विपस्सीसमञ्ञावण्णना
३७. सब्बकामेहीति इदं लक्खणानि परिग्गण्हापेत्वा पच्छा कतं विय वुत्तं, न पनेवं दट्ठब्बं. पठमञ्हि ते नेमित्तके सन्तप्पेत्वा पच्छा लक्खणपरिग्गण्हनं कतन्ति वेदितब्बं. तस्स वित्थारो गब्भोक्कन्तियं वुत्तोयेव. पायेन्तीति थञ्ञं पायेन्ति. तस्स किर निद्दोसेन मधुरेन खीरेन समन्नागता सट्ठि धातियो उपट्ठापेसि, तथा सेसापि तेसु तेसु कम्मेसु कुसला सट्ठिसट्ठियेव. तासं पेसनकारके सट्ठि पुरिसे, तस्स तस्स कताकतभावं सल्लक्खणे सट्ठि अमच्चे उपट्ठापेसि. एवं चत्तारि सट्ठियो इत्थीनं, द्वे सट्ठियो पुरिसानन्ति छ सट्ठियो उपट्ठकानंयेव अहेसुं. सेतच्छत्तन्ति दिब्बसेतच्छत्तं. कुलदत्तियं पन सिरिगब्भेयेव तिट्ठति. मा नं सीतं वातिआदीसु मा अभिभवीति अत्थो वेदितब्बो. स्वास्सुदन्ति सो अस्सुदं. अङ्केनेव अङ्कन्ति अञ्ञस्स बाहुनाव अञ्ञस्स बाहुं. अञ्ञस्स च अंसकूटेनेव अञ्ञस्स अंसकूटं. परिहरियतीति नीयति, सम्पापियतीति अत्थो.
३८. मञ्जुस्सरोति अखरस्सरो. वग्गुस्सरोति छेकनिपुणस्सरो. मधुरस्सरोति सातस्सरो. पेमनियस्सरोति पेमजनकस्सरो. तत्रिदं करवीकानं मधुरस्सरताय – करवीकसकुणे किर मधुररसं अम्बपक्कं मुखतुण्डकेन पहरित्वा पग्घरितरसं पिवित्वा पक्खेन तालं दत्वा विकूजमाने चतुप्पदा मत्ता विय लळितुं आरभन्ति. गोचरपसुतापि चतुप्पदा मुखगतानि तिणानि छड्डेत्वा तं सद्दं सुणन्ति. वाळमिगा खुद्दकमिगे अनुबन्धमाना उक्खित्तं पादं अनिक्खिपित्वाव तिट्ठन्ति. अनुबद्धमिगा च मरणभयं जहित्वा तिट्ठन्ति. आकासे पक्खन्दा पक्खिनोपि पक्खे पसारेत्वा तं सद्दं सुणमानाव तिट्ठन्ति. उदके मच्छापि कण्णपटलं पप्फोटेत्वा तं सद्दं सुणमानाव तिट्ठन्ति. एवं मधुरस्सरा करवीका.
असन्धिमित्तापि धम्मासोकस्स देवी – ‘‘अत्थि नु खो, भन्ते, बुद्धस्सरेन सदिसो कस्सचि सरो’’ति सङ्घं पुच्छि. अत्थि करवीकसकुणस्साति. कुहिं, भन्ते, ते सकुणाति? हिमवन्तेति. सा राजानं आह – ‘‘देव, अहं करवीकसकुणं पस्सितुकामाम्ही’’ति. राजा – ‘‘इमस्मिं पञ्जरे निसीदित्वा करवीको आगच्छतू’’ति सुवण्णपञ्जरं विस्सज्जेसि. पञ्जरो गन्त्वा एकस्स करवीकस्स पुरतो अट्ठासि. सो – ‘‘राजाणाय आगतो पञ्जरो, न सक्का न गन्तु’’न्ति तत्थ निसीदि. पञ्जरो आगन्त्वा रञ्ञो पुरतो अट्ठासि. न करवीकसद्दं कारापेतुं सक्कोन्ति. अथ राजा – ‘‘कथं, भणे, इमे सद्दं न करोन्ती’’ति आह. ञातके अदिस्वा देवाति. अथ नं राजा आदासेहि परिक्खिपापेसि. सो अत्तनो छायं दिस्वा – ‘‘ञातका मे आगता’’ति मञ्ञमानो पक्खेन तालं दत्वा मधुरस्सरेन मणिवंसं धममानो विय विरवि. सकलनगरे मनुस्सा मत्ता विय लळिंसु. असन्धिमित्ता चिन्तेसि – ‘‘इमस्स ताव तिरच्छानगतस्स एवं मधुरो सद्दो, कीदिसो नु खो सब्बञ्ञुतञ्ञाणसिरिपत्तस्स भगवतो सद्दो अहोसी’’ति पीतिं उप्पादेत्वा तं पीतिं अविजहित्वा सत्तहि जङ्घसतेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. एवं मधुरो किर करवीकसद्दोति. ततो पन सतभागेन सहस्सभागेन च मधुरतरो विपस्सिस्स कुमारस्स सद्दो अहोसीति वेदितब्बो.
३९. कम्मविपाकजन्ति न भावनामयं, कम्मविपाकवसेन पन देवतानं चक्खुसदिसमेव मंसचक्खु अहोसि, येन निमित्तं कत्वा तिलवाहे पक्खित्तं एकतिलम्पि अयं सोति उद्धरित्वा दातुं सक्कोति.
४०. विपस्सीति एत्थ अयं वचनत्थो, अन्तरन्तरा निमीलजनितन्धकारविरहेन विसुद्धं पस्सति, विवटेहि च अक्खीहि पस्सतीति विपस्सी; दुतियवारे विचेय्य विचेय्य पस्सतीति विपस्सी; विचिनित्वा विचिनित्वा पस्सतीति अत्थो.
अत्थे पनायतीति अत्थे जानाति पस्सति, नयति वा पवत्तेतीति अत्थो. एकदिवसं किर विनिच्छयट्ठाने निसीदित्वा अत्थे अनुसासन्तस्स रञ्ञो अलङ्कतपटियत्तं महापुरिसं आनेत्वा हत्थे ठपयिंसु. तस्स तं अङ्केकत्वा उपलाळयमानस्सेव अमच्चा सामिकं अस्सामिकं अकंसु. बोधिसत्तो अनत्तमनसद्दं निच्छारेसि. राजा – ‘‘किमेतं, उपधारेथा’’ति आह. उपधारियमाना अञ्ञं अदिस्वा – ‘‘अड्डस्स दुब्बिनिच्छितत्ता एवं कतं भविस्सती’’ति पुन सामिकंयेव सामिकं कत्वा ‘‘ञत्वा नु खो कुमारो एवं करोती’’ति वीमंसन्ता पुन सामिकं अस्सामिकं अकंसु. पुनपि बोधिसत्तो तथेव सद्दं निच्छारेसि. अथ राजा – ‘‘जानाति महापुरिसो’’ति ततो पट्ठाय अप्पमत्तो अहोसि. इदं सन्धाय वुत्तं – ‘‘विचेय्य विचेय्य कुमारो अत्थे पनायती’’ति.
४२. वस्सिकन्तिआदीसु यत्थ सुखं होति वस्सकाले वसितुं, अयं वस्सिको. इतरेसुपि एसेव नयो. अयं पनेत्थ वचनत्थो वस्सावासो वस्सं, वस्सं अरहतीति वस्सिको. इतरेसुपि एसेव नयो.
तत्थ वस्सिको पासादो नातिउच्चो होति, नातिनीचो, द्वारवातपानानिपिस्स नातिबहूनि नातितनूनि, भूमत्थरणपच्चत्थरणखज्जभोज्जानिपेत्थ मिस्सकानेव वट्टन्ति. हेमन्तिके थम्भापि भित्तियोपि नीचा होन्ति, द्वारवातपानानि तनुकानि सुखुमच्छिद्दानि, उण्हप्पवेसनत्थाय भित्तिनियूहानि नीहरियन्ति. भूमत्थरणपच्चत्थरणनिवासनपारुपनानि पनेत्थ उण्हविरियानि कम्बलादीनि वट्टन्ति. खज्जभोज्जं सिनिद्धं कटुकसन्निस्सितं निरुदकसन्निस्सितञ्च. गिम्हिके थम्भापि भित्तियोपि उच्चा होन्ति, द्वारवातपानानि पनेत्थ बहूनि विपुलजातानि होन्ति, भूमत्थरणादीनि दुकूलमयानि वट्टन्ति. खज्जभोज्जानि मधुरससन्निस्सितभरितानि. वातपानसमीपेसु चेत्थ नव चाटियो ठपेत्वा उदकस्स पूरेत्वा नीलुप्पलादीहि सञ्छादेन्ति. तेसु तेसु पदेसेसु उदकयन्तानि करोन्ति, येहि देवे वस्सन्ते विय उदकधारा निक्खमन्ति.
निप्पुरिसेहीति पुरिसविरहितेहि. न केवलञ्चेत्थ तूरियानेव निप्पुरिसानि, सब्बट्ठानानिपि निप्पुरिसानेव, दोवारिकापि इत्थियोव, नहापनादिपरिकम्मकरापि इत्थियोव. राजा किर – ‘‘तथारूपं इस्सरियसुखसम्पत्तिं अनुभवमानस्स पुरिसं दिस्वा पुरिसासङ्का उप्पज्जति, सा मे पुत्तस्स मा अहोसी’’ति सब्बकिच्चेसु इत्थियोव ठपेसीति.
पठमभाणवारवण्णना निट्ठिता.