नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
दीघनिकाये
पाथिकवग्गट्ठकथा
१. पाथिकसुत्तवण्णना
सुनक्खत्तवत्थुवण्णना
१. एवं मे सुतं…पे… मल्लेसु विहरतीति पाथिकसुत्तं. तत्रायं अपुब्बपदवण्णना. मल्लेसु विहरतीति मल्ला नाम जानपदिनो राजकुमारा, तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हीसद्देन ‘‘मल्ला’’ति वुच्चति, तस्मिं मल्लेसु जनपदे. ‘‘अनुपियं नाम मल्लानं निगमो’’ति अनुपियन्ति एवंनामको मल्लानं जनपदस्स एको निगमो, तं गोचरगामं कत्वा एकस्मिं छायूदकसम्पन्ने वनसण्डे विहरतीति अत्थो. अनोपियन्तिपि पाठो. पाविसीति पविट्ठो. भगवा पन न ताव पविट्ठो, पविसिस्सामीति निक्खन्तत्ता पन पाविसीति वुत्तो. यथा किं, यथा ‘‘गामं गमिस्सामी’’ति निक्खन्तो पुरिसो तं गामं अपत्तोपि ‘‘कुहिं इत्थन्नामो’’ति वुत्ते ‘‘गामं गतो’’ति वुच्चति, एवं. एतदहोसीति गामसमीपे ठत्वा सूरियं ओलोकेन्तस्स एतदहोसि. अतिप्पगो खोति अतिविय पगो खो, न ताव कुलेसु यागुभत्तं निट्ठितन्ति. किं पन भगवा कालं अजानित्वा निक्खन्तोति? न अजानित्वा. पच्चूसकालेयेव हि भगवा ञाणजालं पत्थरित्वा लोकं वोलोकेन्तो ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठं भग्गवगोत्तं छन्नपरिब्बाजकं दिस्वा ‘‘अज्जाहं इमस्स परिब्बाजकस्स मया पुब्बे कतकारणं समाहरित्वा धम्मं कथेस्सामि, सा धम्मकथा अस्स मयि पसादप्पटिलाभवसेन सफला भविस्सती’’ति ञत्वाव परिब्बाजकारामं पविसितुकामो अतिप्पगोव निक्खमि. तस्मा तत्थ पविसितुकामताय एवं चित्तं उप्पादेसि.
२. एतदवोचाति भगवन्तं दिस्वा मानथद्धतं अकत्वा सत्थारं पच्चुग्गन्त्वा एतं एतु खो, भन्तेतिआदिकं वचनं अवोच. इमं परियायन्ति इमं वारं, अज्ज इमं आगमनवारन्ति अत्थो. किं पन भगवा पुब्बेपि तत्थ गतपुब्बोति? न गतपुब्बो, लोकसमुदाचारवसेन पन एवमाह. लोकिया हि चिरस्सं आगतम्पि अनागतपुब्बम्पि मनापजातिकं आगतं दिस्वा ‘‘कुतो भवं आगतो, चिरस्सं भवं आगतो, कथं ते इधागमनमग्गो ञातो, किं मग्गमूळ्होसी’’तिआदीनि वदन्ति. तस्मा अयम्पि लोकसमुदाचारवसेन एवमाहाति वेदितब्बो. इदमासनन्ति अत्तनो निसिन्नासनं पप्फोटेत्वा सम्पादेत्वा ददमानो एवमाह. सुनक्खत्तो लिच्छविपुत्तोति सुनक्खत्तो नाम लिच्छविराजपुत्तो. सो किर तस्स गिहिसहायो होति, कालेन कालं तस्स सन्तिकं गच्छति. पच्चक्खातोति ‘‘पच्चक्खामि दानाहं, भन्ते, भगवन्तं न दानाहं, भन्ते, भगवन्तं उद्दिस्स विहरिस्सामी’’ति एवं पटिअक्खातो निस्सट्ठो परिच्चत्तो.
३. भगवन्तं उद्दिस्साति भगवा मे सत्था ‘‘भगवतो अहं ओवादं पटिकरोमी’’ति एवं अपदिसित्वा. को सन्तो कं पच्चाचिक्खसीति याचको वा याचितकं पच्चाचिक्खेय्य, याचितको वा याचकं. त्वं पन नेव याचको न याचितको, एवं सन्ते, मोघपुरिस, को सन्तो को समानो कं पच्चाचिक्खसीति दस्सेति. पस्स मोघपुरिसाति पस्स तुच्छपुरिस. यावञ्च ते इदं अपरद्धन्ति यत्तकं इदं तव अपरद्धं, यत्तको ते अपराधो तत्तको दोसोति एवाहं भग्गव तस्स दोसं आरोपेसिन्ति दस्सेति.
४. उत्तरिमनुस्सधम्माति पञ्चसीलदससीलसङ्खाता मनुस्सधम्माउत्तरि. इद्धिपाटिहारियन्ति इद्धिभूतं पाटिहारियं. कते वाति कतम्हि वा. यस्सत्थायाति यस्स दुक्खक्खयस्स अत्थाय. सो निय्याति तक्करस्साति सो धम्मो तक्करस्स यथा मया धम्मो देसितो, तथा कारकस्स सम्मा पटिपन्नस्स पुग्गलस्स सब्बवट्टदुक्खक्खयाय अमतनिब्बानसच्छिकिरियाय गच्छति, न गच्छति, संवत्तति, न संवत्ततीति पुच्छति. तत्र सुनक्खत्ताति तस्मिं सुनक्खत्त मया देसिते धम्मे तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाय संवत्तमाने किं उत्तरिमनुस्सधम्मा इद्धिपाटिहारियं कतं करिस्सति, को तेन कतेन अत्थो. तस्मिञ्हि कतेपि अकतेपि मम सासनस्स परिहानि नत्थि, देवमनुस्सानञ्हि अमतनिब्बानसम्पापनत्थाय अहं पारमियो पूरेसिं, न पाटिहारियकरणत्थायाति पाटिहारियस्स निरत्थकतं दस्सेत्वा ‘‘पस्स, मोघपुरिसा’’ति दुतियं दोसं आरोपेसि.
५. अग्गञ्ञन्ति लोकपञ्ञत्तिं. ‘‘इदं नाम लोकस्स अग्ग’’न्ति एवं जानितब्बम्पि अग्गं मरियादं न तं पञ्ञपेतीति वदति. सेसमेत्थ अनन्तरवादानुसारेनेव वेदितब्बं.
६. अनेकपरियायेन खोति इदं कस्मा आरद्धं. सुनक्खत्तो किर ‘‘भगवतो गुणं मक्खेस्सामि, ‘‘दोसं पञ्ञपेस्सामी’’ति एत्तकं विप्पलपित्वा भगवतो कथं सुणन्तो अप्पतिट्ठो निरवो अट्ठासि.
अथ भगवा – ‘‘सुनक्खत्त, एवं त्वं मक्खिभावे ठितो सयमेव गरहं पापुणिस्ससी’’ति मक्खिभावे आदीनवदस्सनत्थं अनेकपरियायेनातिआदिमाह. तत्थ अनेकपरियायेनाति अनेककारणेन. वज्जिगामेति वज्जिराजानं गामे, वेसालीनगरे नो विसहीति नासक्खि. सो अविसहन्तोति सो सुनक्खत्तो यस्स पुब्बे तिण्णं रतनानं वण्णं कथेन्तस्स मुखं नप्पहोति, सो दानि तेनेव मुखेन अवण्णं कथेति, अद्धा अविसहन्तो असक्कोन्तो ब्रह्मचरियं चरितुं अत्तनो बालताय अवण्णं कथेत्वा हीनायावत्तो. बुद्धो पन सुबुद्धोव, धम्मो स्वाक्खातोव, सङ्घो सुप्पटिपन्नोव. एवं तीणि रतनानि थोमेन्ता मनुस्सा तुय्हेव दोसं दस्सेस्सन्तीति. इति खो तेति एवं खो ते, सुनक्खत्त, वत्तारो भविस्सन्ति. ततो एवं दोसे उप्पन्ने सत्था अतीतानागते अप्पटिहतञाणो, मय्हं एवं दोसो उप्पज्जिस्सतीति जानन्तोपि पुरेतरं न कथेसीति वत्तुं न लच्छसीति दस्सेति. अपक्कमेवाति अपक्कमियेव, अपक्कन्तो वा चुतोति अत्थो. यथा तं आपायिकोति यथा अपाये निब्बत्तनारहो सत्तो अपक्कमेय्य, एवमेव अपक्कमीति अत्थो.
कोरक्खत्तियवत्थुवण्णना
७. एकमिदाहन्ति इमिना किं दस्सेति? इदं सुत्तं द्वीहि पदेहि आबद्धं इद्धिपाटिहारियं न करोतीति च अग्गञ्ञं न पञ्ञपेतीति च. तत्थ ‘‘अग्गञ्ञं न पञ्ञपेती’’ति इदं पदं सुत्तपरियोसाने दस्सेस्सति. ‘‘पाटिहारियं न करोती’’ति इमस्स पन पदस्स अनुसन्धिदस्सनवसेन अयं देसना आरद्धा.
तत्थ एकमिदाहन्ति एकस्मिं अहं. समयन्ति समये, एकस्मिं काले अहन्ति अत्थो. थूलूसूति थूलू नाम जनपदो, तत्थ विहरामि. उत्तरका नामाति इत्थिलिङ्गवसेन उत्तरकाति एवंनामको थूलूनं जनपदस्स निगमो, तं निगमं गोचरगामं कत्वाति अत्थो. अचेलोति नग्गो. कोरक्खत्तियोति अन्तोवङ्कपादो खत्तियो. कुक्कुरवतिकोति समादिन्नकुक्कुरवतो सुनखो विय घायित्वा खादति, उद्धनन्तरे निपज्जति, अञ्ञम्पि सुनखकिरियमेव करोति. चतुक्कुण्डिकोति चतुसङ्घट्टितो द्वे जाणूनि द्वे च कप्परे भूमियं ठपेत्वा विचरति. छमानिकिण्णन्ति भूमियं निकिण्णं पक्खित्तं ठपितं. भक्खसन्ति भक्खं यंकिञ्चि खादनीयं भोजनीयं. मुखेनेवाति हत्थेन अपरामसित्वा खादनीयं मुखेनेव खादति, भोजनीयम्पि मुखेनेव भुञ्जति. साधुरूपोति सुन्दररूपो. अयं समणोति अयं अरहतं समणो एकोति. तत्थ वताति पत्थनत्थे निपातो. एवं किरस्स पत्थना अहोसि ‘‘इमिना समणेन सदिसो अञ्ञो समणो नाम नत्थि, अयञ्हि अप्पिच्छताय वत्थं न निवासेति, ‘एस पपञ्चो’ति मञ्ञमानो भिक्खाभाजनम्पि न परिहरति, छमानिकिण्णमेव खादति, अयं समणो नाम. मयं पन किं समणा’’ति? एवं सब्बञ्ञुबुद्धस्स पच्छतो चरन्तोव इमं पापकं वितक्कं वितक्केसि.
एतदवोचाति भगवा किर चिन्तेसि ‘‘अयं सुनक्खत्तो पापज्झासयो, किं नु इमं दिस्वा चिन्तेसी’’ति? अथेवं चिन्तेन्तो तस्स अज्झासयं विदित्वा ‘‘अयं मोघपुरिसो मादिसस्स सब्बञ्ञुनो पच्छतो आगच्छन्तो अचेलं अरहाति मञ्ञति, इधेव दानायं बालो निग्गहं अरहती’’ति अनिवत्तित्वाव एतं त्वम्पि नामातिआदिवचनमवोच. तत्थ त्वम्पि नामाति गरहत्थे पिकारो. गरहन्तो हि नं भगवा ‘‘त्वम्पि नामा’’ति आह. ‘‘त्वम्पि नाम एवं हीनज्झासयो, अहं समणो सक्यपुत्तियोति एवं पटिजानिस्ससी’’ति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो. किं पन मं, भन्तेति मय्हं, भन्ते, किं गारय्हं दिस्वा भगवा ‘‘एवमाहा’’ति पुच्छति. अथस्स भगवा आचिक्खन्तो ‘‘ननु ते’’तिआदिमाह. मच्छरायतीति ‘‘मा अञ्ञस्स अरहत्तं होतू’’ति किं भगवा एवं अरहत्तस्स मच्छरायतीति पुच्छति. न खो अहन्ति अहं, मोघपुरिस, सदेवकस्स लोकस्स अरहत्तप्पटिलाभमेव पच्चासीसामि, एतदत्थमेव मे बहूनि दुक्करानि करोन्तेन पारमियो पूरिता, न खो अहं, मोघपुरिस, अरहत्तस्स मच्छरायामि. पापकं दिट्ठिगतन्ति न अरहन्तं अरहाति, अरहन्ते च अनरहन्तोति एवं तस्स दिट्ठि उप्पन्ना. तं सन्धाय ‘‘पापकं दिट्ठिगत’’न्ति आह. यं खो पनाति यं एतं अचेलं एवं मञ्ञसि. सत्तमं दिवसन्ति सत्तमे दिवसे. अलसकेनाति अलसकब्याधिना. कालङ्करिस्सतीति उद्धुमातउदरो मरिस्सति.
कालकञ्चिकाति तेसं असुरानं नामं. तेसं किर तिगावुतो अत्तभावो अप्पमंसलोहितो पुराणपण्णसदिसो कक्कटकानं विय अक्खीनि निक्खमित्वा मत्थके तिट्ठन्ति, मुखं सूचिपासकसदिसं मत्थकस्मिंयेव होति, तेन ओणमित्वा गोचरं गण्हन्ति. बीरणत्थम्बकेति बीरणतिणत्थम्बो तस्मिं सुसाने अत्थि, तस्मा तं बीरणत्थम्बकन्ति वुच्चति.
तेनुपसङ्कमीति भगवति एत्तकं वत्वा तस्मिं गामे पिण्डाय चरित्वा विहारं गते विहारा निक्खमित्वा उपसङ्कमि. येन त्वन्ति येन कारणेन त्वं. यस्मापि भगवता ब्याकतो, तस्माति अत्थो. मत्तं मत्तन्ति पमाणयुत्तं पमाणयुत्तं. ‘‘मन्ता मन्ता’’तिपि पाठो, पञ्ञाय उपपरिक्खित्वा उपपरिक्खित्वाति अत्थो. यथा समणस्स गोतमस्साति यथा समणस्स गोतमस्स मिच्छा वचनं अस्स, तथा करेय्यासीति आह. एवं वुत्ते अचेलो सुनखो विय उद्धनट्ठाने निपन्नो सीसं उक्खिपित्वा अक्खीनि उम्मीलेत्वा ओलोकेन्तो किं कथेसि ‘‘समणो नाम गोतमो अम्हाकं वेरी विसभागो, समणस्स गोतमस्स उप्पन्नकालतो पट्ठाय मयं सूरिये उग्गते खज्जोपनका विय जाता. समणो गोतमो अम्हे, एवं वाचं वदेय्य अञ्ञथा वा. वेरिनो पन कथा नाम तच्छा न होति, गच्छ त्वं अहमेत्थ कत्तब्बं जानिस्सामी’’ति वत्वा पुनदेव निपज्जि.
८. एकद्वीहिकायाति एकं द्वेति वत्वा गणेसि. यथा तन्ति यथा असद्दहमानो कोचि गणेय्य, एवं गणेसि. एकदिवसञ्च तिक्खत्तुं उपसङ्कमित्वा एको दिवसो अतीतो, द्वे दिवसा अतीताति आरोचेसि. सत्तमं दिवसन्ति सो किर सुनक्खत्तस्स वचनं सुत्वा सत्ताहं निराहारोव अहोसि. अथस्स सत्तमे दिवसे एको उपट्ठाको ‘‘अम्हाकं कुलूपकसमणस्स अज्ज सत्तमो दिवसो गेहं अनागच्छन्तस्स अफासु नु खो जात’’न्ति सूकरमंसं पचापेत्वा भत्तमादाय गन्त्वा पुरतो भूमियं निक्खिपि. अचेलो दिस्वा चिन्तेसि ‘‘समणस्स गोतमस्स कथा तच्छा वा अतच्छा वा होतु, आहारं पन खादित्वा सुहितस्स मे मरणम्पि सुमरण’’न्ति द्वे हत्थे जण्णुकानि च भूमियं ठपेत्वा कुच्छिपूरं भुञ्जि. सो रत्तिभागे जीरापेतुं असक्कोन्तो अलसकेन कालमकासि. सचेपि हि सो ‘‘न भुञ्जेय्य’’न्ति चिन्तेय्य, तथापि तं दिवसं भुञ्जित्वा अलसकेन कालं करेय्य. अद्वेज्झवचना हि तथागताति.
बीरणत्थम्बकेति तित्थिया किर ‘‘कालङ्कतो कोरक्खत्तियो’’ति सुत्वा दिवसानि गणेत्वा इदं ताव सच्चं जातं, इदानि नं अञ्ञत्थ छड्डेत्वा ‘‘मुसावादेन समणं गोतमं निग्गण्हिस्सामा’’ति गन्त्वा तस्स सरीरं वल्लिया बन्धित्वा आकड्ढन्ता ‘‘एत्थ छड्डेस्साम, एत्थ छड्डेस्सामा’’ति गच्छन्ति. गतगतट्ठानं अङ्गणमेव होति. ते कड्ढमाना बीरणत्थम्बकसुसानंयेव गन्त्वा सुसानभावं ञत्वा ‘‘अञ्ञत्थ छड्डेस्सामा’’ति आकड्ढिंसु. अथ नेसं वल्लि छिज्जित्थ, पच्छा चालेतुं नासक्खिंसु. ते ततोव पक्कन्ता. तेन वुत्तं – ‘‘बीरणत्थम्बके सुसाने छड्डेसु’’न्ति.
९. तेनुपसङ्कमीति कस्मा उपसङ्कमि? सो किर चिन्तेसि ‘‘अवसेसं ताव समणस्स गोतमस्स वचनं समेति, मतस्स पन उट्ठाय अञ्ञेन सद्धिं कथनं नाम नत्थि, हन्दाहं गन्त्वा पुच्छामि. सचे कथेति, सुन्दरं. नो चे कथेति, समणं गोतमं मुसावादेन निग्गण्हिस्सामी’’ति इमिना कारणेन उपसङ्कमि. आकोटेसीति पहरि. जानामि आवुसोति मतसरीरं उट्ठहित्वा कथेतुं समत्थं नाम नत्थि, इदं कथं कथेसीति? बुद्धानुभावेन. भगवा किर कोरक्खत्तियं असुरयोनितो आनेत्वा सरीरे अधिमोचेत्वा कथापेसि. तमेव वा सरीरं कथापेसि, अचिन्तेय्यो हि बुद्धविसयो.
१०. तथेव तं विपाकन्ति तस्स वचनस्स विपाकं तथेव, उदाहु नोति लिङ्गविपल्लासो कतो, तथेव सो विपाकोति अत्थो. केचि पन ‘‘विपक्क’’न्तिपि पठन्ति, निब्बत्तन्ति अत्थो.
एत्थ ठत्वा पाटिहारियानि समानेतब्बानि. सब्बानेव हेतानि पञ्च पाटिहारियानि होन्ति. ‘‘सत्तमे दिवसे मरिस्सती’’ति वुत्तं, सो तथेव मतो, इदं पठमं पाटिहारियं. ‘‘अलसकेना’’ति वुत्तं, अलसकेनेव मतो, इदं दुतियं. ‘‘कालकञ्चिकेसु निब्बत्तिस्सती’’ति वुत्तं, तत्थेव निब्बत्तो, इदं ततियं. ‘‘बीरणत्थम्बके सुसाने छड्डेस्सन्ती’’ति वुत्तं, तत्थेव छड्डितो, इदं चतुत्थं. ‘‘निब्बत्तट्ठानतो आगन्त्वा सुनक्खत्तेन सद्धिं कथेस्सती’’ति वुत्तो, सो कथेसियेव, इदं पञ्चमं पाटिहारियं.
अचेलकळारमट्टकवत्थुवण्णना
११. कळारमट्टकोति निक्खन्तदन्तमत्तको. नाममेव वा तस्सेतं. लाभग्गप्पत्तोति लाभग्गं पत्तो, अग्गलाभं पत्तोति वुत्तं होति. यसग्गप्पत्तोति यसग्गं अग्गपरिवारं पत्तो. वतपदानीति वतानियेव, वतकोट्ठासा वा. समत्तानीति गहितानि. समादिन्नानीति तस्सेव वेवचनं. पुरत्थिमेन वेसालिन्ति वेसालितो अविदूरे पुरत्थिमाय दिसाय. चेतियन्ति यक्खचेतियट्ठानं. एस नयो सब्बत्थ.
१२. येन अचेलकोति भगवतो वत्तं कत्वा येन अचेलो कळारमट्टको तेनुपसङ्कमि. पञ्हं अपुच्छीति गम्भीरं तिलक्खणाहतं पञ्हं पुच्छि. न सम्पायासीति न सम्मा ञाणगतिया पायासि, अन्धो विय विसमट्ठाने तत्थ तत्थेव पक्खलि. नेव आदिं, न परियोसानमद्दस. अथ वा ‘‘न सम्पायासी’’ति न सम्पादेसि, सम्पादेत्वा कथेतुं नासक्खि. असम्पायन्तोति कबरक्खीनि परिवत्तेत्वा ओलोकेन्तो ‘‘असिक्खितकस्स सन्तिके वुट्ठोसि, अनोकासेपि पब्बजितो पञ्हं पुच्छन्तो विचरसि, अपेहि मा एतस्मिं ठाने अट्ठासी’’ति वदन्तो. कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पात्वाकासीति कुप्पनाकारं कोपं, दुस्सनाकारं दोसं, अतुट्ठाकारभूतं दोमनस्ससङ्खातं अप्पच्चयञ्च पाकटमकासि. आसादिम्हसेति आसादियिम्ह घट्टयिम्ह. मा वत नो अहोसीति अहो वत मे न भवेय्य. मं वत नो अहोसीतिपि पाठो. तत्थ मन्ति सामिवचनत्थे उपयोगवचनं, अहोसि वत नु ममाति अत्थो. एवञ्च पन चिन्तेत्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा ‘‘खमथ मे, भन्ते’’ति तं खमापेसि. सोपि इतो पट्ठाय अञ्ञं किञ्चि पञ्हं नाम न पुच्छिस्ससीति. आम न पुच्छिस्सामीति. यदि एवं गच्छ, खमामि तेति तं उय्योजेसि.
१४. परिहितोति परिदहितो निवत्थवत्थो. सानुचारिकोति अनुचारिका वुच्चति भरिया, सह अनुचारिकाय सानुचारिको, तं तं ब्रह्मचरियं पहाय सभरियोति अत्थो. ओदनकुम्मासन्ति सुरामंसतो अतिरेकं ओदनम्पि कुम्मासम्पि भुञ्जमानो. यसा निहीनोति यं लाभग्गयसग्गं पत्तो, ततो परिहीनो हुत्वा. ‘‘कतं होति उत्तरिमनुस्सधम्मा इद्धिपाटिहारिय’’न्ति इध सत्तवतपदातिक्कमवसेन सत्त पाटिहारियानि वेदितब्बानि.
अचेलपाथिकपुत्तवत्थुवण्णना
१५. पाथिकपुत्तोति पाथिकस्स पुत्तो. ञाणवादेनाति ञाणवादेन सद्धिं. उपड्ढपथन्ति योजनं चे, नो अन्तरे भवेय्य, गोतमो अड्ढयोजनं, अहं अड्ढयोजनं. एस नयो अड्ढयोजनादीसु. एकपदवारम्पि अतिक्कम्म गच्छतो जयो भविस्सति, अनागच्छतो पराजयोति. ते तत्थाति ते मयं तत्थ समागतट्ठाने. तद्दिगुणं तद्दिगुणाहन्ति ततो ततो दिगुणं दिगुणं अहं करिस्सामि, भगवता सद्धिं पाटिहारियं कातुं असमत्थभावं जानन्तोपि ‘‘उत्तमपुरिसेन सद्धिं पट्ठपेत्वा असक्कुणन्तस्सापि पासंसो होती’’ति ञत्वा एवमाह. नगरवासिनोपि तं सुत्वा ‘‘असमत्थो नाम एवं न गज्जति, अद्धा अयम्पि अरहा भविस्सती’’ति तस्स महन्तं सक्कारमकंसु.
१६. येनाहं तेनुपसङ्कमीति ‘‘सुनक्खत्तो किर पाथिकपुत्तो एवं वदती’’ति अस्सोसि. अथस्स हीनज्झासयत्ता हीनदस्सनाय चित्तं उदपादि.
सो भगवतो वत्तं कत्वा भगवति गन्धकुटिं पविट्ठे पाथिकपुत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुच्छि ‘‘तुम्हे किर एवरूपिं कथं कथेथा’’ति? ‘‘आम, कथेमा’’ति. यदि एवं ‘‘मा भायित्थ विस्सत्था पुनप्पुनं एवं वदथ, अहं समणस्स गोतमस्स उपट्ठाको, तस्स विसयं विजानामि, तुम्हेहि सद्धिं पाटिहारियं कातुं न सक्खिस्सति, अहं समणस्स गोतमस्स कथेत्वा भयं उप्पादेत्वा तं अञ्ञतो गहेत्वा गमिस्सामि, तुम्हे मा भायित्था’’ति तं अस्सासेत्वा भगवतो सन्तिकं गतो. तेन वुत्तं ‘‘येनाहं तेनुपसङ्कमी’’ति. तं वाचन्तिआदीसु ‘‘अहं अबुद्धोव समानो बुद्धोम्हीति विचरिं, अभूतं मे कथितं नाहं बुद्धो’’ति वदन्तो तं वाचं पजहति नाम. रहो निसीदित्वा चिन्तयमानो ‘‘अहं ‘एत्तकं कालं अबुद्धोव समानो बुद्धोम्ही’ति विचरिं, इतो दानि पट्ठाय नाहं बुद्धो’’ति चिन्तयन्तो तं चित्तं पजहति नाम. ‘‘अहं ‘एत्तकं कालं अबुद्धोव समानो बुद्धोम्ही’ति पापकं दिट्ठिं गहेत्वा विचरिं, इतो दानि पट्ठाय इमं दिट्ठिं पजहामी’’ति पजहन्तो तं दिट्ठिं पटिनिस्सज्जति नाम. एवं अकरोन्तो पन तं वाचं अप्पहाय तं चित्तं अप्पहाय तं दिट्ठिं अप्पटिनिस्सज्जित्वाति वुच्चति. विपतेय्याति बन्धना मुत्ततालपक्कं विय गीवतो पतेय्य, सत्तधा वा पन फलेय्य.
१७. रक्खतेतन्ति रक्खतु एतं. एकंसेनाति निप्परियायेन. ओधारिताति भासिता. अचेलो च, भन्ते, पाथिकपुत्तोति एवं एकंसेन भगवतो वाचाय ओधारिताय सचे अचेलो पाथिकपुत्तो. विरूपरूपेनाति विगतरूपेन विगच्छितसभावेन रूपेन अत्तनो रूपं पहाय अदिस्समानेन कायेन. सीहब्यग्घादिवसेन वा विविधरूपेन सम्मुखीभावं आगच्छेय्य. तदस्स भगवतो मुसाति एवं सन्ते भगवतो तं वचनं मुसा भवेय्याति मुसावादेन निग्गण्हाति. ठपेत्वा किर एतं न अञ्ञेन भगवा मुसावादेन निग्गहितपुब्बोति.
१८. द्वयगामिनीति सरूपेन अत्थिभावं, अत्थेन नत्थिभावन्ति एवं द्वयगामिनी. अलिकतुच्छनिप्फलवाचाय एतं अधिवचनं.
१९. अजितोपि नाम लिच्छवीनं सेनापतीति सो किर भगवतो उपट्ठाको अहोसि, सो कालमकासि. अथस्स सरीरकिच्चं कत्वा मनुस्सा पाथिकपुत्तं पुच्छिंसु ‘‘कुहिं निब्बत्तो सेनापती’’ति? सो आह – ‘‘महानिरये निब्बत्तो’’ति. इदञ्च पन वत्वा पुन आह ‘‘तुम्हाकं सेनापति मम सन्तिकं आगम्म अहं तुम्हाकं वचनमकत्वा समणस्स गोतमस्स वादं पतिट्ठपेत्वा निरये निब्बत्तोम्ही’’ति परोदित्थाति. तेनुपसङ्कमि दिवाविहारायाति एत्थ ‘‘पाटिहारियकरणत्थाया’’ति कस्मा न वदति? अभावा. सम्मुखीभावोपि हिस्स तेन सद्धिं नत्थि, कुतो पाटिहारियकरणं, तस्मा तथा अवत्वा ‘‘दिवाविहाराया’’ति आह.
इद्धिपाटिहारियकथावण्णना
२०. गहपतिनेचयिकाति गहपति महासाला. तेसञ्हि महाधनधञ्ञनिचयो, तस्मा ‘‘नेचयिका’’ति वुच्चन्ति. अनेकसहस्साति सहस्सेहिपि अपरिमाणगणना. एवं महतिं किर परिसं ठपेत्वा सुनक्खत्तं अञ्ञो सन्निपातेतुं समत्थो नत्थि. तेनेव भगवा एत्तकं कालं सुनक्खत्तं गहेत्वा विचरि.
२१. भयन्ति चित्तुत्रासभयं. छम्भितत्तन्ति सकलसरीरचलनं. लोमहंसोति लोमानं उद्धग्गभावो. सो किर चिन्तेसि – ‘‘अहं अतिमहन्तं कथं कथेत्वा सदेवके लोके अग्गपुग्गलेन सद्धिं पटिविरुद्धो, मय्हं खो पनब्भन्तरे अरहत्तं वा पाटिहारियकरणहेतु वा नत्थि, समणो पन गोतमो पाटिहारियं करिस्सति, अथस्स पाटिहारियं दिस्वा महाजनो ‘त्वं दानि पाटिहारियं कातुं असक्कोन्तो कस्मा अत्तनो पमाणमजानित्वा लोके अग्गपुग्गलेन सद्धिं पटिमल्लो हुत्वा गज्जसी’ति कट्ठलेड्डुदण्डादीहि विहेठेस्सती’’ति. तेनस्स महाजनसन्निपातञ्चेव तेन भगवतो च आगमनं सुत्वा भयं वा छम्भितत्तं वा लोमहंसो वा उदपादि. सो ततो दुक्खा मुच्चितुकामो तिन्दुकखाणुकपरिब्बाजकारामं अगमासि. तमत्थं दस्सेतुं अथ खो भगवातिआदिमाह. तत्थ उपसङ्कमीति न केवलं उपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा पन दूरं अड्ढयोजनन्तरं परिब्बाजकारामं पविट्ठो. तत्थपि चित्तस्सादं अलभमानो अन्तन्तेन आविज्झित्वा आरामपच्चन्ते एकं गहनट्ठानं उपधारेत्वा पासाणफलके निसीदि. अथ भगवा चिन्तेसि – ‘‘सचे अयं बालो कस्सचिदेव कथं गहेत्वा इधागच्छेय्य, मा नस्सतु बालो’’ति ‘‘निसिन्नपासाणफलकं तस्स सरीरे अल्लीनं होतू’’ति अधिट्ठासि. सह अधिट्ठानचित्तेन तं तस्स सरीरे अल्लीयि. सो महाअद्दुबन्धनबद्धो विय छिन्नपादो विय च अहोसि.
अस्सोसीति इतो चितो च पाथिकपुत्तं परियेसमाना परिसा तस्स अनुपदं गन्त्वा निसिन्नट्ठानं ञत्वा आगतेन अञ्ञतरेन पुरिसेन ‘‘तुम्हे कं परियेसथा’’ति वुत्ते पाथिकपुत्तन्ति. सो ‘‘तिन्दुकखाणुकपरिब्बाजकारामे निसिन्नो’’ति वुत्तवचनेन अस्सोसि.
२२. संसप्पतीति ओसीदति. तत्थेव सञ्चरति. पावळा वुच्चति आनिसदट्ठिका.
२३. पराभूतरूपोति पराजितरूपो, विनट्ठरूपो वा.
२५. गोयुगेहीति गोयुत्तेहि सतमत्तेहि वा सहस्समत्तेहि वा युगेहि. आविञ्छेय्यामाति आकड्ढेय्याम. छिज्जेय्युन्ति छिन्देय्युं. पाथिकपुत्तो वा बन्धट्ठाने छिज्जेय्य.
२६. दारुपत्तिकन्तेवासीति दारुपत्तिकस्स अन्तेवासी. तस्स किर एतदहोसि ‘‘तिट्ठतु ताव पाटिहारियं, समणो गोतमो ‘अचेलो पाथिकपुत्तो आसनापि न वुट्ठहिस्सती’ति आह. हन्दाहं गन्त्वा येन केनचि उपायेन तं आसना वुट्ठापेमि. एत्तावता च समणस्स गोतमस्स पराजयो भविस्सती’’ति. तस्मा एवमाह.
२७. सीहस्साति चत्तारो सीहा तिणसीहो च काळसीहो च पण्डुसीहो च केसरसीहो च. तेसं चतुन्नं सीहानं केसरसीहो अग्गतं गतो, सो इधाधिप्पेतो. मिगरञ्ञोति सब्बचतुप्पदानं रञ्ञो. आसयन्ति निवासं. सीहनादन्ति अभीतनादं. गोचराय पक्कमेय्यन्ति आहारत्थाय पक्कमेय्यं. वरं वरन्ति उत्तमुत्तमं, थूलं थूलन्ति अत्थो. मुदुमंसानीति मुदूनि मंसानि. ‘‘मधुमंसानी’’तिपि पाठो, मधुरमंसानीति अत्थो. अज्झुपेय्यन्ति उपगच्छेय्यं. सीहनादं नदित्वाति ये दुब्बला पाणा, ते पलायन्तूति अत्तनो सूरभावसन्निस्सितेन कारुञ्ञेन नदित्वा.
२८. विघाससंवड्ढोति विघासेन संवड्ढो, विघासं भक्खिता तिरित्तमंसं खादित्वा वड्ढितो. दित्तोति दप्पितो थूलसरीरो. बलवाति बलसम्पन्नो. एतदहोसीति कस्मा अहोसि? अस्मिमानदोसेन.
तत्रायं अनुपुब्बिकथा – एकदिवसं किर सो सीहो गोचरतो निवत्तमानो तं सिङ्गालं भयेन पलायमानं दिस्वा कारुञ्ञजातो हुत्वा ‘‘वयस, मा भायि, तिट्ठ को नाम त्व’’न्ति आह. जम्बुको नामाहं सामीति. वयस, जम्बुक, इतो पट्ठाय मं उपट्ठातुं सक्खिस्ससीति. उपट्ठहिस्सामीति. सो ततो पट्ठाय उपट्ठाति. सीहो गोचरतो आगच्छन्तो महन्तं महन्तं मंसखण्डं आहरति. सो तं खादित्वा अविदूरे पासाणपिट्ठे वसति. सो कतिपाहच्चयेनेव थूलसरीरो महाखन्धो जातो. अथ नं सीहो अवोच – ‘‘वयस, जम्बुक, मम विजम्भनकाले अविदूरे ठत्वा ‘विरोच सामी’ति वत्तुं सक्खिस्ससी’’ति. सक्कोमि सामीति. सो तस्स विजम्भनकाले तथा करोति. तेन सीहस्स अतिरेको अस्मिमानो होति.
अथेकदिवसं जरसिङ्गालो उदकसोण्डियं पानीयं पिवन्तो अत्तनो छायं ओलोकेन्तो अद्दस अत्तनो थूलसरीरतञ्चेव महाखन्धतञ्च. दिस्वा ‘जरसिङ्गालोस्मी’ति मनं अकत्वा ‘‘अहम्पि सीहो जातो’’ति मञ्ञि. ततो अत्तनाव अत्तानं एतदवोच – ‘‘वयस, जम्बुक, युत्तं नाम तव इमिना अत्तभावेन परस्स उच्छिट्ठमंसं खादितुं, किं त्वं पुरिसो न होसि, सीहस्सापि चत्तारो पादा द्वे दाठा द्वे कण्णा एकं नङ्गुट्ठं, तवपि सब्बं तथेव, केवलं तव केसरभारमत्तमेव नत्थी’’ति. तस्सेवं चिन्तयतो अस्मिमानो वड्ढि. अथस्स तेन अस्मिमानदोसेन एतं ‘‘को चाह’’न्तिआदि मञ्ञितमहोसि. तत्थ को चाहन्ति अहं को, सीहो मिगराजा को, न मे ञाति, न सामिको, किमहं तस्स निपच्चकारं करोमीति अधिप्पायो. सिङ्गालकंयेवाति सिङ्गालरवमेव. भेरण्डकंयेवाति अप्पियअमनापसद्दमेव. के च छवे सिङ्गालेति को च लामको सिङ्गालो. के पन सीहनादेति को पन सीहनादो सिङ्गालस्स च सीहनादस्स च को सम्बन्धोति अधिप्पायो. सुगतापदानेसूति सुगतलक्खणेसु. सुगतस्स सासनसम्भूतासु तीसु सिक्खासु. कथं पनेस तत्थ जीवति? एतस्स हि चत्तारो पच्चये ददमाना सीलादिगुणसम्पन्नानं सम्बुद्धानं देमाति देन्ति, तेन एस अबुद्धो समानो बुद्धानं नियामितपच्चये परिभुञ्जन्तो सुगतापदानेसु जीवति नाम. सुगतातिरित्तानीति तेसं किर भोजनानि ददमाना बुद्धानञ्च बुद्धसावकानञ्च दत्वा पच्छा अवसेसं सायन्हसमये देन्ति. एवमेस सुगतातिरित्तानि भुञ्जति नाम. तथागतेति तथागतं अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं आसादेतब्बं घट्टयितब्बं. अथ वा ‘‘तथागते’’तिआदीनि उपयोगबहुवचनानेव. आसादेतब्बन्ति इदम्पि बहुवचनमेव एकवचनं विय वुत्तं. आसादनाति अहं बुद्धेन सद्धिं पाटिहारियं करिस्सामीति घट्टना.
२९. समेक्खियानाति समेक्खित्वा, मञ्ञित्वाति अत्थो. अमञ्ञीति पुन अमञ्ञित्थ कोत्थूति सिङ्गालो.
३०. अत्तानं विघासे समेक्खियाति सोण्डियं उच्छिट्ठोदके थूलं अत्तभावं दिस्वा. याव अत्तानं न पस्सतीति याव अहं सीहविघाससंवड्ढितको जरसिङ्गालोति एवं यथाभूतं अत्तानं न पस्सति. ब्यग्घोति मञ्ञतीति सीहोहमस्मीति मञ्ञति, सीहेन वा समानबलो ब्यग्घोयेव अहन्ति मञ्ञति.
३१. भुत्वान भेकेति आवाटमण्डूके खादित्वा. खलमूसिकायोति खलेसु मूसिकायो च खादित्वा. कटसीसु खित्तानि च कोणपानीति सुसानेसु छड्डितकुणपानि च खादित्वा. महावनेति महन्ते वनस्मिं. सुञ्ञवनेति तुच्छवने. विवड्ढोति वड्ढितो. तथेव सो सिङ्गालकं अनदीति एवं संवड्ढोपि मिगराजाहमस्मीति मञ्ञित्वापि यथा पुब्बे दुब्बलसिङ्गालकाले, तथेव सो सिङ्गालरवंयेव अरवीति. इमायपि गाथाय भेकादीनि भुत्वा वड्ढितसिङ्गालो विय लाभसक्कारगिद्धो त्वन्ति पाथिकपुत्तमेव घट्टेसि.
नागेहीति हत्थीहि. महाबन्धनाति महता किलेसबन्धना मोचेत्वा. महाविदुग्गाति महाविदुग्गं नाम चत्तारो ओघा. ततो उद्धरित्वा निब्बानथले पतिट्ठपेत्वा.
अग्गञ्ञपञ्ञत्तिकथावण्णना
३६. इति ‘‘भगवा एत्तकेन कथामग्गेन पाटिहारियं न करोती’’ति पदस्स अनुसन्धिं दस्सेत्वा इदानि ‘‘न अग्गञ्ञं पञ्ञापेती’’ति इमस्स अनुसन्धिं दस्सेन्तो अग्गञ्ञञ्चाहन्ति देसनं आरभि. तत्थ अग्गञ्ञञ्चाहन्ति अहं, भग्गव, अग्गञ्ञञ्च पजानामि लोकुप्पत्तिचरियवंसञ्च. तञ्च पजानामीति न केवलं अग्गञ्ञमेव, तञ्च अग्गञ्ञं पजानामि. ततो च उत्तरितरं सीलसमाधितो पट्ठाय याव सब्बञ्ञुतञ्ञाणा पजानामि. तञ्च पजानं न परामसामीति तञ्च पजानन्तोपि अहं इदं नाम पजानामीति तण्हादिट्ठिमानवसेन न परामसामि. नत्थि तथागतस्स परामासोति दीपेति. पच्चत्तञ्ञेव निब्बुति विदिताति अत्तनायेव अत्तनि किलेसनिब्बानं विदितं. यदभिजानं तथागतोति यं किलेसनिब्बानं जानन्तो तथागतो. नो अनयं आपज्जतीति अविदितनिब्बाना तित्थिया विय अनयं दुक्खं ब्यसनं नापज्जति.
३७. इदानि यं तं तित्थिया अग्गञ्ञं पञ्ञपेन्ति, तं दस्सेन्तो सन्ति भग्गवातिआदिमाह. तत्थ इस्सरकुत्तं ब्रह्मकुत्तन्ति इस्सरकतं ब्रह्मकतं, इस्सरनिम्मितं ब्रह्मनिम्मितन्ति अत्थो. ब्रह्मा एव हि एत्थ आधिपच्चभावेन इस्सरोति वेदितब्बो. आचरियकन्ति आचरियभावं आचरियवादं. तत्थ आचरियवादो अग्गञ्ञं. अग्गञ्ञं पन एत्थ देसितन्ति कत्वा सो अग्गञ्ञं त्वेव वुत्तो. कथं विहितकन्ति केन विहितं किन्ति विहितं. सेसं ब्रह्मजाले वित्थारितनयेनेव वेदितब्बं.
४१. खिड्डापदोसिकन्ति खिड्डापदोसिकमूलं.
४७. असताति अविज्जमानेन, असंविज्जमानट्ठेनाति अत्थो. तुच्छाति तुच्छेन अन्तोसारविरहितेन. मुसाति मुसावादेन. अभूतेनाति भूतत्थविरहितेन. अब्भाचिक्खन्तीति अभिआचिक्खन्ति. विपरीतोति विपरीतसञ्ञो विपरीतचित्तो. भिक्खवो चाति न केवलं समणो गोतमोयेव, ये च अस्स अनुसिट्ठिं करोन्ति, ते भिक्खू च विपरीता. अथ यं सन्धाय विपरीतोति वदन्ति, तं दस्सेतुं समणो गोतमोतिआदि वुत्तं. सुभं विमोक्खन्ति वण्णकसिणं. असुभन्त्वेवाति सुभञ्च असुभञ्च सब्बं असुभन्ति एवं पजानाति. सुभन्त्वेव तस्मिं समयेति सुभन्ति एव च तस्मिं समये पजानाति, न असुभं. भिक्खवो चाति ये ते एवं वदन्ति, तेसं भिक्खवो च अन्तेवासिकसमणा विपरीता. पहोतीति समत्थो पटिबलो.
४८. दुक्करं खोति अयं परिब्बाजको यदिदं ‘‘एवंपसन्नो अहं, भन्ते’’तिआदिमाह, तं साठेय्येन कोहञ्ञेन आह. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘समणो गोतमो मय्हं एत्तकं धम्मकथं कथेसि, तमहं सुत्वापि पब्बजितुं न सक्कोमि, मया एतस्स सासनं पटिपन्नसदिसेन भवितुं वट्टती’’ति. ततो सो साठेय्येन कोहञ्ञेन एवमाह. तेनस्स भगवा मम्मं घट्टेन्तो विय ‘‘दुक्करं खो एतं, भग्गव तया अञ्ञदिट्ठिकेना’’तिआदिमाह. तं पोट्ठपादसुत्ते वुत्तत्थमेव. साधुकमनुरक्खाति सुट्ठु अनुरक्ख.
इति भगवा पसादमत्तानुरक्खणे परिब्बाजकं नियोजेसि. सोपि एवं महन्तं सुत्तन्तं सुत्वापि नासक्खि किलेसक्खयं कातुं. देसना पनस्स आयतिं वासनाय पच्चयो अहोसि. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथाय
पाथिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. उदुम्बरिकसुत्तवण्णना
निग्रोधपरिब्बाजकवत्थुवण्णना
४९. एवं मे सुतन्ति उदुम्बरिकसुत्तं. तत्रायमपुब्बपदवण्णना – परिब्बाजकोति छन्नपरिब्बाजको. उदुम्बरिकाय परिब्बाजकारामेति उदुम्बरिकाय देविया सन्तके परिब्बाजकारामे. सन्धानोति तस्स नामं. अयं पन महानुभावो परिवारेत्वा विचरन्तानं पञ्चन्नं उपासकसतानं अग्गपुरिसो अनागामी भगवता महापरिसमज्झे एवं संवण्णितो –
‘‘छहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागतो सन्धानो गहपति तथागते निट्ठङ्गतो सद्धम्मे इरियति. कतमेहि छहि? बुद्धे अवेच्चप्पसादेन धम्मे अवेच्चप्पसादेन सङ्घे अवेच्चप्पसादेन अरियेन सीलेन अरियेन ञाणेन अरियाय विमुत्तिया. इमेहि खो, भिक्खवे, छहि अङ्गेहि समन्नागतो सन्धानो गहपति तथागते निट्ठङ्गतो सद्धम्मे इरियती’’ति (अ. नि. ६.१२०-१३९).
सो पातोयेव उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय पुब्बण्हसमये बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स दानं दत्वा भिक्खूसु विहारं गतेसु घरे खुद्दकमहल्लकानं दारकानं सद्देन उब्बाळ्हो सत्थु सन्तिके ‘‘धम्मं सोस्सामी’’ति निक्खन्तो. तेन वुत्तं दिवा दिवस्स राजगहा निक्खमीति. तत्थ दिवा दिवस्साति दिवसस्स दिवा नाम मज्झन्हातिक्कमो, तस्मिं दिवसस्सापि दिवाभूते अतिक्कन्तमत्ते मज्झन्हिके निक्खमीति अत्थो. पटिसल्लीनोति ततो ततो रूपादिगोचरतो चित्तं पटिसंहरित्वा निलीनो झानरतिसेवनावसेन एकीभावं गतो. मनोभावनीयानन्ति मनवड्ढकानं. ये च आवज्जतो मनसिकरोतो चित्तं विनीवरणं होति उन्नमति वड्ढति.
५०. उन्नादिनियातिआदीनि पोट्ठपादसुत्ते वित्थारितनयेनेव वेदितब्बानि.
५१. यावताति यत्तका. अयं तेसं अञ्ञतरोति अयं तेसं अब्भन्तरो एको सावको, भगवतो किर सावका गिहिअनागामिनोयेव पञ्चसता राजगहे पटिवसन्ति. येसं एकेकस्स पञ्च पञ्च उपासकसतानि परिवारा, ते सन्धाय ‘‘अयं तेसं अञ्ञतरो’’ति आह. अप्पेव नामाति तस्स उपसङ्कमनं पत्थयमानो आह. पत्थनाकारणं पन पोट्ठपादसुत्ते वुत्तमेव.
५२. एतदवोचाति आगच्छन्तो अन्तरामग्गेयेव तेसं कथाय सुतत्ता एतं अञ्ञथा खो इमेतिआदिवचनं अवोच. तत्थ अञ्ञतित्थियाति दस्सनेनपि आकप्पेनपि कुत्तेनपि आचारेनपि विहारेनपि इरियापथेनपि अञ्ञे तित्थियाति अञ्ञतित्थिया. सङ्गम्म समागम्माति सङ्गन्त्वा समागन्त्वा रासि हुत्वा निसिन्नट्ठाने. अरञ्ञवनपत्थानीति अरञ्ञवनपत्थानि गामूपचारतो मुत्तानि दूरसेनासनानि. पन्तानीति दूरतरानि मनुस्सूपचारविरहितानि. अप्पसद्दानीति विहारूपचारेन गच्छतो अद्धिकजनस्सपि सद्देन मन्दसद्दानि. अप्पनिग्घोसानीति अविभावितत्थेन निग्घोसेन मन्दनिग्घोसानि. विजनवातानीति अन्तोसञ्चारिनो जनस्स वातेन विगतवातानि. मनुस्सराहस्सेय्यकानीति मनुस्सानं रहस्सकरणस्स युत्तानि अनुच्छविकानि. पटिसल्लानसारुप्पानीति एकीभावस्स अनुरूपानि. इति सन्धानो गहपति ‘‘अहो मम सत्था यो एवरूपानि सेनासनानि पटिसेवती’’ति अञ्जलिं पग्गय्ह उत्तमङ्गे सिरस्मिं पतिट्ठपेत्वा इमं उदानं उदानेन्तो निसीदि.
५३. एवं वुत्तेति एवं सन्धानेन गहपतिना उदानं उदानेन्तेन वुत्ते. निग्रोधो परिब्बाजको अयं गहपति मम सन्तिके निसिन्नोपि अत्तनो सत्थारंयेव थोमेति उक्कंसति, अम्हे पन अत्थीतिपि न मञ्ञति, एतस्मिं उप्पन्नकोपं समणस्स गोतमस्स उपरि पातेस्सामीति सन्धानं गहपतिं एतदवोच.
यग्घेति चोदनत्थे निपातो. जानेय्यासीति बुज्झेय्यासि पस्सेय्यासि. केन समणो गोतमो सद्धिं सल्लपतीति केन कारणेन केन पुग्गलेन सद्धिं समणो गोतमो सल्लपति वदति भासति. किं वुत्तं होति – ‘‘यदि किञ्चि सल्लापकारणं भवेय्य, यदि वा कोचि समणस्स गोतमस्स सन्तिकं सल्लापत्थिको गच्छेय्य, सल्लपेय्य, न पन कारणं अत्थि, न तस्स सन्तिकं कोचि गच्छति, स्वायं केन समणो गोतमो सद्धिं सल्लपति, असल्लपन्तो कथं उन्नादी भविस्सती’’ति.
साकच्छन्ति संसन्दनं. पञ्ञावेय्यत्तियन्ति उत्तरपच्चुत्तरनयेन ञाणब्यत्तभावं. सुञ्ञागारहताति सुञ्ञागारेसु नट्ठा, समणेन हि गोतमेन बोधिमूले अप्पमत्तिका पञ्ञा अधिगता, सापिस्स सुञ्ञागारेसु एककस्स निसीदतो नट्ठा. यदि पन मयं विय गणसङ्गणिकं कत्वा निसीदेय्य, नास्स पञ्ञा नस्सेय्याति दस्सेति. अपरिसावचरोति अविसारदत्ता परिसं ओतरितुं न सक्कोति. नालं सल्लापायाति न समत्थो सल्लापं कातुं. अन्तमन्तानेवाति कोचि मं पञ्हं पुच्छेय्याति पञ्हाभीतो अन्तमन्तानेव पन्तसेनासनानि सेवति. गोकाणाति एकक्खिहता काणगावी. सा किर परियन्तचारिनी होति, अन्तमन्तानेव सेवति. सा किर काणक्खिभावेन वनन्ताभिमुखीपि न सक्कोति भवितुं. कस्मा? यस्मा पत्तेन वा साखाय वा कण्टकेन वा पहारस्स भायति. गुन्नं अभिमुखीपि न सक्कोति भवितुं. कस्मा? यस्मा सिङ्गेन वा कण्णेन वा वालेन वा पहारस्स भायति. इङ्घाति चोदनत्थे निपातो. संसादेय्यामाति एकपञ्हपुच्छनेनेव संसादनं विसादमापन्नं करेय्याम. तुच्छकुम्भीव नन्ति रित्तघटं विय नं. ओरोधेय्यामाति विनन्धेय्याम. पूरितघटो हि इतो चितो च परिवत्तेत्वा न सुविनन्धनीयो होति. रित्तको यथारुचि परिवत्तेत्वा सक्का होति विनन्धितुं, एवमेव हतपञ्ञताय रित्तकुम्भिसदिसं समणं गोतमं वादविनन्धनेन समन्ता विनन्धिस्सामाति वदति.
इति परिब्बाजको सत्थु सुवण्णवण्णं नलाटमण्डलं अपस्सन्तो दसबलस्स परम्मुखा अत्तनो बलं दीपेन्तो असम्भिन्नं खत्तियकुमारं जातिया घट्टयन्तो चण्डालपुत्तो विय असम्भिन्नकेसरसीहं मिगराजानं थामेन घट्टेन्तो जरसिङ्गालो विय च नानप्पकारं तुच्छगज्जितं गज्जि. उपासकोपि चिन्तेसि ‘‘अयं परिब्बाजको अति विय गज्जति, अवीचिफुसनत्थाय पादं, भवग्गग्गहणत्थाय हत्थं पसारयन्तो विय निरत्थकं वायमति. सचे मे सत्था इमं ठानमागच्छेय्य, इमस्स परिब्बाजकस्स याव भवग्गा उस्सितं मानद्धजं ठानसोव ओपातेय्या’’ति.
५४. भगवापि तेसं तं कथासल्लापं अस्सोसियेव. तेन वुत्तं ‘‘अस्सोसि खो इमं कथासल्लाप’’न्ति.
सुमागधायाति सुमागधा नाम पोक्खरणी, यस्सा तीरे निसिन्नो अञ्ञतरो पुरिसो पदुमनाळन्तरेहि असुरभवनं पविसन्तं असुरसेनं अद्दस. मोरनिवापोति निवापो वुच्चति भत्तं, यत्थ मोरानं अभयेन सद्धिं निवापो दिन्नो, तं ठानन्ति अत्थो. अब्भोकासेति अङ्गणट्ठाने. अस्सासपत्ताति तुट्ठिपत्ता सोमनस्सपत्ता. अज्झासयन्ति उत्तमनिस्सयभूतं. आदिब्रह्मचरियन्ति पुराणब्रह्मचरियसङ्खातं अरियमग्गं. इदं वुत्तं होति – ‘‘को नाम सो, भन्ते, धम्मो येन भगवता सावका विनीता अज्झासयादिब्रह्मचरियभूतं अरियमग्गं पूरेत्वा अरहत्ताधिगमवसेन अस्सासपत्ता पटिजानन्ती’’ति.
तपोजिगुच्छावादवण्णना
५५. विप्पकताति ममागमनपच्चया अनिट्ठिता, व हुत्वा ठिता, कथेहि, अहमेतं निट्ठपेत्वा मत्थकं पापेत्वा दस्सेमीति सब्बञ्ञुपवारणं पवारेसि.
५६. दुज्जानं खोति भगवा परिब्बाजकस्स वचनं सुत्वा ‘‘अयं परिब्बाजको मया सावकानं देसेतब्बं धम्मं तेहि पूरेतब्बं पटिपत्तिं पुच्छति, सचस्साहं आदितोव तं कथेस्सामि, कथितम्पि नं न जानिस्सति, अयं पन वीरियेन पापजिगुच्छनवादो, हन्दाहं एतस्सेव विसये पञ्हं पुच्छापेत्वा पुथुसमणब्राह्मणानं लद्धिया निरत्थकभावं दस्सेमि. अथ पच्छा इमं पञ्हं ब्याकरिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा दुज्जानं खो एतन्तिआदिमाह. तत्थ सके आचरियकेति अत्तनो आचरियवादे. अधिजेगुच्छेति वीरियेन पापजिगुच्छनभावे. कथं सन्ताति कथं भूता. तपोजिगुच्छाति वीरियेन पापजिगुच्छा पापविवज्जना. परिपुण्णाति परिसुद्धा. कथं अपरिपुण्णाति कथं अपरिसुद्धा होतीति एवं पुच्छाति. यत्र हि नामाति यो नाम.
५७. अप्पसद्दे कत्वाति निरवे अप्पसद्दे कत्वा. सो किर चिन्तेसि – ‘‘समणो गोतमो एकं पञ्हम्पि न कथेति, सल्लापकथापिस्स अतिबहुका नत्थि, इमे पन आदितो पट्ठाय समणं गोतमं अनुवत्तन्ति चेव पसंसन्ति च, हन्दाहं इमे निस्सद्दे कत्वा सयं कथेमी’’ति. सो तथा अकासि. तेन वुत्तं ‘‘अप्पसद्दे कत्वा’’ति. ‘‘तपोजिगुच्छवादा’’तिआदीसु तपोजिगुच्छं वदाम, मनसापि तमेव सारतो गहेत्वा विचराम, कायेनपिम्हा तमेव अल्लीना, नानप्पकारकं अत्तकिलमथानुयोगमनुयुत्ता विहरामाति अत्थो.
उपक्किलेसवण्णना
५८. तपस्सीति तपनिस्सितको. ‘‘अचेलको’’तिआदीनि सीहनादे (दी. नि. अट्ठ. १.३९३) वित्थारितनयेनेव वेदितब्बानि. तपं समादियतीति अचेलकभावादिकं तपं सम्मा आदियति, दळ्हं गण्हाति. अत्तमनो होतीति को अञ्ञो मया सदिसो इमस्मिं तपे अत्थीति तुट्ठमनो होति. परिपुण्णसङ्कप्पोति अलमेत्तावताति एवं परियोसितसङ्कप्पो, इदञ्च तित्थियानं वसेन आगतं. सासनावचरेनापि पन दीपेतब्बं. एकच्चो हि धुतङ्गं समादियति, सो तेनेव धुतङ्गेन को अञ्ञो मया सदिसो धुतङ्गधरोति अत्तमनो होति परिपुण्णसङ्कप्पो. तपस्सिनो उपक्किलेसो होतीति दुविधस्सापेतस्स तपस्सिनो अयं उपक्किलेसो होति. एत्तावतायं तपो उपक्किलेसो होतीति वदामि.
अत्तानुक्कंसेतीति ‘‘को मया सदिसो अत्थी’’ति अत्तानं उक्कंसति उक्खिपति. परं वम्भेतीति ‘‘अयं न मादिसो’’ति परं संहारेति अवक्खिपति.
मज्जतीति मानमदकरणेन मज्जति. मुच्छतीति मुच्छितो होति गधितो अज्झापन्नो. पमादमापज्जतीति एतदेव सारन्ति पमादमापज्जति. सासने पब्बजितोपि धुतङ्गसुद्धिको होति, न कम्मट्ठानसुद्धिको. धुतङ्गमेव अरहत्तं विय सारतो पच्चेति.
५९. लाभसक्कारसिलोकन्ति एत्थ चत्तारो पच्चया लब्भन्तीति लाभा, तेयेव सुट्ठु कत्वा पटिसङ्खरित्वा लद्धा सक्कारो, वण्णभणनं सिलोको. अभिनिब्बत्तेतीति अचेलकादिभावं तेरसधुतङ्गसमादानं वा निस्साय महालाभो उप्पज्जति, तस्मा ‘‘अभिनिब्बत्तेती’’ति वुत्तो. सेसमेत्थ पुरिमवारनयेनेव दुविधस्सापि तपस्सिनो वसेन वेदितब्बं.
६०. वोदासं आपज्जतीति द्वेभागं आपज्जति, द्वे भागे करोति. खमतीति रुच्चति. नक्खमतीति न रुच्चति. सापेक्खो पजहतीति सतण्हो पजहति. कथं? पातोव खीरभत्तं भुत्तो होति. अथस्स मंसभोजनं उपनेति. तस्स एवं होति ‘‘इदानि एवरूपं कदा लभिस्साम, सचे जानेय्याम, पातोव खीरभत्तं न भुञ्जेय्याम, किं मया सक्का कातुं, गच्छ भो, त्वमेव भुञ्जा’’ति जीवितं परिच्चजन्तो विय सापेक्खो पजहति. गधितोति गेधजातो. मुच्छितोति बलवतण्हाय मुच्छितो संमुट्ठस्सती हुत्वा. अज्झापन्नोति आमिसे अतिलग्गो, ‘‘भुञ्जिस्सथ, आवुसो’’ति धम्मनिमन्तनमत्तम्पि अकत्वा महन्ते महन्ते कबळे करोति. अनादीनवदस्सावीतिआदीनवमत्तम्पि न पस्सति. अनिस्सरणपञ्ञोति इध मत्तञ्ञुतानिस्सरणपच्चवेक्खणपरिभोगमत्तम्पि न करोति. लाभसक्कारसिलोकनिकन्तिहेतूति लाभादीसु तण्हाहेतु.
६१. संभक्खेतीति संखादति. असनिविचक्कन्ति विचक्कसण्ठाना असनियेव. इदं वुत्तं होति ‘‘असनिविचक्कं इमस्स दन्तकूटं मूलबीजादीसु न किञ्चि न संभुञ्जति. अथ च पन नं समणप्पवादेन समणोति सञ्जानन्ती’’ति. एवं अपसादेति अवक्खिपति. इदं तित्थियवसेन आगतं. भिक्खुवसेन पनेत्थ अयं योजना, अत्तना धुतङ्गधरो होति, सो अञ्ञं एवं अपसादेति ‘‘किं समणा नाम इमे समणम्हाति वदन्ति, धुतङ्गमत्तम्पि नत्थि, उद्देसभत्तादीनि परियेसन्ता पच्चयबाहुल्लिका विचरन्ती’’ति. लूखाजीविन्ति अचेलकादिवसेन वा धुतङ्गवसेन वा लूखाजीविं. इस्सामच्छरियन्ति परस्स सक्कारादिसम्पत्तिखीयनलक्खणं इस्सं, सक्कारादिकरणअक्खमनलक्खणं मच्छरियञ्च.
६२. आपाथकनिसादी होतीति मनुस्सानं आपाथे दस्सनट्ठाने निसीदति. यत्थ ते पस्सन्ति, तत्थ ठितो वग्गुलिवतं चरति, पञ्चातपं तप्पति, एकपादेन तिट्ठति, सूरियं नमस्सति. सासने पब्बजितोपि समादिन्नधुतङ्गो सब्बरत्तिं सयित्वा मनुस्सानं चक्खुपथे तपं करोति, महासायन्हेयेव चीवरकुटिं करोति, सूरिये उग्गते पटिसंहरति, मनुस्सानं आगतभावं ञत्वा घण्डिं पहरित्वा चीवरं मत्थके ठपेत्वा चङ्कमं ओतरति, सम्मुञ्जनिं गहेत्वा विहारङ्गणं सम्मज्जति.
अत्तानन्ति अत्तनो गुणं अदस्सयमानोति एत्थ अ-कारो निपातमत्तं, दस्सयमानोति अत्थो. इदम्पि मे तपस्मिन्ति इदम्पि कम्मं ममेव तपस्मिं, पच्चत्ते वा भुम्मं, इदम्पि मम तपोति अत्थो. सो हि असुकस्मिं ठाने अचेलको अत्थि मुत्ताचारोतिआदीनि सुत्वा अम्हाकं एस तपो, अम्हाकं सो अन्तेवासिकोतिआदीनि भणति. असुकस्मिं वा पन ठाने पंसुकूलिको भिक्खु अत्थीतिआदीनि सुत्वा अम्हाकं एस तपो, अम्हाकं सो अन्तेवासिकोतिआदीनि भणति.
किञ्चिदेवाति किञ्चि वज्जं दिट्ठिगतं वा. पटिच्छन्नं सेवतीति यथा अञ्ञे न जानन्ति, एवं सेवति. अक्खममानं आह खमतीति अरुच्चमानंयेव रुच्चति मेति वदति. अत्तना कतं अतिमहन्तम्पि वज्जं अप्पमत्तकं कत्वा पञ्ञपेति, परेन कतं दुक्कटमत्तं वीतिक्कमम्पि पाराजिकसदिसं कत्वा दस्सेति. अनुञ्ञेय्यन्ति अनुजानितब्बं अनुमोदितब्बं.
६३. कोधनो होति उपनाहीति कुज्झनलक्खणेन कोधेन, वेरअप्पटिनिस्सग्गलक्खणेन उपनाहेन च समन्नागतो. मक्खी होति पळासीति परगुणमक्खनलक्खणेन मक्खेन, युगग्गाहलक्खणेन पळासेन च समन्नागतो.
इस्सुकी होति मच्छरीति परसक्कारादीसु उसूयनलक्खणाय इस्साय, आवासकुललाभवण्णधम्मेसु मच्छरायनलक्खणेन पञ्चविधमच्छेरेन च समन्नागतो होति. सठो होति मायावीति केराटिकलक्खणेन साठेय्येन, कतप्पटिच्छादनलक्खणाय मायाय च समन्नागतो होति. थद्धो होति अतिमानीति निस्सिनेहनिक्करुणथद्धलक्खणेन थम्भेन, अतिक्कमित्वा मञ्ञनलक्खणेन अतिमानेन च समन्नागतो होति. पापिच्छो होतीति असन्तसम्भावनपत्थनलक्खणाय पापिच्छताय समन्नागतो होति. पापिकानन्ति तासंयेव लामकानं इच्छानं वसं गतो. मिच्छादिट्ठिकोति नत्थि दिन्नन्तिआदिनयप्पवत्ताय अयाथावदिट्ठिया उपेतो. अन्तग्गाहिकायाति सायेव दिट्ठि उच्छेदन्तस्स गहितत्ता ‘‘अन्तग्गाहिका’’ति वुच्चति, ताय समन्नागतोति अत्थो. सन्दिट्ठिपरामासीतिआदीसु सयं दिट्ठि सन्दिट्ठि, सन्दिट्ठिमेव परामसति गहेत्वा वदतीति सन्दिट्ठिपरामासी. आधानं वुच्चति दळ्हं सुट्ठु ठपितं, तथा कत्वा गण्हातीति आधानग्गाही. अरिट्ठो विय न सक्का होति पटिनिस्सज्जापेतुन्ति दुप्पटिनिस्सग्गी. यदिमेति यदि इमे.
परिसुद्धपपटिकप्पत्तकथावण्णना
६४. इध, निग्रोध, तपस्सीति एवं भगवा अञ्ञतित्थियेहि गहितलद्धिं तेसं रक्खितं तपं सब्बमेव संकिलिट्ठन्ति उपक्किलेसपाळिं दस्सेत्वा इदानि परिसुद्धपाळिदस्सनत्थं देसनमारभन्तो इध, निग्रोधातिआदिमाह. तत्थ ‘‘न अत्तमनो’’तिआदीनि वुत्तविपक्खवसेनेव वेदितब्बानि. सब्बवारेसु च लूखतपस्सिनो चेव धुतङ्गधरस्स च वसेन योजना वेदितब्बा. एवं सो तस्मिं ठाने परिसुद्धो होतीति एवं सो तेन न अत्तमनता न परिपुण्णसङ्कप्पभावसङ्खातेन कारणेन परिसुद्धो निरुपक्किलेसो होति, उत्तरि वायममानो कम्मट्ठानसुद्धिको हुत्वा अरहत्तं पापुणाति. इमिना नयेन सब्बवारेसु अत्थो वेदितब्बो.
६९. अद्धा खो, भन्तेति भन्ते एवं सन्ते एकंसेनेव वीरियेन पापजिगुच्छनवादो परिसुद्धो होतीति अनुजानाति. इतो परञ्च अग्गभावं वा सारभावं वा अजानन्तो अग्गप्पत्ता सारप्पत्ता चाति आह. अथस्स भगवा सारप्पत्तभावं पटिसेधेन्तो न खो निग्रोधातिआदिमाह. पपटिकप्पत्ता होतीति सारवतो रुक्खस्स सारं फेग्गुं तचञ्च अतिक्कम्म बहिपपटिकसदिसा होतीति दस्सेति.
परिसुद्धतचप्पत्तादिकथावण्णना
७०. अग्गं पापेतूति देसनावसेन अग्गं पापेत्वा देसेतु, सारं पापेत्वा देसेतूति दसबलं याचति. चातुयामसंवरसंवुतोति चतुब्बिधेन संवरेन पिहितो. न पाणं अतिपातेतीति पाणं न हनति. न भावितमासीसतीति भावितं नाम तेसं सञ्ञाय पञ्च कामगुणा, ते न आसीसति न सेवतीति अत्थो.
अदुं चस्स होतीति एतञ्चस्स इदानि वुच्चमानं ‘‘सो अभिहरती’’तिआदिलक्खणं. तपस्सितायाति तपस्सिभावेन होति. तत्थ सो अभिहरतीति सो तं सीलं अभिहरति, उपरूपरि वड्ढेति. सीलं मे परिपुण्णं, तपो आरद्धो, अलमेत्तावताति न वीरियं विस्सज्जेति. नो हीनायावत्ततीति हीनाय गिहिभावत्थाय न आवत्तति. सीलतो उत्तरि विसेसाधिगमत्थाय वीरियं करोतियेव, एवं करोन्तो सो विवित्तं सेनासनं भजति. ‘‘अरञ्ञ’’न्तिआदीनि सामञ्ञफले (दी. नि. अट्ठ. १.२१६) वित्थारितानेव. ‘‘मेत्तासहगतेना’’तिआदीनि विसुद्धिमग्गे वण्णितानि. तचप्पत्ताति पपटिकतो अब्भन्तरं तचं पत्ता. फेग्गुप्पत्ताति तचतो अब्भन्तरं फेग्गुं पत्ता, फेग्गुसदिसा होतीति अत्थो.
७४. ‘‘एत्तावता, खो निग्रोध, तपोजिगुच्छा अग्गप्पत्ता च होति सारप्पत्ता चा’’ति इदं भगवा तित्थियानं वसेनाह. तित्थियानञ्हि लाभसक्कारो रुक्खस्स साखापलाससदिसो. पञ्चसीलमत्तकं पपटिकसदिसं. अट्ठसमापत्तिमत्तं तचसदिसं. पुब्बेनिवासञाणावसाना अभिञ्ञा फेग्गुसदिसा. दिब्बचक्खुं पनेते अरहत्तन्ति गहेत्वा विचरन्ति. तेन नेसं तं रुक्खस्स सारसदिसं. सासने पन लाभसक्कारो साखापलाससदिसो. सीलसम्पदा पपटिकसदिसा. झानसमापत्तियो तचसदिसा. लोकियाभिञ्ञा फेग्गुसदिसा. मग्गफलं सारो. इति भगवता अत्तनो सासनं ओनतविनतफलभारभरितरुक्खूपमाय उपमितं. सो देसनाकुसलताय ततो तचसारसम्पत्तितो मम सासनं उत्तरितरञ्चेव पणीततरञ्च, तं तुवं कदा जानिस्ससीति अत्तनोदेसनाय विसेसभावं दस्सेतुं ‘‘इति खो निग्रोधा’’ति देसनं आरभि. ते परिब्बाजकाति ते तस्स परिवारा तिंससतसङ्ख्या परिब्बाजका. एत्थ मयं अनस्सामाति एत्थ अचेलकपाळिआदीसु, इदं वुत्तं होति ‘‘अम्हाकं अचेलकपाळिमत्तम्पि नत्थि, कुतो परिसुद्धपाळि. अम्हाकं परिसुद्धपाळिमत्तम्पि नत्थि, कुतो चातुयामसंवरादीनि. चातुयामसंवरोपि नत्थि, कुतो अरञ्ञवासादीनि. अरञ्ञवासोपि नत्थि, कुतो नीवरणप्पहानादीनि. नीवरणप्पहानम्पि नत्थि, कुतो ब्रह्मविहारादीनि. ब्रह्मविहारमत्तम्पि नत्थि, कुतो पुब्बेनिवासादीनि. पुब्बेनिवासञाणमत्तम्पि नत्थि, कुतो अम्हाकं दिब्बचक्खु. एत्थ मयं सआचरियका नट्ठा’’ति. इतो भिय्यो उत्तरितरन्ति इतो दिब्बचक्खुञाणाधिगमतो भिय्यो अञ्ञं उत्तरितरं विसेसाधिगमं मयं सुतिवसेनापि न जानामाति वदन्ति.
निग्रोधस्सपज्झायनवण्णना
७५. अथ निग्रोधं परिब्बाजकन्ति एवं किरस्स अहोसि ‘‘इमे परिब्बाजका इदानि भगवतो भासितं सुस्सूसन्ति, इमिना च निग्रोधेन भगवतो परम्मुखा कक्खळं दुरासदवचनं वुत्तं, इदानि अयम्पि सोतुकामो जातो, कालो दानि मे इमस्स मानद्धजं निपातेत्वा भगवतो सासनं उक्खिपितु’’न्ति. अथ निग्रोधं परिब्बाजकं एतदवोच. अपरम्पिस्स अहोसि ‘‘अयं मयि अकथेन्ते सत्थारं न खमापेस्सति, तदस्स अनागते अहिताय दुक्खाय संवत्तिस्सति, मया पन कथिते खमापेस्सति, तदस्स भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति. अथ निग्रोधं परिब्बाजकं एतदवोच. अपरिसावचरं पन नं करोथाति एत्थ पनाति निपातो, अथ नं अपरिसावचरं करोथाति अत्थो. ‘‘अपरिसावचरेत’’न्तिपि पाठो, अपरिसावचरं वा एतं करोथ, गोकाणादीनं वा अञ्ञतरन्ति अत्थो.
गोकाणन्ति एत्थापि गोकाणं परियन्तचारिनिं विय करोथाति अत्थो. तुण्हीभूतोति तुण्हीभावं उपगतो. मङ्कुभूतोति नित्तेजतं आपन्नो. पत्तक्खन्धोति ओनतगीवो. अधोमुखोति हेट्ठामुखो.
७६. बुद्धो सो भगवा बोधायाति सयं बुद्धो सत्तानम्पि चतुसच्चबोधत्थाय धम्मं देसेति. दन्तोति चक्खुतोपि दन्तो…पे… मनतोपि दन्तो. दमथायाति अञ्ञेसम्पि दमनत्थाय एव, न वादत्थाय. सन्तोति रागसन्तताय सन्तो, दोसमोहसन्तताय सब्ब अकुसलसब्बाभिसङ्खारसन्तताय सन्तो. समथायाति महाजनस्स रागादिसमनत्थाय धम्मं देसेति. तिण्णोति चत्तारो ओघे तिण्णो. तरणायाति महाजनस्स ओघनित्थरणत्थाय. परिनिब्बुतोति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो. परिनिब्बानायाति महाजनस्सापि सब्बकिलेसपरिनिब्बानत्थाय धम्मं देसेति.
ब्रह्मचरियपरियोसानादिवण्णना
७७. अच्चयोतिआदीनि सामञ्ञफले (दी. नि. अट्ठ. १.२५०) वुत्तानि. उजुजातिकोति कायवङ्कादिविरहितो उजुसभावो. अहमनुसासामीति अहं तादिसं पुग्गलं अनुसासामि, धम्मं अस्स देसेमि. सत्ताहन्ति सत्तदिवसानि, इदं सब्बम्पि भगवा दन्धपञ्ञं पुग्गलं सन्धायाह असठो पन अमायावी उजुजातिको तंमुहुत्तेनेव अरहत्तं पत्तुं सक्खिस्सति. इति भगवा ‘‘असठ’’न्तिआदिवचनेन सठो हि वङ्कवङ्को, मयापि न सक्का अनुसासितुन्ति दीपेन्तो परिब्बाजकं पादेसु गहेत्वा महामेरुपादतले विय खिपित्थ. कस्मा? अयञ्हि अतिसठो, कुटिलचित्तो सत्थरि एवं कथेन्तेपि बुद्धधम्मसङ्घेसु नाधिमुच्चति, अधिमुच्चनत्थाय सोतं न ओदहति, कोहञ्ञे ठितो सत्थारं खमापेति. तस्मा भगवा तस्सज्झासयं विदित्वा ‘‘एतु विञ्ञू पुरिसो असठो’’तिआदिमाह. सठं पनाहं अनुसासितुं न सक्कोमीति.
७८. अन्तेवासिकम्यताति अन्तेवासिकम्यताय, अम्हे अन्तेवासिके इच्छन्तो. एवमाहाति ‘‘एतु विञ्ञुपुरिसो’’तिआदिमाह. यो एव वो आचरियोति यो एव तुम्हाकं पकतिया आचरियो. उद्देसा नो चावेतुकामोति अत्तनो अनुसासनिं गाहापेत्वा अम्हे अम्हाकं उद्देसतो चावेतुकामो. सो एव वो उद्देसो होतूति यो तुम्हाकं पकतिया उद्देसो, सो तुम्हाकंयेव होतु, न मयं तुम्हाकं उद्देसेन अत्थिका. आजीवाति आजीवतो. अकुसलसङ्खाताति अकुसलाति कोट्ठासं पत्ता. अकुसला धम्माति द्वादस अकुसलचित्तुप्पादधम्मा तण्हायेव वा विसेसेन. सा हि पुनब्भवकरणतो ‘‘पोनोब्भविका’’ति वुत्ता. सदरथाति किलेसदरथसम्पयुत्ता. जातिजरामरणियाति जातिजरामरणानं पच्चयभूता. संकिलेसिका धम्माति द्वादस अकुसलचित्तुप्पादा. वोदानियाति, समथविपस्सना धम्मा. ते हि सत्ते वोदापेन्ति, तस्मा ‘‘वोदानिया’’ति वुच्चन्ति. पञ्ञापारिपूरिन्ति मग्गपञ्ञापारिपूरिं. वेपुल्लत्तञ्चाति फलपञ्ञावेपुल्लतं, उभोपि वा एतानि अञ्ञमञ्ञवेवचनानेव. इदं वुत्तं होति ‘‘ततो तुम्हे मग्गपञ्ञञ्चेव फलपञ्ञञ्च दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरिस्सथा’’ति. एवं भगवा परिब्बाजके आरब्भ अत्तनो ओवादानुसासनिया फलं दस्सेन्तो अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठपेसि.
७९. यथा तं मारेनाति यथा मारेन परियुट्ठितचित्ता निसीदन्ति एवमेव तुण्हीभूता…पे… अप्पटिभाना निसिन्ना.
मारो किर सत्था अतिविय गज्जन्तो बुद्धबलं दीपेत्वा इमेसं परिब्बाजकानं धम्मं देसेति, कदाचि धम्माभिसमयो भवेय्य, हन्दाहं परियुट्ठामीति सो तेसं चित्तानि परियुट्ठासि. अप्पहीनविपल्लासानञ्हि चित्तं मारस्स यथाकामकरणीयं होति. तेपि मारेन परियुट्ठितचित्ता थद्धङ्गपच्चङ्गा विय तुण्ही अप्पटिभाना निसीदिंसु. अथ सत्था इमे परिब्बाजका अतिविय निरवा हुत्वा निसिन्ना, किं नु खोति आवज्जन्तो मारेन परियुट्ठितभावं अञ्ञासि. सचे पन तेसं मग्गफलुप्पत्तिहेतु भवेय्य, मारं पटिबाहित्वापि भगवा धम्मं देसेय्य, सो पन तेसं नत्थि. ‘‘सब्बेपि मे तुच्छपुरिसा’’ति अञ्ञासि. तेन वुत्तं ‘‘अथ खो भगवतो एतदहोसि सब्बेपि मे मोघपुरिसा’’तिआदि.
तत्थ फुट्ठा पापिमताति पापिमता मारेन फुट्ठा. यत्र हि नामाति येसु नाम. अञ्ञाणत्थम्पीति जाननत्थम्पि. किं करिस्सति सत्ताहोति समणेन गोतमेन परिच्छिन्नसत्ताहो अम्हाकं किं करिस्सति. इदं वुत्तं होति ‘‘समणेन गोतमेन ‘सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरिस्सति सत्ताह’न्ति वुत्तं, सो सत्ताहो अम्हाकं किं अप्फासुकं करिस्सति. हन्द मयं सत्ताहब्भन्तरे एतं धम्मं सच्छिकातुं सक्का, न सक्काति अञ्ञाणत्थम्पि ब्रह्मचरियं चरिस्सामा’’ति. अथ वा जानाम तावस्स धम्मन्ति एकदिवसे एकवारं अञ्ञाणत्थम्पि एतेसं चित्तं नुप्पन्नं, सत्ताहो पन एतेसं कुसीतानं किं करिस्सति, किं सक्खिस्सन्ति ते सत्ताहं पूरेतुन्ति अयमेत्थ अधिप्पायो. सीहनादन्ति परवादभिन्दनं सकवादसमुस्सापनञ्च अभीतनादं नदित्वा. पच्चुपट्ठासीति पतिट्ठितो. तावदेवाति तस्मिञ्ञेव खणे. राजगहं पाविसीति राजगहमेव पविट्ठो. तेसं पन परिब्बाजकानं किञ्चापि इदं सुत्तन्तं सुत्वा विसेसो न निब्बत्तो, आयतिं पन नेसं वासनाय पच्चयो भविस्सतीति. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथाय
उदुम्बरिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. चक्कवत्तिसुत्तवण्णना
अत्तदीपसरणतावण्णना
८०. एवं मे सुतन्ति चक्कवत्तिसुत्तं. तत्रायमनुत्तानपदवण्णना – मातुलायन्ति एवंनामके नगरे. तं नगरं गोचरगामं कत्वा अविदूरे वनसण्डे विहरति. ‘‘तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसी’’ति एत्थ अयमनुपुब्बिकथा –
भगवा किर इमस्स सुत्तस्स समुट्ठानसमये पच्चूसकाले महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो इमाय अनागतवंसदीपिकाय सुत्तन्तकथाय मातुलनगरवासीनं चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयं दिस्वा पातोव वीसतिभिक्खुसहस्सपरिवारो मातुलनगरं सम्पत्तो. मातुलनगरवासिनो खत्तिया ‘‘भगवा आगतो’’ति सुत्वा पच्चुग्गम्म दसबलं निमन्तेत्वा महासक्कारेन नगरं पवेसेत्वा निसज्जट्ठानं संविधाय भगवन्तं महारहे पल्लङ्के निसीदापेत्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं अदंसु. भगवा भत्तकिच्चं निट्ठापेत्वा चिन्तेसि – ‘‘सचाहं इमस्मिं ठाने इमेसं मनुस्सानं धम्मं देसेस्सामि, अयं पदेसो सम्बाधो, मनुस्सानं ठातुं वा निसीदितुं वा ओकासो न भविस्सति, महता खो पन समागमेन भवितब्ब’’न्ति.
अथ राजकुलानं भत्तानुमोदनं अकत्वाव पत्तं गहेत्वा नगरतो निक्खमि. मनुस्सा चिन्तयिंसु – ‘‘सत्था अम्हाकं अनुमोदनम्पि अकत्वा गच्छति, अद्धा भत्तग्गं अमनापं अहोसि, बुद्धानं नाम न सक्का चित्तं गहेतुं, बुद्धेहि सद्धिं विस्सासकरणं नाम समुस्सितफणं आसीविसं गीवाय गहणसदिसं होति; एथ भो, तथागतं खमापेस्सामा’’ति. सकलनगरवासिनो भगवता सहेव निक्खन्ता. भगवा गच्छन्तोव मगधक्खेत्ते ठितं साखाविटपसम्पन्नं सन्दच्छायं करीसमत्तभूमिपत्थटं एकं मातुलरुक्खं दिस्वा इमस्मिं रुक्खमूले निसीदित्वा धम्मे देसियमाने ‘‘महाजनस्स ठाननिसज्जनोकासो भविस्सती’’ति. निवत्तित्वा मग्गा ओक्कम्म रुक्खमूलं उपसङ्कमित्वा धम्मभण्डागारिकं आनन्दत्थेरं ओलोकेसि. थेरो ओलोकितसञ्ञाय एव ‘‘सत्था निसीदितुकामो’’ति ञत्वा सुगतमहाचीवरं पञ्ञपेत्वा अदासि. निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने. अथस्स पुरतो मनुस्सा निसीदिंसु. उभोसु पस्सेसु पच्छतो च भिक्खुसङ्घो, आकासे देवता अट्ठंसु, एवं महापरिसमज्झगतो तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि.
ते भिक्खूति तत्र उपविट्ठा धम्मप्पटिग्गाहका भिक्खू. अत्तदीपाति अत्तानं दीपं ताणं लेणं गतिं परायणं पतिट्ठं कत्वा विहरथाति अत्थो. अत्तसरणाति इदं तस्सेव वेवचनं. अनञ्ञसरणाति इदं अञ्ञसरणपटिक्खेपवचनं. न हि अञ्ञो अञ्ञस्स सरणं होति, अञ्ञस्स वायामेन अञ्ञस्स असुज्झनतो. वुत्तम्पि चेतं ‘‘अत्ता हि अत्तनो नाथो, को हि नाथो परो सिया’’ति (ध. प. १६०). तेनाह ‘‘अनञ्ञसरणा’’ति. को पनेत्थ अत्ता नाम, लोकियलोकुत्तरो धम्मो. तेनाह – ‘‘धम्मदीपा धम्मसरणा अनञ्ञसरणा’’ति. ‘‘काये कायानुपस्सी’’तिआदीनि महासतिपट्ठाने वित्थारितानि.
गोचरेति चरितुं युत्तट्ठाने. सकेति अत्तनो सन्तके. पेत्तिके विसयेति पितितो आगतविसये. चरतन्ति चरन्तानं. ‘‘चरन्त’’न्तिपि पाठो, अयमेवत्थो. न लच्छतीति न लभिस्सति न पस्सिस्सति. मारोति देवपुत्तमारोपि, मच्चुमारोपि, किलेसमारोपि. ओतारन्ति रन्धं छिद्दं विवरं. अयं पनत्थो लेड्डुट्ठानतो निक्खम्म तोरणे निसीदित्वा बालातपं तपन्तं लापं सकुणं गहेत्वा. पक्खन्दसेनसकुणवत्थुना दीपेतब्बो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘भूतपुब्बं, भिक्खवे, सकुणग्घि लापं सकुणं सहसा अज्झप्पत्ता अग्गहेसि. अथ खो, भिक्खवे, लापो सकुणो सकुणग्घिया हरियमानो एवं परिदेवसि ‘मयमेवम्ह अलक्खिका, मयं अप्पपुञ्ञा, ये मयं अगोचरे चरिम्ह परविसये, सचेज्ज मयं गोचरे चरेय्याम सके पेत्तिके विसये, न म्यायं सकुणग्घि अलं अभविस्स यदिदं युद्धाया’ति. को पन ते लाप गोचरो सको पेत्तिको विसयोति? यदिदं नङ्गलकट्ठकरणं लेड्डुट्ठानन्ति. अथ खो, भिक्खवे, सकुणग्घि सके बले अपत्थद्धा सके बले असंवदमाना लापं सकुणं पमुञ्चि गच्छ खो त्वं लाप, तत्रपि गन्त्वा न मोक्खसीति.
अथ खो, भिक्खवे, लापो सकुणो नङ्गलकट्ठकरणं लेड्डुट्ठानं गन्त्वा महन्तं लेड्डुं अभिरुहित्वा सकुणग्घिं वदमानो अट्ठासि ‘‘एहि खो दानि मे सकुणग्घि, एहि खो दानि मे सकुणग्घी’’ति. अथ खो सा, भिक्खवे, सकुणग्घि सके बले अपत्थद्धा सके बले असंवदमाना उभो पक्खे सन्नय्ह लापं सकुणं सहसा अज्झप्पत्ता. यदा खो, भिक्खवे, अञ्ञासि लापो सकुणो बहुआगता खो म्यायं सकुणग्घीति, अथ खो तस्सेव लेड्डुस्स अन्तरं पच्चुपादि. अथ खो, भिक्खवे, सकुणग्घि तत्थेव उरं पच्चताळेसि. एवञ्हि तं, भिक्खवे, होति यो अगोचरे चरति परविसये.
तस्मातिह, भिक्खवे, मा अगोचरे चरित्थ परविसये, अगोचरे, भिक्खवे, चरतं परविसये लच्छति मारो ओतारं, लच्छति मारो आरम्मणं. को च, भिक्खवे, भिक्खुनो अगोचरो परविसयो, यदिदं पञ्च कामगुणा. कतमे पञ्च? चक्खुविञ्ञेय्या रूपा इट्ठा कन्ता मनापा पियरूपा कामूपसंहिता रजनीया, सोतविञ्ञेय्या सद्दा इट्ठा कन्ता मनापा पियरूपा कामूपसंहिता रजनीया, घानविञ्ञेय्या गन्धा इट्ठा कन्ता मनापा पियरूपा कामूपसंहिता रजनीया, जिव्हाविञ्ञेय्या रसा इट्ठा कन्ता मनापा पियरूपा कामूपसंहिता रजनीया, कायविञ्ञेय्या फोट्ठब्बा इट्ठा कन्ता मनापा पियरूपा कामूपसंहिता रजनीया. अयं, भिक्खवे, भिक्खुनो अगोचरो परविसयो.
गोचरे, भिक्खवे, चरथ…पे… न लच्छति मारो आरम्मणं. को च, भिक्खवे, भिक्खुनो गोचरो सको पेत्तिको विसयो, यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना. कतमे चत्तारो? इध भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं; वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं; चित्ते चित्तानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं; धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं – अयं, भिक्खवे, भिक्खुनो गोचरो सको पेत्तिको विसयोति (सं. नि. ५.३७१).
कुसलानन्ति अनवज्जलक्खणानं. समादानहेतूति समादाय वत्तनहेतु. एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढतीति एवं इदं लोकियलोकुत्तरं पुञ्ञफलं वड्ढति, पुञ्ञफलन्ति च उपरूपरि पुञ्ञम्पि पुञ्ञविपाकोपि वेदितब्बो.
दळ्हनेमिचक्कवत्तिराजकथावण्णना
८१. तत्थ दुविधं कुसलं वट्टगामी च विवट्टगामी च. तत्थ वट्टगामिकुसलं नाम मातापितूनं पुत्तधीतासु पुत्तधीतानञ्च मातापितूसु सिनेहवसेन मुदुमद्दवचित्तं. विवट्टगामिकुसलं नाम ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’तिआदिभेदा सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मा. तेसु वट्टगामिपुञ्ञस्स परियोसानं मनुस्सलोके चक्कवत्तिसिरीविभवो. विवट्टगामिकुसलस्स मग्गफलनिब्बानसम्पत्ति. तत्थ विवट्टगामिकुसलस्स विपाकं सुत्तपरियोसाने दस्सेस्सति.
इध पन वट्टगामिकुसलस्स विपाकदस्सनत्थं, भिक्खवे, यदा पुत्तधीतरो मातापितूनं ओवादे न अट्ठंसु, तदा आयुनापि वण्णेनापि इस्सरियेनापि परिहायिंसु. यदा पन अट्ठंसु, तदा वड्ढिंसूति वत्वा वट्टगामिकुसलानुसन्धिवसेन ‘‘भूतपुब्बं, भिक्खवे’’ति देसनं आरभि. तत्थ चक्कवत्तीतिआदीनि महापदाने (दी. नि. अट्ठ. २.३३) वित्थारितानेव.
८२. ओसक्कितन्ति ईसकम्पि अवसक्कितं. ठाना चुतन्ति सब्बसो ठाना अपगतं. तं किर चक्करतनं अन्तेपुरद्वारे अक्खाहतं विय वेहासं अट्ठासि. अथस्स उभोसु पस्सेसु द्वे खदिरत्थम्भे निखणित्वा चक्करतनमत्थके नेमिअभिमुखं एकं सुत्तकं बन्धिंसु. अधोभागेपि नेमिअभिमुखं एकं बन्धिंसु. तेसु उपरिमसुत्ततो अप्पमत्तकम्पि ओगतं चक्करतनं ओसक्कितं नाम होति, हेट्ठा सुत्तस्स ठानं उपरिमकोटिया अतिक्कन्तगतं ठाना चुतं नाम होति, तदेतं अतिबलवदोसे सति एवं होति. सुत्तमत्तम्पि एकङ्गुलद्वङ्गुलमत्तं वा भट्ठं ठाना चुतमेव होति. तं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘ओसक्कितं ठाना चुत’’न्ति.
अथ मे आरोचेय्यासीति तात, त्वं अज्ज आदिं कत्वा दिवसस्स तिक्खत्तुं चक्करतनस्स उपट्ठानं गच्छ, एवं गच्छन्तो यदा चक्करतनं ईसकम्पि ओसक्कितं ठाना चुतं पस्ससि, अथ मय्हं आचिक्खेय्यासि. जीवितञ्हि मे तव हत्थे निक्खित्तन्ति. अद्दसाति अप्पमत्तो दिवसस्स तिक्खत्तुं गन्त्वा ओलोकेन्तो एकदिवसं अद्दस.
८३. अथ खो, भिक्खवेति भिक्खवे, अथ राजा दळ्हनेमि ‘‘चक्करतनं ओसक्कित’’न्ति सुत्वा उप्पन्नबलवदोमनस्सो ‘‘न दानि मया चिरं जीवितब्बं भविस्सति, अप्पावसेसं मे आयु, न मे दानि कामे परिभुञ्जनकालो, पब्बज्जाकालो मे इदानी’’ति रोदित्वा परिदेवित्वा जेट्ठपुत्तं कुमारं आमन्तापेत्वा एतदवोच. समुद्दपरियन्तन्ति परिक्खित्तएकसमुद्दपरियन्तमेव. इदं हिस्स कुलसन्तकं. चक्कवाळपरियन्तं पन पुञ्ञिद्धिवसेन निब्बत्तं, न तं सक्का दातुं. कुलसन्तकं पन निय्यातेन्तो ‘‘समुद्दपरियन्त’’न्ति आह. केसमस्सुन्ति तापसपब्बज्जं पब्बजन्तापि हि पठमं केसमस्सुं ओहारेन्ति. ततो पट्ठाय परूळ्हकेसे बन्धित्वा विचरन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘केसमस्सुं ओहारेत्वा’’ति.
कासायानीति कसायरसपीतानि. आदितो एवं कत्वा पच्छा वक्कलानिपि धारेन्ति. पब्बजीति पब्बजितो. पब्बजित्वा च अत्तनो मङ्गलवनुय्यानेयेव वसि. राजिसिम्हीति राजईसिम्हि. ब्राह्मणपब्बजिता हि ‘‘ब्राह्मणिसयो’’ति वुच्चन्ति. सेतच्छत्तं पन पहाय राजपब्बजिता राजिसयोति. अन्तरधायीति अन्तरहितं निब्बुतदीपसिखा विय अभावं उपगतं. पटिसंवेदेसीति कन्दन्तो परिदेवन्तो जानापेसि. पेत्तिकन्ति पितितो आगतं दायज्जं न होति, न सक्का कुसीतेन हीनवीरियेन दस अकुसलकम्मपथे समादाय वत्तन्तेन पापुणितुं. अत्तनो पन सुकतं कम्मं निस्साय दसविधं द्वादसविधं वा चक्कवत्तिवत्तं पूरेन्तेनेवेतं पत्तब्बन्ति दीपेति. अथ नं वत्तपटिपत्तियं चोदेन्तो ‘‘इङ्घ त्व’’न्तिआदिमाह. तत्थ अरियेति निद्दोसे. चक्कवत्तिवत्तेति चक्कवत्तीनं वत्ते.
चक्कवत्तिअरियवत्तवण्णना
८४. धम्मन्ति दसकुसलकम्मपथधम्मं. निस्सायाति तदधिट्ठानेन चेतसा तमेव निस्सयं कत्वा. धम्मं सक्करोन्तोति यथा कतो सो धम्मो सुट्ठु कतो होति, एवमेतं करोन्तो. धम्मं गरुं करोन्तोति तस्मिं गारवुप्पत्तिया तं गरुं करोन्तो. धम्मं मानेन्तोति तमेव धम्मं पियञ्च भावनीयञ्च कत्वा विहरन्तो. धम्मं पूजेन्तोति तं अपदिसित्वा गन्धमालादिपूजनेनस्स पूजं करोन्तो. धम्मं अपचयमानोति तस्सेव धम्मस्स अञ्जलिकरणादीहि नीचवुत्तितं करोन्तो. धम्मद्धजो धम्मकेतूति तं धम्मं धजमिव पुरक्खत्वा केतुमिव च उक्खिपित्वा पवत्तिया धम्मद्धजो धम्मकेतु च हुत्वाति अत्थो. धम्माधिपतेय्योति धम्माधिपतिभूतो आगतभावेन धम्मवसेनेव सब्बकिरियानं करणेन धम्माधिपतेय्यो हुत्वा. धम्मिकं रक्खावरणगुत्तिं संविदहस्सूति धम्मो अस्सा अत्थीति धम्मिका, रक्खा च आवरणञ्च गुत्ति च रक्खावरणगुत्ति. तत्थ ‘‘परं रक्खन्तो अत्तानं रक्खती’’ति (सं. नि. ५.३८५) वचनतो खन्तिआदयो रक्खा. वुत्तञ्हेतं ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, परं रक्खन्तो अत्तानं रक्खति. खन्तिया अविहिंसाय मेत्तचित्तता अनुद्दयता’’ति (सं. नि. ५.३८५). निवासनपारुपनगेहादीनं निवारणा आवरणं, चोरादिउपद्दवनिवारणत्थं गोपायना गुत्ति, तं सब्बम्पि सुट्ठु संविदहस्सु पवत्तय ठपेहीति अत्थो. इदानि यत्थ सा संविदहितब्बा, तं दस्सेन्तो अन्तोजनस्मिन्तिआदिमाह.
तत्रायं सङ्खेपत्थो – अन्तोजनसङ्खातं तव पुत्तदारं सीलसंवरे पतिट्ठपेहि, वत्थगन्धमालादीनि चस्स देहि, सब्बोपद्दवे चस्स निवारेहि. बलकायादीसुपि एसेव नयो. अयं पन विसेसो – बलकायो कालं अनतिक्कमित्वा भत्तवेतनसम्पदानेनपि अनुग्गहेतब्बो. अभिसित्तखत्तिया भद्रस्साजानेय्यादिरतनसम्पदानेनपि उपसङ्गण्हितब्बा. अनुयन्तखत्तिया तेसं अनुरूपयानवाहनसम्पदानेनपि परितोसेतब्बा. ब्राह्मणा अन्नपानवत्थादिना देय्यधम्मेन. गहपतिका भत्तबीजनङ्गलफालबलिबद्दादिसम्पदानेन. तथा निगमवासिनो नेगमा, जनपदवासिनो च जानपदा. समितपापबाहितपापा समणब्राह्मणा समणपरिक्खारसम्पदानेन सक्कातब्बा. मिगपक्खिनो अभयदानेन समस्सासेतब्बा.
विजितेति अत्तनो आणापवत्तिट्ठाने. अधम्मकारोति अधम्मकिरिया. मा पवत्तित्थाति यथा नप्पवत्तति, तथा नं पटिपादेहीति अत्थो. समणब्राह्मणाति समितपापबाहितपापा. मदप्पमादा पटिविरताति नवविधा मानमदा, पञ्चसु कामगुणेसु चित्तवोस्सज्जनसङ्खाता पमादा च पटिविरता. खन्तिसोरच्चे निविट्ठाति अधिवासनखन्तियञ्च सुरतभावे च पतिट्ठिता. एकमत्तानन्ति अत्तनो रागादीनं दमनादीहि एकमत्तानं दमेन्ति समेन्ति परिनिब्बापेन्तीति वुच्चन्ति. कालेन कालन्ति काले काले. अभिनिवज्जेय्यासीति गूथं विय विसं विय अग्गिं विय च सुट्ठु वज्जेय्यासि. समादायाति सुरभिकुसुमदामं विय अमतं विय च सम्मा आदाय पवत्तेय्यासि.
इध ठत्वा वत्तं समानेतब्बं. अन्तोजनस्मिं बलकायेपि एकं, खत्तियेसु एकं, अनुयन्तेसु एकं, ब्राह्मणगहपतिकेसु एकं, नेगमजानपदेसु एकं, समणब्राह्मणेसु एकं, मिगपक्खीसु एकं, अधम्मकारप्पटिक्खेपो एकं, अधनानं धनानुप्पदानं एकं समणब्राह्मणे उपसङ्कमित्वा पञ्हपुच्छनं एकन्ति एवमेतं दसविधं होति. गहपतिके पन पक्खिजाते च विसुं कत्वा गणेन्तस्स द्वादसविधं होति. पुब्बे अवुत्तं वा गणेन्तेन अधम्मरागस्स च विसमलोभस्स च पहानवसेन द्वादसविधं वेदितब्बं. इदं खो तात तन्ति इदं दसविधं द्वादसविधञ्च अरियचक्कवत्तिवत्तं नाम. वत्तमानस्साति पूरेत्वा वत्तमानस्स. तदहुपोसथेतिआदि महासुदस्सने वुत्तं.
९०. समतेनाति अत्तनो मतिया. सुदन्ति निपातमत्तं. पसासतीति अनुसासति. इदं वुत्तं होति – पोराणकं राजवंसं राजपवेणिं राजधम्मं पहाय अत्तनो मतिमत्ते ठत्वा जनपदं अनुसासतीति. एवमयं मघदेववंसस्स कळारजनको विय दळ्हनेमिवंसस्स उपच्छेदको अन्तिमपुरिसो हुत्वा उप्पन्नो. पुब्बेनापरन्ति पुब्बकालेन सदिसा हुत्वा अपरकालं. जनपदा न पब्बन्तीति न वड्ढन्ति. यथा तं पुब्बकानन्ति यथा पुब्बकानं राजूनं पुब्बे च पच्छा च सदिसायेव हुत्वा पब्बिंसु, तथा न पब्बन्ति. कत्थचि सुञ्ञा होन्ति हतविलुत्ता, तेलमधुफाणितादीसु चेव यागुभत्तादीसु च ओजापि परिहायित्थाति अत्थो.
अमच्चा पारिसज्जाति अमच्चा चेव परिसावचरा च. गणकमहामत्ताति अच्छिद्दकादिपाठगणका चेव महाअमच्चा च. अनीकट्ठाति हत्थिआचरियादयो. दोवारिकाति द्वाररक्खिनो. मन्तस्साजीविनोति मन्ता वुच्चति पञ्ञा, तं निस्सयं कत्वा ये जीवन्ति पण्डिता महामत्ता, तेसं एतं नामं.
आयुवण्णादिपरिहानिकथावण्णना
९१. नो च खो अधनानन्ति बलवलोभत्ता पन अधनानं दलिद्दमनुस्सानं धनं नानुप्पदासि. नानुप्पदियमानेति अननुप्पदियमाने, अयमेव वा पाठो. दालिद्दियन्ति दलिद्दभावो. अत्तना च जीवाहीति सयञ्च जीवं यापेहीति अत्थो. उद्धग्गिकन्तिआदीसु उपरूपरिभूमीसु फलदानवसेन उद्धमग्गमस्साति उद्धग्गिका. सग्गस्स हिता तत्रुपपत्तिजननतोति सोवग्गिका. निब्बत्तट्ठाने सुखो विपाको अस्साति सुखविपाका. सुट्ठु अग्गानं दिब्बवण्णादीनं दसन्नं विसेसानं निब्बत्तनतो सग्गसंवत्तनिका. एवरूपं दक्खिणं दानं पतिट्ठपेतीति अत्थो.
९२. पवड्ढिस्सतीति वड्ढिस्सति बहुं भविस्सति. सुनिसेधं निसेधेय्यन्ति सुट्ठु निसिद्धं निसेधेय्यं. मूलघच्चन्ति मूलहतं. खरस्सरेनाति फरुससद्देन. पणवेनाति वज्झभेरिया.
९३. सीसानि नेसं छिन्दिस्सामाति येसं अन्तमसो मूलकमुट्ठिम्पि हरिस्साम, तेसं तथेव सीसानि छिन्दिस्साम, यथा कोचि हटभावम्पि न जानिस्सति, अम्हाकं दानि किमेत्थ राजापि एवं उट्ठाय परं मारेतीति अयं नेसं अधिप्पायो. उपक्कमिंसूति आरभिंसु. पन्थदुहनन्ति पन्थघातं, पन्थे ठत्वा चोरकम्मं.
९४. न हि, देवाति सो किर चिन्तेसि – ‘‘अयं राजा सच्चं देवाति मुखपटिञ्ञाय दिन्नाय मारापेति, हन्दाहं मुसावादं करोमी’’ति, मरणभया ‘‘न हि देवा’’ति अवोच.
९६. एकिदन्ति एत्थ इदन्ति निपातमत्तं, एके सत्ताति अत्थो. चारित्तन्ति मिच्छाचारं. अभिज्झाब्यापादाति अभिज्झा च ब्यापादो च. मिच्छादिट्ठीति नत्थि दिन्नन्तिआदिका अन्तग्गाहिका पच्चनीकदिट्ठि.
१०१. अधम्मरागोति माता मातुच्छा पितुच्छा मातुलानीतिआदिके अयुत्तट्ठाने रागो. विसमलोभोति परिभोगयुत्तेसुपि ठानेसु अतिबलवलोभो. मिच्छाधम्मोति पुरिसानं पुरिसेसु इत्थीनञ्च इत्थीसु छन्दरागो.
अमत्तेय्यतातिआदीसु मातु हितो मत्तेय्यो, तस्स भावो मत्तेय्यता, मातरि सम्मा पटिपत्तिया एतं नामं. तस्सा अभावो चेव तप्पटिपक्खता च अमत्तेय्यता. अपेत्तेय्यतादीसुपि एसेव नयो. न कुले जेट्ठापचायिताति कुले जेट्ठानं अपचितिया नीचवुत्तिया अकरणभावो.
दसवस्सायुकसमयवण्णना
१०३. यं इमेसन्ति यस्मिं समये इमेसं. अलंपतेय्याति पतिनो दातुं युत्ता. इमानि रसानीति इमानि लोके अग्गरसानि. अतिब्यादिप्पिस्सन्तीति अतिविय दिप्पिस्सन्ति, अयमेव वा पाठो. कुसलन्तिपि न भविस्सतीति कुसलन्ति नामम्पि न भविस्सति, पञ्ञत्तिमत्तम्पि न पञ्ञायिस्सतीति अत्थो. पुज्जा च भविस्सन्ति पासंसा चाति पूजारहा च भविस्सन्ति पसंसारहा च. तदा किर मनुस्सा ‘‘असुकेन नाम माता पहता, पिता पहतो, समणब्राह्मणा जीविता वोरोपिता, कुले जेट्ठानं अत्थिभावम्पि न जानाति, अहो पुरिसो’’ति तमेव पूजेस्सन्ति चेव पसंसिस्सन्ति च.
न भविस्सति माताति वाति अयं मय्हं माताति गरुचित्तं न भविस्सति. गेहे मातुगामं विय नानाविधं असब्भिकथं कथयमाना अगारवुपचारेन उपसङ्कमिस्सन्ति. मातुच्छादीसुपि एसेव नयो. एत्थ च मातुच्छाति मातुभगिनी. मातुलानीति मातुलभरिया. आचरियभरियाति सिप्पायतनानि सिक्खापकस्स आचरियस्स भरिया. गरूनं दाराति चूळपितुमहापितुआदीनं भरिया. सम्भेदन्ति मिस्सीभावं, मरियादभेदं वा.
तिब्बो आघातो पच्चुपट्ठितो भविस्सतीति बलवकोपो पुनप्पुनं उप्पत्तिवसेन पच्चुपट्ठितो भविस्सति. अपरानि द्वे एतस्सेव वेवचनानि. कोपो हि चित्तं आघातेतीति आघातो. अत्तनो च परस्स च हितसुखं ब्यापादेतीति ब्यापादो. मनोपदूसनतो मनोपदोसोति वुच्चति. तिब्बं वधकचित्तन्ति पियमानस्सापि परं मारणत्थाय वधकचित्तं. तस्स वत्थुं दस्सेतुं मातुपि पुत्तम्हीतिआदि वुत्तं. मागविकस्साति मिगलुद्दकस्स.
१०४. सत्थन्तरकप्पोति सत्थेन अन्तरकप्पो. संवट्टकप्पं अप्पत्वा अन्तराव लोकविनासो. अन्तरकप्पो च नामेस दुब्भिक्खन्तरकप्पो रोगन्तरकप्पो सत्थन्तरकप्पोति तिविधो. तत्थ लोभुस्सदाय पजाय दुब्भिक्खन्तरकप्पो होति. मोहुस्सदाय रोगन्तरकप्पो. दोसुस्सदाय सत्थन्तरकप्पो. तत्थ दुब्भिक्खन्तरकप्पेन नट्ठा येभुय्येन पेत्तिविसये उपपज्जन्ति. कस्मा? आहारनिकन्तिया बलवत्ता. रोगन्तरकप्पेन नट्ठा येभुय्येन सग्गे निब्बत्तन्ति कस्मा? तेसञ्हि ‘‘अहो वतञ्ञेसं सत्तानं एवरूपो रोगो न भवेय्या’’ति मेत्तचित्तं उप्पज्जतीति. सत्थन्तरकप्पेन नट्ठा येभुय्येन निरये उपपज्जन्ति. कस्मा? अञ्ञमञ्ञं बलवाघातताय.
मिगसञ्ञन्ति ‘‘अयं मिगो, अयं मिगो’’ति सञ्ञं. तिण्हानि सत्थानि हत्थेसु पातुभविस्सन्तीति तेसं किर हत्थेन फुट्ठमत्तं यंकिञ्चि अन्तमसो तिणपण्णं उपादाय आवुधमेव भविस्सति. मा च मयं कञ्चीति मयं कञ्चि एकपुरिसम्पि जीविता मा वोरोपयिम्ह. मा च अम्हे कोचीति अम्हेपि कोचि एकपुरिसो जीविता मा वोरोपयित्थ. यंनून मयन्ति अयं लोकविनासो पच्चुपट्ठितो, न सक्का द्वीहि एकट्ठाने ठितेहि जीवितं लद्धुन्ति मञ्ञमाना एवं चिन्तयिंसु. वनगहनन्ति वनसङ्खातेहि तिणगुम्बलतादीहि गहनं दुप्पवेसट्ठानं. रुक्खगहनन्ति रुक्खेहि गहनं दुप्पवेसट्ठानं. नदीविदुग्गन्ति नदीनं अन्तरदीपादीसु दुग्गमनट्ठानं. पब्बतविसमन्ति पब्बतेहि विसमं, पब्बतेसुपि वा विसमट्ठानं. सभागायिस्सन्तीति यथा अहं जीवामि दिट्ठा भो सत्ता, त्वम्पि तथा जीवसीति एवं सम्मोदनकथाय अत्तना सभागे करिस्सन्ति.
आयुवण्णादिवड्ढनकथावण्णना
१०५. आयतन्ति महन्तं. पाणातिपाता विरमेय्यामाति पाणातिपाततो ओसक्केय्याम. पाणातिपातं विरमेय्यामातिपि सज्झायन्ति, तत्थ पाणातिपातं पजहेय्यामाति अत्थो. वीसतिवस्सायुकाति मातापितरो पाणातिपाता पटिविरता, पुत्ता कस्मा वीसतिवस्सायुका अहेसुन्ति खेत्तविसुद्धिया. तेसञ्हि मातापितरो सीलवन्तो जाता. इति सीलगब्भे वड्ढितत्ता इमाय खेत्तविसुद्धिया दीघायुका अहेसुं. ये पनेत्थ कालं कत्वा तत्थेव निब्बत्ता, ते अत्तनोव सीलसम्पत्तिया दीघायुका अहेसुं.