो धम्मच्छन्दो’’ति एवं वुत्तं कत्तुकम्यतं जनेति. वायमतीति वायामं करोति. वीरियं आरभतीति वीरियं जनेति. चित्तं पग्गण्हातीति चित्तं उपत्थम्भेति. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन सम्मप्पधानविभङ्गे आगतोयेव.

इद्धिपादेसु छन्दं निस्साय पवत्तो समाधि छन्दसमाधि. पधानभूता सङ्खारा पधानसङ्खारा. समन्नागतन्ति तेहि धम्मेहि उपेतं. इद्धिया पादं, इद्धिभूतं वा पादन्ति इद्धिपादं. सेसेसुपि एसेव नयो. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन इद्धिपादविभङ्गे आगतो एव. विसुद्धिमग्गे पनस्स अत्थो दीपितो. झानकथापि विसुद्धिमग्गे वित्थारिताव.

३०७. दिट्ठधम्मसुखविहारायाति इमस्मिंयेव अत्तभावे सुखविहारत्थाय. इध फलसमापत्तिझानानि, खीणासवस्स अपरभागे निब्बत्तितझानानि च कथितानि.

आलोकसञ्ञं मनसिकरोतीति दिवा वा रत्तिं वा सूरियचन्दपज्जोतमणिआदीनं आलोकं आलोकोति मनसिकरोति. दिवासञ्ञं अधिट्ठातीति एवं मनसि कत्वा दिवातिसञ्ञं ठपेति. यथा दिवा तथा रत्तिन्ति यथा दिवा दिट्ठो आलोको, तथेव तं रत्तिं मनसिकरोति. यथा रत्तिं तथा दिवाति यथा रत्तिं आलोको दिट्ठो, एवमेव दिवा मनसिकरोति. इति विवटेन चेतसाति एवं अपिहितेन चित्तेन. अपरियोनद्धेनाति समन्ततो अनद्धेन. सप्पभासन्ति सओभासं. ञाणदस्सनपटिलाभायाति ञाणदस्सनपटिलाभत्थाय. इमिना किं कथितं? मिद्धविनोदनआलोको कथितो परिकम्मआलोको वा. इमिना किं कथितं होति? खीणासवस्स दिब्बचक्खुञाणं. तस्मिं वा आगतेपि अनागतेपि पादकज्झानसमापत्तिमेव सन्धाय ‘‘सप्पभासं चित्तं भावेती’’ति वुत्तं.

सतिसम्पजञ्ञायाति सत्तट्ठानिकस्स सतिसम्पजञ्ञस्स अत्थाय. विदिता वेदना उप्पज्जन्तीतिआदीसु खीणासवस्स वत्थु विदितं होति आरम्मणं विदितं वत्थारम्मणं विदितं. वत्थारम्मणविदितताय एवं वेदना उप्पज्जन्ति, एवं तिट्ठन्ति, एवं निरुज्झन्ति. न केवलञ्च वेदना एव इध वुत्ता सञ्ञादयोपि, अवुत्ता चेतनादयोपि, विदिता च उप्पज्जन्ति चेव तिट्ठन्ति च निरुज्झन्ति च. अपि च वेदनाय उप्पादो विदितो होति, उपट्ठानं विदितं होति. अविज्जासमुदया वेदनासमुदयो, तण्हासमुदया कम्मसमुदयो, फस्ससमुदया वेदनायसमुदयो. निब्बत्तिलक्खणं पस्सन्तोपि वेदनाक्खन्धस्स समुदयं पस्सति. एवं वेदनाय उप्पादो विदितो होति. कथं वेदनाय उपट्ठानं विदितं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो खयतूपट्ठानं विदितं होति. दुक्खतो मनसिकरोतो भयतूपट्ठानं विदितं होति. अनत्ततो मनसिकरोतो सुञ्ञतूपट्ठानं विदितं होति. एवं वेदनाय उपट्ठानं विदितं होति, खयतो भयतो सुञ्ञतो जानाति. कथं वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति? अविज्जानिरोधा वेदनानिरोधो.…पे… एवं वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति. इमिनापि नयेनेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

इति रूपन्तिआदि वुत्तनयमेव. अयं आवुसो समाधिभावनाति अयं आसवानं खयञाणस्स पादकज्झानसमाधिभावना.

३०८. अप्पमञ्ञाति पमाणं अगहेत्वा अनवसेसफरणवसेन अप्पमञ्ञाव. अनुपदवण्णना पन भावनासमाधिविधानञ्च एतासं विसुद्धिमग्गे वित्थारितमेव. अरूपकथापि विसुद्धिमग्गे वित्थारिताव.

अपस्सेनानीति अपस्सयानि. सङ्खायाति ञाणेन ञत्वा. पटिसेवतीति ञाणेन ञत्वा सेवितब्बयुत्तकमेव सेवति. तस्स च वित्थारो ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चीवरं परिभुञ्जती’’तिआदिना नयेन वेदितब्बो. सङ्खायेकं अधिवासेतीति ञाणेन ञत्वा अधिवासेतब्बयुत्तकमेव अधिवासेति. वित्थारो पनेत्थ ‘‘पटिसङ्खा योनिसो खमो होति सीतस्सा’’तिआदिना नयेन वेदितब्बो. परिवज्जेतीति ञाणेन ञत्वा परिवज्जेतुं युत्तमेव परिवज्जेति. तस्स वित्थारो ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चण्डं हत्थिं परिवज्जेती’’तिआदिना नयेन वेदितब्बो. विनोदेतीति ञाणेन ञत्वा विनोदेतब्बमेव विनोदेति, नुदति नीहरति अन्तो पविसितुं न देति. तस्स वित्थारो ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिना नयेन वेदितब्बो.

अरियवंसचतुक्कवण्णना