चारिकाअनुजाननवण्णना

८५. परिवितक्को उदपादीति कदा उदपादि? सम्बोधितो सत्त संवच्छरानि सत्त मासे सत्त दिवसे अतिक्कमित्वा उदपादि. भगवा किर पितुसङ्गहं करोन्तो विहासि. राजापि चिन्तेसि – ‘‘मय्हं जेट्ठपुत्तो निक्खमित्वा बुद्धो जातो, दुतियपुत्तो मे निक्खमित्वा अग्गसावको जातो, पुरोहितपुत्तो दुतियअग्गसावको, इमे च अवसेसा भिक्खू गिहिकालेपि मय्हं पुत्तमेव परिवारेत्वा विचरिंसु. इमे सब्बे इदानिपि मय्हंयेव भारो, अहमेव च ने चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिस्सामि, अञ्ञेसं ओकासं न दस्सामी’’ति विहारद्वारकोट्ठकतो पट्ठाय याव राजगेहद्वारा उभयतो खदिरपाकारं कारापेत्वा किलञ्जेहि छादापेत्वा वत्थेहि पटिच्छादापेत्वा उपरि च छादापेत्वा सुवण्णतारकविचित्तं समोलम्बिततालक्खन्धमत्तं विविधपुप्फदामवितानं कारापेत्वा हेट्ठा भूमियं चित्तत्थरणेहि सन्थरापेत्वा अन्तो उभोसु पस्सेसु मालावच्छके पुण्णघटे, सकलमग्गवासत्थाय च गन्धन्तरे पुप्फानि पुप्फन्तरे गन्धे च ठपापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि.

भगवा भिक्खुसङ्घपरिवुतो अन्तोसाणियाव राजगेहंगन्त्वा भत्तकिच्चं कत्वा विहारं पच्चागच्छति. अञ्ञो कोचि दट्ठुम्पि न लभति, कुतो पन भिक्खं वा दातुं, पूजं वा कातुं, धम्मं वा सोतुं. नागरा चिन्तेसुं – ‘‘अज्ज सत्थु लोके उप्पन्नस्स सत्तमासाधिकानि सत्तसंवच्छरानि, मयञ्च दट्ठुम्पि न लभाम, पगेव भिक्खं वा दातुं, पूजं वा कातुं, धम्मं वा सोतुं. राजा – ‘मय्हमेव बुद्धो, मय्हमेव धम्मो, मय्हमेव सङ्घो’ति ममायित्वा सयमेव उपट्ठहि. सत्था च उप्पज्जमानो सदेवकस्स लोकस्स अत्थाय हिताय उप्पन्नो. न हि रञ्ञोयेव निरयो उण्हो अस्स, अञ्ञेसं नीलुप्पलवनसदिसो. तस्मा राजानं वदाम. सचे नो सत्थारं देति, इच्चेतं कुसलं. नो चे देति, रञ्ञा सद्धिं युज्झित्वापि सङ्घं गहेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि करोम. न सक्का खो पन सुद्धनागरेहेव एवं कातुं, एकं जेट्ठपुरिसम्पि गण्हामा’’ति.

ते सेनापतिं उपसङ्कमित्वा तस्सेतमत्थं आरोचेत्वा – ‘‘सामि, किं अम्हाकं पक्खो होसि, उदाहु रञ्ञो’’ति आहंसु. सो – ‘‘अहं तुम्हाकं पक्खो होमि, अपि च खो पन पठमदिवसो मय्हं दातब्बो’’ति. ते सम्पटिच्छिंसु. सो राजानं उपसङ्कमित्वा – ‘‘नागरा, देव, तुम्हाकं कुपिता’’ति आह. किमत्थं ताताति? सत्थारं किर तुम्हेयेव उपट्ठहथ, अम्हे न लभामाति. सचे इदानिपि लभन्ति, न कुप्पन्ति, अलभन्ता तुम्हेहि सद्धिं युज्झितुकामा देवाति. युज्झामि, तात, नाहं भिक्खुसङ्घं देमीति. देव तुम्हाकं दासा तुम्हेहि सद्धिं युज्झामाति वदन्ति, तुम्हे कं गण्हित्वा युज्झिस्सथाति? ननु त्वं सेनापतीति? नागरेहि विना न समत्थो अहं देवाति. ततो राजा – ‘‘बलवन्तो नागरा, सेनापतिपि तेसञ्ञेव पक्खो’’ति ञत्वा ‘‘अञ्ञानिपि सत्तमासाधिकानि सत्तसंवच्छरानि मय्हं भिक्खुसङ्घं ददन्तू’’ति आह. नागरा न सम्पटिच्छिंसु. राजा – ‘‘छ वस्सानि, पञ्च, चत्तारि, तीणि, द्वे, एकवस्स’’न्ति हापेसि. एवं हापेन्तेपि न सम्पटिच्छिंसु. अञ्ञे सत्त दिवसे याचि. नागरा – ‘‘अतिकक्खळं दानि रञ्ञा सद्धिं कातुं न वट्टती’’ति अनुजानिंसु.

राजा सत्तमासाधिकानं सत्तन्नं संवच्छरानं सज्जितं दानमुखं सत्तन्नमेव दिवसानं विस्सज्जेत्वा छ दिवसे केसञ्चि अपस्सन्तानंयेव दानं दत्वा सत्तमे दिवसे नागरे पक्कोसापेत्वा – ‘‘सक्खिस्सथ, तात, एवरूपं दानं दातु’’न्ति आह. तेपि – ‘‘ननु अम्हेयेव निस्साय तं देवस्स उप्पन्न’’न्ति वत्वा – ‘‘सक्खिस्सामा’’ति आहंसु. राजा पिट्ठिहत्थेन अस्सूनि पुञ्छमानो भगवन्तं वन्दित्वा – ‘‘भन्ते, अहं अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्सं अञ्ञस्स वारं अकत्वा यावजीवं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिस्सामीति चिन्तेसिं. नागरा न दानि मे अनुञ्ञाता, नागरा हि ‘मयं दानं दातुं न लभामा’ति कुप्पन्ति. भगवा स्वे पट्ठाय तेसं अनुग्गहं करोथा’’ति आह.

अथ दुतियदिवसे सेनापति महादानं सज्जेत्वा – ‘‘अज्ज यथा अञ्ञो कोचि एकभिक्खम्पि न देति, एवं रक्खथा’’ति समन्ता पुरिसे ठपेसि. तं दिवसं सेट्ठिभरिया रोदमाना धीतरं आह – ‘‘सचे, अम्म, तव पिता जीवेय्य, अज्जाहं पठमं दसबलं भोजेय्य’’न्ति. सा तं आह – ‘‘अम्म, मा चिन्तयि, अहं तथा करिस्सामि यथा बुद्धप्पमुखो भिक्खुसङ्घो पठमं अम्हाकं भिक्खं परिभुञ्जिस्सती’’ति. ततो सतसहस्सग्घनिकाय सुवण्णपातिया निरुदकपायासस्स पूरेत्वा सप्पिमधुसक्करादीहि अभिसङ्खरित्वा अञ्ञाय पातिया पटिकुज्जित्वा तं सुमनमालागुळेहि परिक्खिपित्वा मालागुळसदिसं कत्वा भगवतो गामं पविसनवेलाय सयमेव उक्खिपित्वा दासिगणपरिवुता नगरा निक्खमि. अन्तरामग्गे सेनापतिउपट्ठाका – ‘‘अम्म, मा इतो अगमा’’ति वदन्ति. महापुञ्ञा नाम मनापकथा होन्ति, न च तेसं पुनप्पुनं भणन्तानं कथा पटिक्खिपितुं सक्का होति. सा – ‘‘चूळपिता महापिता मातुला किस्स तुम्हे गन्तुं न देथा’’ति आह. सेनापतिना – ‘‘अञ्ञस्स कस्सचि खादनीयभोजनीयं दातुं मा देथा’’ति ठपितम्ह अम्माति. किं पन मे हत्थे खादनीयं भोजनीयं पस्सथाति? मालागुळं पस्सामाति. किं तुम्हाकं सेनापति मालागुळपूजम्पि कातुं न देतीति? देति, अम्माति. तेन हि, अपेथ, अपेथाति भगवन्तं उपसङ्कमित्वा मालागुळं गण्हापेथ भगवाति आह. भगवा एकं सेनापतिस्सुपट्ठाकं ओलोकेत्वा मालागुळं गण्हापेसि. सा भगवन्तं वन्दित्वा – ‘‘भगवा, भवाभवे निब्बत्तियं मे सति परितस्सनजीवितं नाम मा होतु, अयं सुमनमाला विय निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने पियाव होमि, नामेन च सुमना येवा’’ति पत्थनं कत्वा सत्थारा – ‘‘सुखिनी होही’’ति वुत्ता वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

भगवा सेनापतिस्स गेहं गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसीदि. सेनापति यागुं गहेत्वा उपगञ्छि, सत्था पत्तं पिदहि. निसिन्नो, भन्ते, भिक्खुसङ्घोति. अत्थि नो एको अन्तरा पिण्डपातो लद्धोति. सो मालं अपनेत्वा पिण्डपातं अद्दस. चूळुपट्ठाको आह – ‘‘सामि, मालाति मं वत्वा मातुगामो वञ्चेसी’’ति. पायासो भगवन्तं आदिं कत्वा सब्बेसं भिक्खूनं पहोति. सेनापतिपि अत्तनो देय्यधम्मं अदासि. सत्था भत्तकिच्चं कत्वा मङ्गलं वत्वा पक्कामि. सेनापति – ‘‘का नाम सा पिण्डपातमदासी’’ति पुच्छि. सेट्ठिधीता, सामीति. सप्पञ्ञा सा इत्थी, एवरूपाय घरे वसन्तिया पुरिसस्स सग्गसम्पत्ति नाम न दुल्लभाति तं आनेत्वा जेट्ठिकट्ठाने ठपेसि.

पुनदिवसे नागरा दानमदंसु, पुनदिवसे राजाति एकन्तरिकाय दानं दातुं आरभिंसु. राजापि चरपुरिसे ठपेत्वा नागरेहि दिन्नदानतो अतिरेकतरं देति, नागरापि तथेव कत्वा रञ्ञा दिन्नदानतो अतिरेकतरं. राजगेहे नाटकित्थियो दहरसामणेरे वदन्ति – ‘‘गण्हथ, ताता, न गहपतिकानं गत्तवत्थादीसु पुञ्छित्वा बाळदारकानं खेळसिङ्घाणिकादिधोवनहत्थेहि कतं, सुचिं पणीतं कत’’न्ति. पुनदिवसे नागरापि ददमाना वदन्ति – ‘‘गण्हथ, ताता, न नगरगामनिगमादीसु सङ्कड्ढिततण्डुलखीरदधिसप्पिआदीहि, न अञ्ञेसं जङ्घसीसपिट्ठिआदीनि भञ्जित्वा आहरापितेहि कतं, जातिसप्पिखीरादीहियेव कत’’न्ति. एवं सत्तसु संवच्छरेसु सत्तसु मासेसु सत्तसु दिवसेसु च अतिक्कन्तेसु अथ भगवतो अयं वितक्को उदपादि. तेन वुत्तं – ‘‘सम्बोधितो सत्त संवच्छरानि सत्त मासानि सत्त दिवसानि अतिक्कमित्वा उदपादी’’ति.

८७. अञ्ञतरो महाब्रह्माति धम्मदेसनं आयाचितब्रह्माव.

८९. चतुरासीति आवाससहस्सानीति चतुरासीति विहारसहस्सानि. ते सब्बेपि द्वादससहस्सभिक्खुगण्हनका महाविहारा अभयगिरिचेतियपब्बतचित्तलपब्बतमहाविहारसदिसाव अहेसुं.

९०. खन्ती परमं तपोति अधिवासनखन्ति नाम परमं तपो. तितिक्खाति खन्तिया एव वेवचनं. तितिक्खा सङ्खाता अधिवासनखन्ति उत्तमं तपोति अत्थो. निब्बानं परमन्ति सब्बाकारेन पन निब्बानं परमन्ति वदन्ति बुद्धा. न हि पब्बजितो परूपघातीति यो अधिवासनखन्तिविरहितत्ता परं उपघातेति बाधेति हिंसति, सो पब्बजितो नाम न होति. चतुत्थपादो पन तस्सेव वेवचनं. ‘‘न हि पब्बजितो’’ति एतस्स हि न समणो होतीति वेवचनं. परूपघातीति एतस्स परं विहेठयन्तोति वेवचनं. अथ वा परूपघातीति सीलूपघाती. सीलञ्हि उत्तमट्ठेन परन्ति वुच्चति. यो च समणो परं यं कञ्चि सत्तं विहेठयन्तो परूपघाती होति, अत्तनो सीलं विनासको, सो पब्बजितो नाम न होतीति अत्थो. अथवा यो अधिवासनखन्तिया अभावतो परूपघाती होति, परं अन्तमसो डंसमकसम्पि सञ्चिच्च जीविता वोरोपेति, सो न हि पब्बजितो. किं कारणा? मलस्स अपब्बाजितत्ता. ‘‘पब्बाजयमत्तनो मलं, तस्मा पब्बजितोति वुच्चती’’ति (ध. प. ३८८) इदञ्हि पब्बजितलक्खणं. योपि न हेव खो उपघातेति, न मारेति, अपि च दण्डादीहि विहेठेति, सो परं विहेठयन्तो समणो न होति. किं कारणा? विहेसाय असमितत्ता. ‘‘समितत्ता हि पापानं, समणोति पवुच्चती’’ति (ध. प. २६५) इदञ्हि समणलक्खणं.

दुतियगाथाय सब्बपापस्साति सब्बाकुसलस्स. अकरणन्ति अनुप्पादनं. कुसलस्साति चतुभूमिककुसलस्स. उपसम्पदाति पटिलाभो. सचित्तपरियोदपनन्ति अत्तनो चित्तजोतनं, तं पन अरहत्तेन होति. इति सीलसंवरेन सब्बपापं पहाय समथविपस्सनाहि कुसलं सम्पादेत्वा अरहत्तफलेन चित्तं परियोदापेतब्बन्ति एतं बुद्धानं सासनं ओवादो अनुसिट्ठी ति.

ततियगाथाय अनूपवादोति वाचाय कस्सचि अनुपवदनं. अनूपघातोति कायेन उपघातस्स अकरणं. पातिमोक्खेति यं तं पअतिमोक्खं, अतिपमोक्खं, उत्तमसीलं, पाति वा अगतिविसेसेहि मोक्खेति दुग्गतिभयेहि, यो वा नं पाति, तं मोक्खेतीति ‘‘पातिमोक्ख’’न्ति वुच्चति. तस्मिं पातिमोक्खे च संवरो. मत्तञ्ञुताति पटिग्गहणपरिभोगवसेन पमाणञ्ञुता. पन्तञ्च सयनासनन्ति सयनासनञ्च सङ्घट्टनविरहितन्ति अत्थो. तत्थ द्वीहियेव पच्चयेहि चतुपच्चयसन्तोसो दीपितो होतीति वेदितब्बो. एतं बुद्धान सासनन्ति एतं परस्स अनुपवदनं अनुपघातनं पातिमोक्खसंवरो पटिग्गहणपरिभोगेसु मत्तञ्ञुता अट्ठसमापत्तिवसिभावाय विवित्तसेनासनसेवनञ्च बुद्धानं सासनं ओवादो अनुसिट्ठीति. इमा पन सब्बबुद्धानं पातिमोक्खुद्देसगाथा होन्तीति वेदितब्बा.