गोपकवत्थुवण्णना

३५३. सीलेसु परिपूरकारिनीति पञ्चसु सीलेसु परिपूरकारिनी. इत्थित्तं विराजेत्वाति इत्थित्तं नाम अलं, न हि इत्थित्ते ठत्वा चक्कवत्तिसिरिं, न सक्कमारब्रह्मसिरियो पच्चनुभवितुं, न पच्चेकबोधिं, न सम्मासम्बोधिं गन्तुं सक्काति एवं इत्थित्तं विराजेति नाम. महन्तमिदं पुरिसत्तं नाम सेट्ठं उत्तमं, एत्थ ठत्वा सक्का एता सम्पत्तियो पापुणितुन्ति एवं पन पुरिसत्तं भावेति नाम. सापि एवमकासि. तेन वुत्तं – ‘‘इत्थित्तं विराजेत्वा पुरिसत्तं भावेत्वा’’ति. हीनं गन्धब्बकायन्ति हीनं लामकं गन्धब्बनिकायं. कस्मा पन ते परिसुद्धसीला तत्थ उप्पन्नाति? पुब्बनिकन्तिया. पुब्बेपि किर नेसं एतदेव वसितट्ठानं, तस्मा निकन्तिवसेन तत्थ उप्पन्ना. उपट्ठानन्ति उपट्ठानसालं. पारिचरियन्ति परिचरणभावं. गीतवादितेहि अम्हे परिचरिस्सामाति आगच्छन्ति.

पटिचोदेसीति सारेसि. सो किर ते दिस्वा ‘‘इमे देवपुत्ता अतिविय विरोचेन्ति अतिवण्णवन्तो, किं नु खो कम्मं कत्वा आगता’’ति आवज्जन्तो ‘‘भिक्खू अहेसु’’न्ति अद्दस. ततो ‘‘भिक्खू होन्तु, सीलेसु परिपूरकारिनो’’ति उपधारेन्तो ‘‘परिपूरकारिनो’’ति अद्दस. ‘‘परिपूरकारिनो होन्तु, अञ्ञो गुणो अत्थि नत्थी’’ति उपधारेन्तो ‘‘झानलाभिनो’’ति अद्दस. ‘‘झानलाभिनो होन्तु, कुहिं वासिका’’ति उपधारेन्तो ‘‘मय्हंव कुलूपका’’ति अद्दस. परिसुद्धसीला नाम छसु देवलोकेसु यत्थिच्छन्ति, तत्थ निब्बत्तन्ति. इमे पन उपरिदेवलोके च न निब्बत्ता. झानलाभिनो नाम ब्रह्मलोके निब्बत्तन्ति, इमे च ब्रह्मलोके न निब्बत्ता. अहं पन एतेसं ओवादे ठत्वा देवलोकसामिकस्स सक्कस्स देवानमिन्दस्स पल्लङ्के पुत्तो हुत्वा निब्बत्तो, इमे हीने गन्धब्बकाये निब्बत्ता. अट्ठिवेधपुग्गला नामेते वट्टेत्वा वट्टेत्वा गाळ्हं विज्झितब्बाति चिन्तेत्वा कुतोमुखा नामातिआदीहि वचनेहि पटिचोदेसि.

तत्थ कुतोमुखाति भगवति अभिमुखे धम्मं देसेन्ते तुम्हे कुतोमुखा किं अञ्ञा विहिता इतो चितो च ओलोकयमाना उदाहु निद्दायमाना? दुद्दिट्ठरूपन्ति दुद्दिट्ठसभावं दट्ठुं अयुत्तं. सहधम्मिकेति एकस्स सत्थु सासने समाचिण्णधम्मे कतपुञ्ञे. तेसं भन्तेति तेसं गोपकेन देवपुत्तेन एवं वत्वा पुन ‘‘अहो तुम्हे निल्लज्जा अहिरिका’’तिआदीहि वचनेहि पटिचोदितानं द्वे देवा दिट्ठेव धम्मे सतिं पटिलभिंसु.

कायं ब्रह्मपुरोहितन्ति ते किर चिन्तयिंसु – ‘‘नटेहि नाम नच्चन्तेहि गायन्तेहि वादेन्तेहि आगन्त्वा दायो नाम लभितब्बो अस्स, अयं पन अम्हाकं दिट्ठकालतो पट्ठाय पक्खित्तलोणं उद्धनं विय तटतटायतेव, किं नु खो इद’’न्ति आवज्जन्ता अत्तनो समणभावं परिसुद्धसीलतं झानलाभितं तस्सेव कुलूपकभावञ्च दिस्वा ‘‘परिसुद्धसीला नाम छसु देवलोकेसु यथारुचिते ठाने निब्बत्तन्ति, झानलाभिनो ब्रह्मलोके. मयं उपरिदेवलोकेपि ब्रह्मलोकेपि निब्बत्तितुं नासक्खिम्ह. अम्हाकं ओवादे ठत्वा अयं इत्थिका उपरि निब्बत्ता, मयं भिक्खू समाना भगवति ब्रह्मचरियं चरित्वा हीने गन्धब्बकाये निब्बत्ता. तेन नो अयं एवं निग्गण्हाती’’ति ञत्वा तस्स कथं सुणन्तायेव तेसु द्वे जना पठमज्झानसतिं पटिलभित्वा झानं पादकं कत्वा सङ्खारे सम्मसन्ता अनागामिफलेयेव पतिट्ठहिंसु. अथ नेसं सो परित्तो कामावचरत्तभावो धारेतुं नासक्खि. तस्मा तावदेव चवित्वा ब्रह्मपुरोहितेसु निब्बत्ता. सो च नेसं कायो तत्थ ठितानंयेव निब्बत्तो. तेन वुत्तं – ‘‘तेसं, भन्ते, गोपकेन देवपुत्तेन पटिचोदितानं द्वे देवा दिट्ठेव धम्मे सतिं पटिलभिंसु कायं ब्रह्मपुरोहित’’न्ति.

तत्थ दिट्ठेव धम्मेति तस्मिञ्ञेव अत्तभावे झानसतिं पटिलभिंसु. तत्थेव ठत्वा चुता पन कायं ब्रह्मपुरोहितं ब्रह्मपुरोहितसरीरं पटिलभिंसूति एवमत्थो दट्ठब्बो. एको पन देवोति एको देवपुत्तो निकन्तिं छिन्दितुं असक्कोन्तो कामे अज्झवसि, तत्थेव आवासिको अहोसि.

३५४. सङ्घञ्चुपट्ठासिन्ति सङ्घञ्च उपट्ठासिं.

सुधम्मतायाति धम्मस्स सुन्दरभावेन. तिदिवूपपन्नोति तिदिवे तिदसपुरे उपपन्नो. गन्धब्बकायूपगते वसीनेति गन्धब्बकायं आवासिको हुत्वा उपगते. ये च मयं पुब्बे मनुस्सभूताति ये पुब्बे मनुस्सभूता मयं अन्नेन पानेन उपट्ठहिम्हाति इमिना सद्धिं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो.

पादूपसङ्गय्हाति पादे उपसङ्गय्ह पादधोवनपादमक्खनानुप्पदानेन पूजेत्वा चेव वन्दित्वा च. सके निवेसनेति अत्तनो घरे. इमस्सापि पदस्स उपट्ठहिम्हाति इमिनाव सम्बन्धो.

पच्चत्तं वेदितब्बोति अत्तनाव वेदितब्बो. अरियान सुभासितानीति तुम्हेहि वुच्चमानानि बुद्धानं भगवन्तानं सुभासितानि.

तुम्हे पन सेट्ठमुपासमानाति उत्तमं बुद्धं भगवन्तं उपासमाना अनुत्तरे बुद्धसासने वा. ब्रह्मचरियन्ति सेट्ठचरियं. भवतूपपत्तीति भवन्तानं उपपत्ति.

अगारे वसतो मय्हन्ति घरमज्झे वसन्तस्स मय्हं.

स्वज्जाति सो अज्ज. गोतमसावकेनाति इध गोपको गोतमसावकोति वुत्तो. समेच्चाति समागन्त्वा.

हन्द वियायाम ब्यायामाति हन्द उय्यमाम ब्यायमाम. मा नो मयं परपेस्सा अहुम्हाति नोति निपातमत्तं, मा मयं परस्स पेसनकारकाव अहुम्हाति अत्थो. गोतमसासनानीति इध पकतिया पटिविद्धं पठमज्झानमेव गोतमसासनानीति वुत्तं, तं अनुस्सरं अनुस्सरित्वाति अत्थो.

चित्तानि विराजयित्वाति पञ्चकामगुणिकचित्तानि विराजयित्वा. कामेसु आदीनवन्ति विक्खम्भनवसेन पठमज्झानेन कामेसु आदीनवं अद्दसंसु, समुच्छेदवसेन ततियमग्गेन. कामसंयोजनबन्धनानीति कामसञ्ञोजनानि च कामबन्धनानि च. पापिमयोगानीति पापिमतो मारस्स योगभूतानि, बन्धनभूतानीति अत्थो. दुरच्चयानीति दुरतिक्कमानि. सइन्दा देवा सपजापतिकाति इन्दं जेट्ठकं कत्वा उपविट्ठा सइन्दा पजापतिं देवराजानं जेट्ठकं कत्वा उपविट्ठा सपजापतिका. सभायुपविट्ठाति सभायं उपविट्ठा, निसिन्नाति अत्थो.

वीराति सूरा. विरागाति वीतरागा. विरजं करोन्ताति विरजं अनागामिमग्गं करोन्ता उप्पादेन्ता. नागोव सन्नानि गुणानीति कामसञ्ञोजनबन्धनानि छेत्वा देवे तावतिंसे अतिक्कमिंसु. संवेगजातस्साति जातसंवेगस्स सक्कस्स.

कामाभिभूति दुविधानम्पि कामानं अभिभू. सतिया विहीनाति झानसतिविरहिता.

तिण्णं तेसन्ति तेसु तीसु जनेसु. आवसिनेत्थ एकोति तत्थ हीने काये एकोयेव आवासिको जातो. सम्बोधिपथानुसारिनोति अनागामिमग्गानुसारिनो. देवेपि हीळेन्तीति द्वे देवलोके हीळेन्ता अधोकरोन्ता उपचारप्पनासमाधीहि समाहितत्ता अत्तनो पादपंसुं देवतानं मत्थके ओकिरन्ता आकासे उप्पतित्वा गताति.

एतादिसी धम्मप्पकासनेत्थाति एत्थ सासने एवरूपा धम्मप्पकासना, याय सावका एतेहि गुणेहि समन्नागता होन्ति. न तत्थ किं कङ्खति कोचि सावकोति किं तत्थ तेसु सावकेसु कोचि एकसावकोपि बुद्धादीसु वा चातुद्दिसभावे वा न कङ्खति ‘‘सब्बदिसासु असज्जमानो अगय्हमानो विहरती’’ति. इदानि भगवतो वण्णं भणन्तो ‘‘नितिण्णओघं विचिकिच्छछिन्नं, बुद्धं नमस्साम जिनं जनिन्द’’न्ति आह. तत्थ विचिकिच्छछिन्नन्ति छिन्नविचिकिच्छं. जनिन्दन्ति सब्बलोकुत्तमं.

यं ते धम्मन्ति यं तव धम्मं. अज्झगंसु तेति ते देवपुत्ता अधिगता. कायं ब्रह्मपुरोहितन्ति अम्हाकं पस्सन्तानंयेव ब्रह्मपुरोहितसरीरं. इदं वुत्तं होति – यं तव धम्मं जानित्वा तेसं तिण्णं जनानं ते द्वे विसेसगू अम्हाकं पस्सन्तानंयेव कायं ब्रह्मपुरोहितं अधिगन्त्वा मग्गफलविसेसं अज्झगंसु, मयम्पि तस्स धम्मस्स पत्तिया आगतम्हासि मारिसाति. आगतम्हसेति सम्पत्तम्ह. कतावकासा भगवता, पञ्हं पुच्छेमु मारिसाति सचे नो भगवा ओकासं करोति, अथ भगवता कतावकासा हुत्वा पञ्हं, मारिस, पुच्छेय्यामाति अत्थो.