पञ्चसिखगीतगाथावण्णना
३४८. अस्सावेसीति सावेसि. बुद्धूपसञ्हिताति बुद्धं आरब्भ बुद्धं निस्सयं कत्वा पवत्ताति अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो.
वन्दे ते पितरं भद्दे, तिम्बरुं सूरियवच्छसेति एत्थ सूरियवच्छसाति सूरियसमानसरीरा. तस्सा किर देवधीताय पादन्ततो रस्मि उट्ठहित्वा केसन्तं आरोहति, तस्मा बालसूरियमण्डलसदिसा खायति, इति नं ‘‘सूरियवच्छसा’’ति सञ्जानन्ति. तं सन्धायाह – ‘‘भद्दे, सूरियवच्छसे, तव पितरं तिम्बरुं गन्धब्बदेवराजानं वन्दामी’’ति. येन जातासि कल्याणीति येन कारणभूतेन यं तिम्बरुं देवराजानं निस्साय त्वं जाता, कल्याणी सब्बङ्गसोभना. आनन्दजननी ममाति मय्हं पीतिसोमनस्सवड्ढनी.
वातोव सेदतं कन्तोति यथा सञ्जातसेदानं सेदहरणत्थं वातो इट्ठो होति कन्तो मनापो, एवन्ति अत्थो. पानीयंव पिपासतोति पातुमिच्छन्तस्स पिपासतो पिपासाभिभूतस्स. अङ्गीरसीति अङ्गे रस्मियो अस्साति अङ्गीरसी, तमेव आरब्भ आलपन्तो वदति. धम्मो अरहतामिवाति अरहन्तानं नवलोकुत्तरधम्मो विय.
जिघच्छतोति भुञ्जितुकामस्स खुदाभिभूतस्स. जलन्तमिव वारिनाति यथा कोचि जलन्तं जातवेदं उदककुम्भेन निब्बापेय्य, एवं तव कारणा उप्पन्नं मम कामरागपरिळाहं निब्बापेहीति वदति.
युत्तं किञ्जक्खरेणुनाति पदुमकेसररेणुना युत्तं. नागो घम्माभितत्तो वाति घम्माभितत्तहत्थी विय. ओगाहे ते थनूदरन्ति यथा सो नागो पोक्खरणिं ओगाहित्वा पिवित्वा अग्गसोण्डमत्तं पञ्ञायमानं कत्वा निमुग्गो सुखं सातं विन्दति, एवं कदा नु खो ते थनूदरं थनवेमज्झं उदरञ्च ओतरित्वा अहं सुखं सातं पटिलभिस्सामीति वदति.
‘‘अच्चङ्कुसोव नागोव, जितं मे तुत्ततोमरं;
कारणं नप्पजानामि, सम्मत्तो लक्खणूरुया’’ति. –
एत्थ तुत्तं वुच्चति कण्णमूले विज्झनअयदण्डको. तोमरन्ति पादादीसु विज्झनदण्डतोमरं. अङ्कुसोति मत्थके विज्झनकुटिलकण्टको. यो च नागो पभिन्नमत्तो अच्चङ्कुसो होति, अङ्कुसं अतीतो; अङ्कुसेन विज्झियमानोपि वसं न गच्छति, सो ‘‘जितं मया तुत्ततोमरं, यो अहं अङ्कुसस्सपि वसं न गच्छामी’’ति मददप्पेन किञ्चि कारणं न बुज्झति. यथा सो अच्चङ्कुसो नागो ‘‘जितं मे तुत्ततोमर’’न्ति किञ्चि कारणं नप्पजानाति, एवं अहम्पि लक्खणसम्पन्नऊरुताय लक्खणूरुया सम्मत्तो मत्तो पमत्तो उम्मत्तो विय किञ्चि कारणं नप्पजानामीति वदति. अथ वा अच्चङ्कुसोव नागो अहम्पि सम्मत्तो लक्खणूरुया किञ्चि ततो विरागकारणं नप्पजानामि. कस्मा? यस्मा तेन नागेन विय जितं मे तुत्ततोमरं, न कस्सचि वदतो वचनं आदियामि.
तयि गेधितचित्तोस्मीति भद्दे लक्खणूरु तयि बद्धचित्तोस्मि. गेधितचित्तोति वा गेधं अज्झुपेतचित्तो. चित्तं विपरिणामितन्ति पकतिं जहित्वा ठितं. पटिगन्तुं न सक्कोमीति निवत्तितुं न सक्कोमि. वङ्कघस्तोव अम्बुजोति बळिसं गिलित्वा ठितमच्छो विय. ‘‘घसो’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो.
वामूरूति वामाकारेन सण्ठितऊरु, कदलिक्खन्धसदिसऊरूति वा अत्थो. सजाति आलिङ्ग. मन्दलोचनेति इत्थियो न तिखिणं निज्झायन्ति मन्दं आलोचेन्ति ओलोकेन्ति, तस्मा ‘‘मन्दलोचना’’ति वुच्चन्ति. पलिस्सजाति सब्बतोभागेन आलिङ्ग. एतं मे अभिपत्थितन्ति एतं मया अभिण्हं पत्थितं.
अप्पको वत मे सन्तोति पकतियाव मन्दो समानो. वेल्लितकेसियाति केसा मुञ्चित्वा पिट्ठियं विस्सट्ठकाले सप्पो विय वेल्लन्ता गच्छन्ता अस्साति वेल्लितकेसी, तस्सा वेल्लितकेसिया. अनेकभावो समुप्पादीति अनेकविधो जातो. अनेकभागोति वा पाठो. अरहन्तेव दक्खिणाति अरहन्तम्हि दिन्नदानं विय नानप्पकारतो पभिन्नो.
यं मे अत्थि कतं पुञ्ञन्ति यं मया कतं पुञ्ञमत्थि. अरहन्तेसु तादिसूति तादिलक्खणप्पत्तेसु अरहन्तेसु. तया सद्धिं विपच्चतन्ति सब्बं तया सद्धिमेव विपाकं देतु.
एकोदीति एकीभावं गतो. निपको सतोति नेपक्कं वुच्चति पञ्ञा, ताय समन्नागतोति निपको. सतिया समन्नागतत्ता सतो. अमतं मुनि जिगीसानोति यथा सो बुद्धमुनि अमतं निब्बानं जिगीसति परियेसति, एवं तं अहं सूरियवच्छसे जिगीसामि परियेसामि. यथा वा सो अमतं जिगीसानो एसन्तो गवेसन्तो विचरति, एवाहं तं एसन्तो गवेसन्तो विचरामीतिपि अत्थो.
यथापि मुनि नन्देय्य, पत्वा सम्बोधिमुत्तमन्ति यथा बुद्धमुनि बोधिपल्लङ्के निसिन्नो सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पत्वा नन्देय्य तोसेय्य. एवं नन्देय्यन्ति एवमेव अहम्पि तया मिस्सीभावं गतो नन्देय्यं, पीतिसोमनस्सजातो भवेय्यन्ति वदति.
ताहं भद्दे वरेय्याहेति अहेति आमन्तनं, अहे भद्दे सूरियवच्छसे, सक्केन देवानमिन्देन ‘‘किं द्वीसु देवलोकेसु देवरज्जं गण्हसि, सुरियवच्छस’’न्ति, एवं वरे दिन्ने देवरज्जं पहाय ‘‘सूरियवच्छसं गण्हामी’’ति एवं तं अहं वरेय्यं इच्छेय्यं गण्हेय्यन्ति अत्थो.
सालंव न चिरं फुल्लन्ति तव पितु नगरद्वारे नचिरं पुप्फितो सालो अत्थि. सो अतिविय मनोहरो. तं नचिरं फुल्लसालं विय. पितरं ते सुमेधसेति अतिसस्सिरीकं तव पितरं वन्दमानो नमस्सामि नमो करोमि. यस्सासेतादिसी पजाति यस्स आसि एतादिसी धीता.
३४९. संसन्दतीति कस्मा गीतसद्दस्स चेव वीणासद्दस्स च वण्णं कथेसि? किं तत्थ भगवतो सारागो अत्थीति? नत्थि. छळङ्गुपेक्खाय उपेक्खको भगवा एतादिसेसु ठानेसु, केवलं इट्ठानिट्ठं जानाति, न तत्थ रज्जति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘संविज्जति खो, आवुसो, भगवतो चक्खु, पस्सति भगवा चक्खुना रूपं, छन्दरागो भगवतो नत्थि, सुविमुत्तचित्तो भगवा. संविज्जति खो, आवुसो, भगवतो सोत’’न्तिआदि (सं. नि. ४.२३२). सचे पन वण्णं न कथेय्य, पञ्चसिखो ‘‘ओकासो मे कतो’’ति न जानेय्य. अथ सक्को ‘‘भगवता पञ्चसिखस्स ओकासो न कतो’’ति देवता गहेत्वा ततोव पटिनिवत्तेय्य, ततो महाजानियो भवेय्य. वण्णे पन कथिते ‘‘कतो भगवता पञ्चसिखस्स ओकासो’’ति देवताहि सद्धिं उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छित्वा विस्सज्जनावसाने असीतिया देवतासहस्सेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठहिस्सतीति ञत्वा वण्णं कथेसि.
तत्थ कदा संयूळ्हाति कदा गन्थिता पिण्डिता. तेन खो पनाहं, भन्ते, समयेनाति तेन समयेन तस्मिं तुम्हाकं सम्बोधिप्पत्तितो पट्ठाय अट्ठमे सत्ताहे. भद्दा नाम सूरियवच्छसाति नामतो भद्दा सरीरसम्पत्तिया सूरियवच्छसा. भगिनीति वोहारवचनमेतं, देवधीताति अत्थो. परकामिनीति परं कामेति अभिकङ्खति.
उपनच्चन्तियाति नच्चमानाय. सा किर एकस्मिं समये चातुमहाराजिकदेवेहि सद्धिं सक्कस्स देवराजस्स नच्चं दस्सनत्थाय गता, तस्मिञ्च खणे सक्को तथागतस्स अट्ठ यथाभुच्चे गुणे पयिरुदाहासि. एवं तस्मिं दिवसे गन्त्वा नच्चन्ती अस्सोसि.