बुद्धगुणकथा
३०४. एवं वुत्तेति एवं तेहि ब्राह्मणेहि वुत्ते. सोणदण्डो – ‘‘इमे ब्राह्मणा जातिआदीहि मम वण्णं वदन्ति, न खो पन मेतं युत्तं अत्तनो वण्णे रज्जितुं. हन्दाहं एतेसं वादं भिन्दित्वा समणस्स गोतमस्स महन्तभावं ञापेत्वा एतेसं तत्थ गमनं करोमी’’ति चिन्तेत्वा तेन हि – भो ममपि सुणाथातिआदिमाह. तत्थ येपि उभतो सुजातोति आदयो अत्तनो गुणेहि सदिसा गुणा तेपि; ‘‘को चाहं के च समणस्स गोतमस्स जातिसम्पत्तिआदयो गुणा’’ति अत्तनो गुणेहि उत्तरितरेयेव मञ्ञमानो, इतरे पन एकन्तेनेव भगवतो महन्तभावदीपनत्थं पकासेति.
मयमेव अरहामाति एवं नियामेन्तोवेत्थ इदं दीपेति – ‘‘यदि गुणमहन्तताय उपसङ्कमितब्बो नाम होति. यथा हि सिनेरुं उपनिधाय सासपो, महासमुद्दं उपनिधाय गोपदकं, सत्तसु महासरेसु उदकं उपनिधाय उस्सावबिन्दु परित्तो लामको. एवमेव समणस्स गोतमस्स जातिसम्पत्तिआदयोपि गुणे उपनिधाय अम्हाकं गुणा परित्ता लामका; तस्मा मयमेव अरहाम तं भवन्तं गोतमं दस्सनाय उपसङ्कमितु’’न्ति.
महन्तं ञातिसंघं ओहायाति मातिपक्खे असीतिकुलसहस्सानि, पितिपक्खे असीतिकुलसहस्सानीति एवं सट्ठिकुलसतसहस्सं ओहाय पब्बजितो.
भूमिगतञ्च वेहासट्ठञ्चाति एत्थ राजङ्गणे चेव उय्याने च सुधामट्ठपोक्खरणियो सत्तरतनानं पूरेत्वा भूमियं ठपितं धनं भूमिगतं नाम. पासादनियूहादयो परिपूरेत्वा ठपितं वेहासट्ठं नाम. एतं ताव कुलपरियायेन आगतं. तथागतस्स पन जातदिवसेयेव सङ्खो, एलो, उप्पलो, पुण्डरीकोति चत्तारो निधयो उग्गता. तेसु सङ्खो गावुतिको, एलो अड्ढयोजनिको, उप्पलो तिगावुतिको, पुण्डरीको योजनिको. तेसुपि गहितं गहितं पूरतियेव, इति भगवा पहूतं हिरञ्ञसुवण्णं ओहाय पब्बजितोति वेदितब्बो.
दहरोव समानोति तरुणोव समानो. सुसुकाळकेसोति सुट्ठु काळकेसो, अञ्जनवण्णसदिसकेसो हुत्वा वाति अत्थो. भद्रेनाति भद्दकेन. पठमेन वयसाति तिण्णं वयानं पठमवयेन. अकामकानन्ति अनिच्छमानानं. अनादरत्थे सामिवचनं. अस्सूनि मुखे एतेसन्ति अस्सुमुखा, तेसं अस्सुमुखानं, अस्सूहि किलिन्नमुखानन्ति अत्थो. रुदन्तानन्ति कन्दित्वा रोदमानानं. अखुद्दावकासोति एत्थ भगवतो अपरिमाणोयेव दस्सनाय ओकासोति वेदितब्बो.
तत्रिदं वत्थु – राजगहे किर अञ्ञतरो ब्राह्मणो समणस्स गोतमस्स पमाणं गहेतुं न सक्कोतीति सुत्वा भगवतो पिण्डाय पविसनकाले सट्ठिहत्थं वेळुं गहेत्वा नगरद्वारस्स बहि ठत्वा सम्पत्ते भगवति वेळुं गहेत्वा समीपे अट्ठासि. वेळु भगवतो जाणुकमत्तं पापुणि. पुन दिवसे द्वे वेळू घटेत्वा समीपे अट्ठासि. भगवापि द्विन्नं वेळूनं उपरि कटिमत्तमेव पञ्ञायमानो – ‘‘ब्राह्मण, किं करोसी’’ति आह. तुम्हाकं पमाणं गण्हामीति. ‘‘ब्राह्मण, सचेपि त्वं सकलचक्कवाळगब्भं पूरेत्वा ठिते वेळू घटेत्वा आगमिस्ससि, नेव मे पमाणं गहेतुं सक्खिस्ससि. न हि मया चत्तारि असङ्ख्येयानि कप्पसतसहस्सञ्च तथा पारमियो पूरिता, यथा मे परो पमाणं गण्हेय्य, अतुलो, ब्राह्मण, तथागतो अप्पमेय्यो’’ति वत्वा धम्मपदे गाथमाह –
‘‘ते तादिसे पूजयतो, निब्बुते अकुतोभये;
न सक्का पुञ्ञं सङ्खातुं, इमेत्तमपि केनची’’ति. (ध. प. ३६);
गाथापरियोसाने चतुरासीतिपाणसहस्सानि अमतं पिविंसु.
अपरम्पि वत्थु – राहु किर असुरिन्दो चत्तारि योजनसहस्सानि अट्ठ च योजनसतानि उच्चो. बाहन्तरमस्स द्वादसयोजनसतानि. बहलन्तरेन छ योजनसतानि. हत्थतलपादतलानं पुथुलतो तीणि योजनसतानि. अङ्गुलिपब्बानि पण्णासयोजनानि. भमुकन्तरं पण्णासयोजनं. मुखं द्वियोजनसतं तियोजनसतगम्भीरं तियोजनसतपरिमण्डलं. गीवा तियोजनसतं. नलाटं तियोजनसतं. सीसं नवयोजनसतं. ‘‘सो अहं उच्चोस्मि, सत्थारं ओनमित्वा ओलोकेतुं न सक्खिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा नागच्छि. सो एकदिवसं भगवतो वण्णं सुत्वा – ‘‘यथाकथञ्च ओलोकेस्सामी’’ति आगतो.
अथ भगवा तस्सज्झासयं विदित्वा – ‘‘चतूसु इरियापथेसु कतरेन दस्सेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘ठितको नाम नीचोपि उच्चो विय पञ्ञायति. निपन्नोवस्स अत्तानं दस्सेस्सामी’’ति ‘‘आनन्द, गन्धकुटिपरिवेणे मञ्चकं पञ्ञापेही’’ति वत्वा तत्थ सीहसेय्यं कप्पेसि. राहु आगन्त्वा निपन्नं भगवन्तं गीवं उन्नामेत्वा नभमज्झे पुण्णचन्दं विय उल्लोकेसि. किमिदं असुरिन्दाति च वुत्ते – ‘‘भगवा ओनमित्वा ओलोकेतुं न सक्खिस्सामी’’ति नागच्छिन्ति. न मया, असुरिन्द, अधोमुखेन पारमियो पूरिता. उद्धग्गमेव कत्वा दानं दिन्नन्ति. तं दिवसं राहु सरणं अगमासि. एवं भगवा अखुद्दावकासो दस्सनाय.
चतुपारिसुद्धिसीलेन सीलवा, तं पन सीलं अरियं उत्तमं परिसुद्धं. तेनाह – ‘‘अरियसीली’’ति. तदेतं अनवज्जट्ठेन कुसलं. तेनाह – ‘‘कुसलसीली’’ति. कुसलसीलेनाति इदमस्स वेवचनं.
बहूनं आचरियपाचरियोति भगवतो एकेकाय धम्मदेसनाय चतुरासीतिपाणसहस्सानि अपरिमाणापि देवमनुस्सा मग्गफलामतं पिवन्ति, तस्मा बहूनं आचरियो. सावकवेनेय्यानं पन पाचरियोति.
खीणकामरागोति एत्थ कामं भगवतो सब्बेपि किलेसा खीणा. ब्राह्मणो पन ते न जानाति. अत्तनो जाननट्ठानेयेव गुणं कथेति. विगतचापल्लोति – ‘‘पत्तमण्डना चीवरमण्डना सेनासनमण्डना इमस्स वा पूतिकायस्स…पे… केलना पटिकेलना’’ति (विभ. ८५४) एवं वुत्तचापल्ला विरहितो.
अपापपुरेक्खारोति अपापे नव लोकुत्तरधम्मे पुरतो कत्वा विचरति. ब्रह्मञ्ञाय पजायाति सारिपुत्तमोग्गल्लानमहाकस्सपादिभेदाय ब्राह्मणपजाय, एतिस्साय च पजाय पुरेक्खारो. अयञ्हि पजा समणं गोतमं पुरक्खत्वा चरतीति अत्थो. अपि च अपापपुरेक्खारोति न पापं पुरेक्खारो न पापं पुरतो कत्वा चरति, न पापं इच्छतीति अत्थो. कस्स? ब्रह्मञ्ञाय पजाय. अत्तना सद्धिं पटिविरुद्धायपि ब्राह्मणपजाय अविरुद्धो हितसुखत्थिको येवाति वुत्तं होति.
तिरोरट्ठाति पररट्ठतो. तिरोजनपदाति परजनपदतो. पञ्हं पुच्छितुं आगच्छन्तीति खत्तियपण्डितादयो चेव देवब्रह्मनागगन्धब्बादयो च – ‘‘पञ्हे अभिसङ्खरित्वा पुच्छिस्सामा’’ति आगच्छन्ति. तत्थ केचि पुच्छाय वा दोसं विस्सज्जनसम्पटिच्छने वा असमत्थतं सल्लक्खेत्वा अपुच्छित्वाव तुण्ही निसीदन्ति. केचि पुच्छन्ति. केसञ्चि भगवा पुच्छाय उस्साहं जनेत्वा विस्सज्जेति. एवं सब्बेसम्पि तेसं विमतियो तीरं पत्वा महासमुद्दस्स ऊमियो विय भगवन्तं पत्वा भिज्जन्ति.
एहि स्वागतवादीति देवमनुस्सपब्बजितगहट्ठेसु तं तं अत्तनो सन्तिकं आगतं – ‘‘एहि स्वागत’’न्ति एवं वदतीति अत्थो. सखिलोति तत्थ कतमं साखल्यं? ‘‘या सा वाचा नेला कण्णसुखा’’तिआदिना नयेन वुत्तसाखल्येन समन्नागतो, मुदुवचनोति अत्थो. सम्मोदकोति पटिसन्थारकुसलो, आगतागतानं चतुन्नं परिसानं – ‘‘कच्चि, भिक्खवे, खमनीयं, कच्चि यापनीय’’न्तिआदिना नयेन सब्बं अद्धानदरथं वूपसमेन्तो विय पठमतरं सम्मोदनीयं कथं कत्ताति अत्थो. अब्भाकुटिकोति यथा एकच्चे परिसं पत्वा थद्धमुखा सङ्कुटितमुखा होन्ति, न एदिसो, परिसदस्सनेन पनस्स बालातपसम्फस्सेन विय पदुमं मुखपदुमं विकसति पुण्णचन्दसस्सिरिकं होति. उत्तानमुखोति यथा एकच्चे निकुज्जितमुखा विय सम्पत्ताय परिसाय न किञ्चि कथेन्ति, अतिदुल्लभकथा होन्ति, न एवरूपो. समणो पन गोतमो सुलभकथो. न तस्स सन्तिकं आगतागतानं – ‘‘कस्मा मयं इधागता’’ति विप्पटिसारो उप्पज्जति धम्मं पन सुत्वा अत्तमनाव होन्तीति दस्सेति. पुब्बभासीति भासन्तो च पठमतरं भासति, तञ्च खो कालयुत्तं पमाणयुत्तं अत्थनिस्सितमेव भासति, न निरत्थककथं.
न तस्मिं गामे वाति यत्थ किर भगवा पटिवसति, तत्थ महेसक्खा देवता आरक्खं गण्हन्ति, तं निस्साय मनुस्सानं उपद्दवो न होति, पंसुपिसाचकादयोयेव हि मनुस्से विहेठेन्ति, ते तासं आनुभावेन दूरं अपक्कमन्ति. अपि च भगवतो मेत्ताबलेनपि न अमनुस्सा मनुस्से विहेठेन्ति.
सङ्घीतिआदीसु अनुसासितब्बो सयं वा उप्पादितो सङ्घो अस्स अत्थीति सङ्घी. तादिसो चस्स गणो अत्थीति गणी. पुरिमपदस्सेव वा वेवचनमेतं. आचारसिक्खापनवसेन गणस्स आचरियोति गणाचरियो. पुथुतित्थकरानन्ति बहूनं तित्थकरानं. यथा वा तथा वाति येन वा तेन वा अचेलकादिमत्तकेनापि कारणेन. समुदागच्छतीति समन्ततो उपगच्छति अभिवड्ढति.
अतिथि नो ते होन्तीति ते अम्हाकं आगन्तुका, नवका पाहुनका होन्तीति अत्थो. परियापुणामीति जानामि. अपरिमाणवण्णोति तथारूपेनेव सब्बञ्ञुनापि अप्पमेय्यवण्णो – ‘‘पगेव मादिसेना’’ति दस्सेति. वुत्तम्पि चेत्तं –
‘‘बुद्धोपि बुद्धस्स भणेय्य वण्णं,
कप्पम्पि चे अञ्ञमभासमानो;
खीयेथ कप्पो चिरदीघमन्तरे,
वण्णो न खीयेथ तथागतस्सा’’ति.
३०५. इमं पन सत्थु गुणकथं सुत्वा ते ब्राह्मणा चिन्तयिंसु – यथा सोणदण्डो ब्राह्मणो समणस्स गोतमस्स वण्णे भणति, अनोमगुणो सो भवं गोतमो; एवं तस्स गुणे जानमानेन खो पन आचरियेन अतिचिरं अधिवासितं, हन्द नं अनुवत्तामाति अनुवत्तिंसु. तस्मा एवं वुत्ते ‘‘ते ब्राह्मणा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अलमेवाति युत्तमेव. अपि पुटोसेनाति पुटोसं वुच्चति पाथेय्यं, तं गहेत्वापि उपसङ्कमितुं युत्तमेवाति अत्थो. पुटंसेनातिपि पाठो, तस्सत्थो, पुटो अंसे अस्साति पुटंसो, तेन पुटंसेन. अंसेन हि पाथेय्यपुटं वहन्तेनापीति वुत्तं होति.