निदानवण्णना
३४४. एवं मे सुतन्ति सक्कपञ्हसुत्तं. तत्रायमनुत्तानपदवण्णना – अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामोति सो किर गामो अम्बसण्डानं अविदूरे निविट्ठो, तस्मा ‘‘अम्बसण्डा’’ त्वेव वुच्चति. वेदियके पब्बतेति सो किर पब्बतो पब्बतपादे जातेन मणिवेदिकासदिसेन नीलवनसण्डेन समन्ता परिक्खित्तो, तस्मा ‘वेदियकपब्बतो’ त्वेव सङ्ख्यं गतो. इन्दसालगुहायन्ति पुब्बेपि सा द्विन्नं पब्बतानं अन्तरे गुहा, इन्दसालरुक्खो चस्सा द्वारे, तस्मा ‘इन्दसालगुहा’ति सङ्ख्यं गता. अथ नं कुट्टेहि परिक्खिपित्वा द्वारवातपानानि योजेत्वा सुपरिनिट्ठितसुधाकम्ममालाकम्मलताकम्मविचित्तं लेणं कत्वा भगवतो अदंसु. पुरिमवोहारवसेन पन ‘‘इन्दसालगुहा’’ त्वेव नं सञ्जानन्ति. तं सन्धाय वुत्तं ‘इन्दसालगुहाय’न्ति.
उस्सुक्कं उदपादीति धम्मिको उस्साहो उप्पज्जि. ननु च एस अभिण्हदस्सावी भगवतो, न सो देवतासन्निपातो नाम अत्थि, यत्थायं न आगतपुब्बो, सक्केन सदिसो अप्पमादविहारी देवपुत्तो नाम नत्थि. अथ कस्मा बुद्धदस्सनं अनागतपुब्बस्स विय अस्स उस्साहो उदपादीति? मरणभयेन सन्तज्जितत्ता. तस्मिं किरस्स समये आयु परिक्खीणो, सो पञ्च पुब्बनिमित्तानि दिस्वा ‘‘परिक्खीणो दानि मे आयू’’ति अञ्ञासि. येसञ्च देवपुत्तानं मरणनिमित्तानि आवि भवन्ति, तेसु ये परित्तकेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्ता, ते ‘‘कुहिं नु खो इदानि निब्बत्तिस्सामा’’ति भयं सन्तासं आपज्जन्ति. ये कतभीरुत्ताना बहुं पुञ्ञं कत्वा निब्बत्ता, ते अत्तना दिन्नदानं रक्खितसीलं भावितभावनञ्च आगम्म ‘‘उपरिदेवलोके सम्पत्तिं अनुभविस्सामा’’ति न भायन्ति.
सक्को पन देवराजा पुब्बनिमित्तानि दिस्वा दसयोजनसहस्सं देवनगरं, योजनसहस्सुब्बेधं वेजयन्तं, तियोजनसतिकं सुधम्मदेवसभं, योजनसतुब्बेधं पारिच्छत्तकं, सट्ठियोजनिकं पण्डुकम्बलसिलं, अड्ढतिया नाटककोटियो द्वीसु देवलोकेसु देवपरिसं, नन्दनवनं, चित्तलतावनं, मिस्सकवनं, फारुसकवनन्ति एतं सब्बसम्पत्तिं ओलोकेत्वा ‘‘नस्सति वत भो मे अयं सम्पत्ती’’ति भयाभिभूतो अहोसि.
ततो ‘‘अत्थि नु खो कोचि समणो वा ब्राह्मणो वा लोकपितामहो महाब्रह्मा वा, यो मे हदयनिस्सितं सोकसल्लं समुद्धरित्वा इमं सम्पत्तिं थावरं करेय्या’’ति ओलोकेन्तो कञ्चि अदिस्वा पुन अद्दस ‘‘मादिसानं सतसहस्सानम्पि उप्पन्नं सोकसल्लं सम्मासम्बुद्धो उद्धरितुं पटिबलो’’ति. अथेवं परिवितक्केन्तस्स तेन खो पन समयेन सक्कस्स देवानमिन्दस्स उस्सुक्कं उदपादि भगवन्तं दस्सनाय.
कहं नु खो भगवा एतरहि विहरतीति कतरस्मिं जनपदे कतरं नगरं उपनिस्साय कस्स पच्चये परिभुञ्जन्तो कस्स अमतं धम्मं देसयमानो विहरतीति. अद्दसा खोति अद्दक्खि पटिविज्झि. मारिसाति पियवचनमेतं, देवतानं पाटियेक्को वोहारो. निद्दुक्खातिपि वुत्तं होति. कस्मा पनेस देवे आमन्तेसि? सहायत्थाय. पुब्बे किरेस भगवति सळलघरे विहरन्ते एककोव दस्सनाय अगमासि. सत्था ‘‘अपरिपक्कं तावस्स ञाणं, कतिपाहं पन अतिक्कमित्वा मयि इन्दसालगुहायं विहरन्ते पञ्च पुब्बनिमित्तानि दिस्वा मरणभयभीतो द्वीसु देवलोकेसु देवताहि सद्धिं उपसङ्कमित्वा चुद्दस पञ्हे पुच्छित्वा उपेक्खापञ्हविस्सज्जनावसाने असीतिया देवतासहस्सेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठहिस्सती’’ति चिन्तेत्वा ओकासं नाकासि. सो ‘‘मम पुब्बेपि एककस्स गतत्ता सत्थारा ओकासो न कतो, अद्धा मे नत्थि मग्गफलस्स उपनिस्सयो, एकस्स पन उपनिस्सये सति चक्कवाळपरियन्तायपि परिसाय भगवा धम्मं देसेतियेव. अवस्सं खो पन द्वीसु देवलोकेसु कस्सचि देवस्स उपनिस्सयो भविस्सति, तं सन्धाय सत्था धम्मं देसेस्सति. तं सुत्वा अहम्पि अत्तनो दोमनस्सं वूपसमेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा सहायत्थाय आमन्तेसि.
एवं भद्दं तवाति खो देवा तावतिंसाति एवं होतु महाराज, गच्छाम भगवन्तं दस्सनाय, दुल्लभो बुद्धुप्पादो, भद्दं तव, यो त्वं ‘‘पब्बतकीळं नदीकीळं गच्छामा’’ति अवत्वा अम्हे एवरूपेसु ठानेसु नियोजेसीति. पच्चस्सोसुन्ति तस्स वचनं सिरसा सम्पटिच्छिंसु.
३४५. पञ्चसिखं गन्धब्बदेवपुत्तं आमन्तेसीति देवे ताव आमन्तेतु, इमं कस्मा विसुं आमन्तेसि? ओकासकरणत्थं. एवं किरस्स अहोसि ‘‘द्वीसु देवलोकेसु देवता गहेत्वा धुरेन पहरन्तस्स विय सत्थारं उपसङ्कमितुं न युत्तं, अयं पन पञ्चसिखो दसबलस्स उपट्ठाको वल्लभो इच्छितिच्छितक्खणे गन्त्वा पञ्हं पुच्छित्वा धम्मं सुणाति, इमं पुरतो पेसेत्वा ओकासं कारेत्वा इमिना कतोकासे उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति ओकासकरणत्थं आमन्तेसि.
एवं भद्दं तवाति सो ‘‘एवं महाराज, होतु, भद्दं तव, यो त्वं मं ‘एहि, मारिस, उय्यानकीळादीनि वा नटसमज्जादीनि वा दस्सनाय गच्छामा’ति अवत्वा ‘बुद्धं पस्सिस्साम, धम्मं सोस्सामा’ति वदसी’’ति दळ्हतरं उपत्थम्भेन्तो देवानमिन्दस्स वचनं पटिस्सुत्वा अनुचरियं सहचरणं एकतो गमनं उपागमि.
तत्थ बेलुवपण्डुन्ति बेलुवपक्कं विय पण्डुवण्णं. तस्स किर सोवण्णमयं पोक्खरं, इन्दनीलमयो दण्डो, रजतमया तन्तियो, पवाळमया वेठका, वीणापत्तकं गावुतं, तन्तिबन्धनट्ठानं गावुतं, उपरि दण्डको गावुतन्ति तिगावुतप्पमाणा वीणा. इति सो तं वीणं आदाय समपञ्ञासमुच्छना मुच्छेत्वा अग्गनखेहि पहरित्वा मधुरं गीतस्सरं निच्छारेत्वा सेसदेवे सक्कस्स गमनकालं जानापेन्तो एकमन्तं अट्ठासि. एवं तस्स गीतवादितसञ्ञाय सन्निपतिते देवगणे अथ खो सक्को देवानमिन्दो…पे… वेदियके पब्बते पच्चुट्ठासि.
३४६. अतिरिव ओभासजातोति अञ्ञेसु दिवसेसु एकस्सेव देवस्स वा मारस्स वा ब्रह्मुनो वा ओभासेन ओभासजातो होति, तंदिवसं पन द्वीसु देवलोकेसु देवतानं ओभासेन अतिरिव ओभासजातो एकपज्जोतो सहस्सचन्दसूरियउग्गतकालसदिसो अहोसि. परितो गामेसु मनुस्साति समन्ता गामेसु मनुस्सा. पकतिसायमासकालेयेव किर गाममज्झे दारकेसु कीळन्तेसु तत्थ सक्को अगमासि, तस्मा मनुस्सा पस्सित्वा एवमाहंसु. ननु च मज्झिमयामे देवता भगवन्तं उपसङ्कमन्ति, अयं कस्मा पठमयामस्सापि पुरिमभागेयेव आगतोति? मरणभयेनेव तज्जितत्ता. किंसु नामाति किंसु नाम भो एतं, को नु खो अज्ज महेसक्खो देवो वा ब्रह्मा वा भगवन्तं पञ्हं पुच्छितुं धम्मं सोतुं उपसङ्कमन्तो, कथंसु नाम भो भगवा पञ्हं विस्सज्जेस्सति धम्मं देसेस्सति, लाभा अम्हाकं, येसं नो एवं देवतानं कङ्खाविनोदको सत्था अविदूरे विहारे वसति, ये लभाम थालकभिक्खम्पि कटच्छुभिक्खम्पि दातुन्ति संविग्गा लोमहट्ठजाता उद्धग्गलोमा हुत्वा दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं सिरस्मिं पतिट्ठपेत्वा नमस्समाना अट्ठंसु.
३४७. दुरुपसङ्कमाति दुपयिरुपासिया. अहं सरागो सदोसो समोहो, सत्था वीतरागो वीतदोसो वीतमोहो, तस्मा दुपयिरुपासिया तथागता मादिसेन. झायीति लक्खणूपनिज्झानेन च आरम्मणूपनिज्झानेन च झायी. तस्मिञ्ञेव झाने रताति झानरता. तदन्तरं पटिसल्लीनाति तदन्तरं पटिसल्लीना सम्पति पटिसल्लीना वा. तस्मा न केवलं झायी झानरताति दुरुपसङ्कमा, इदानिमेव पटिसल्लीनातिपि दुरुपसङ्कमा. पसादेय्यासीति आराधेय्यासि, ओकासं मे कारेत्वा ददेय्यासीति वदति. बेलुवपण्डुवीणं आदायाति ननु पुब्बेव आदिन्नाति? आम, आदिन्ना. मग्गगमनवसेन पन अंसकूटे लग्गिता, इदानि नं वामहत्थे ठपेत्वा वादनसज्जं कत्वा आदियि. तेन वुत्तं ‘‘आदाया’’ति.