सोणदण्डगुणकथा
३०३. नानावेरज्जकानन्ति नानाविधेसु रज्जेसु, अञ्ञेसु अञ्ञेसु कासिकोसलादीसु रज्जेसु जाता, तानि वा तेसं निवासा, ततो वा आगताति नानावेरज्जका, तेसं नानावेरज्जकानं. केनचिदेव करणीयेनाति तस्मिं किर नगरे द्वीहि करणीयेहि ब्राह्मणा सन्निपतन्ति – यञ्ञानुभवनत्थं वा मन्तसज्झायनत्थं वा. तदा च तस्मिं नगरे यमञ्ञा नत्थि. सोणदण्डस्स पन सन्तिके मन्तसज्झायनत्थं एते सन्निपतिता. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘केनचिदेव करणीयेना’’ति. ते तस्स गमनं सुत्वा चिन्तेसुं – ‘‘अयं सोणदण्डो उग्गतब्राह्मणो येभुय्येन च अञ्ञे ब्राह्मणा समणं गोतमं सरणं गता, अयमेव न गतो. स्वायं सचे तत्थ गमिस्सति, अद्धा समणस्स गोतमस्स आवट्टनिया मायाय आवट्टितो, तं सरणं गमिस्सति. ततो एतस्सापि गेहद्वारे ब्राह्मणानं सन्निपातो न भविस्सती’’ति. ‘‘हन्दस्स गमनन्तरायं करोमा’’ति सम्मन्तयित्वा तत्थ अगमंसु. तं सन्धाय – अथ खो ते ब्राह्मणातिआदि वुत्तं.
तत्थ इमिनापङ्गेनाति इमिनापि कारणेन. एवं एतं कारणं वत्वा पुन – ‘‘अत्तनो वण्णे भञ्ञमाने अतुस्सनकसत्तो नाम नत्थि. हन्दस्स वण्णं भणनेन गमनं निवारेस्सामा’’ति चिन्तेत्वा भवञ्हि सोणदण्डो उभतो सुजातोतिआदीनि कारणानि आहंसु.
उभतोति द्वीहि पक्खेहि. मातितो च पितितो चाति भोतो माता ब्राह्मणी, मातुमाता ब्राह्मणी, तस्सापि माता ब्राह्मणी; पिता ब्राह्मणो, पितुपिता ब्राह्मणो, तस्सापि पिता ब्राह्मणोति, एवं भवं उभतो सुजातो मातितो च पितितो च. संसुद्धगहणिकोति संसुद्धा ते मातुगहणी कुच्छीति अत्थो. समवेपाकिनिया गहणियाति एत्थ पन कम्मजतेजोधातु ‘‘गहणी’’ति वुच्चति.
याव सत्तमा पितामहयुगाति एत्थ पितुपिता पितामहो, पितामहस्स युगं पितामहयुगं. युगन्ति आयुप्पमाणं वुच्चति. अभिलापमत्तमेव चेतं. अत्थतो पन पितामहोयेव पितामहयुगं. ततो उद्धं सब्बेपि पुब्बपुरिसा पितामहग्गहणेनेव गहिता. एवं याव सत्तमो पुरिसो, ताव संसुद्धगहणिको. अथ वा अक्खित्तो अनुपकुट्ठो जातिवादेनाति दस्सेन्ति. अक्खित्तोति – ‘‘अपनेथ एतं, किं इमिना’’ति एवं अक्खित्तो अनवक्खित्तो. अनुपकुट्ठोति न उपकुट्ठो, न अक्कोसं वा निन्दं वा लद्धपुब्बो. केन कारणेनाति? जातिवादेन. इतिपि – ‘‘हीनजातिको एसो’’ति एवरूपेन वचनेनाति अत्थो.
अड्ढोति इस्सरो. महद्धनोति महता धनेन समन्नागतो. भवतो हि गेहे पथवियं पंसुवालिका विय बहुधनं, समणो पन गोतमो अधनो भिक्खाय उदरं पूरेत्वा यापेतीति दस्सेन्ति. महाभोगोति पञ्चकामगुणवसेन महाउपभोगो. एवं यं यं गुणं वदन्ति, तस्स तस्स पटिपक्खवसेन भगवतो अगुणंयेव दस्सेमाति मञ्ञमाना वदन्ति.
अभिरूपोति अञ्ञेहि मनुस्सेहि अभिरूपो अधिकरूपो. दस्सनीयोति दिवसम्पि पस्सन्तानं अतित्तिकरणतो दस्सनयोग्गो. दस्सनेनेव चित्तपसादजननतो पासादिको. पोक्खरता वुच्चति सुन्दरभावो, वण्णस्स पोक्खरता वण्णपोक्खरता, ताय वण्णसम्पत्तिया युत्तोति अत्थो. पोराणा पनाहु – ‘‘पोक्खरन्ति सरीरं वदन्ति, वण्णं वण्णमेवा’’ति. तेसं मतेन वण्णञ्च पोक्खरञ्च वण्णपोक्खरानि. तेसं भावो वण्णपोक्खरता. इति परमाय वण्णपोक्खरतायाति उत्तमेन परिसुद्धेन वण्णेन चेव सरीरसण्ठानसम्पत्तिया चाति अत्थो. ब्रह्मवण्णीति सेट्ठवण्णी. परिसुद्धवण्णेसुपि सेट्ठेन सुवण्णवण्णेन समन्नागतोति अत्थो. ब्रह्मवच्छसीति महाब्रह्मुनो सरीरसदिसेनेव सरीरेन समन्नागतो. अखुद्दावकासो दस्सनायाति ‘‘भोतो सरीरे दस्सनस्स ओकासो न खुद्दको महा, सब्बानेव ते अङ्गपच्चङ्गानि दस्सनीयानेव, तानि चापि महन्तानेवा’’ति दीपेन्ति.
सीलमस्स अत्थीति सीलवा. वुद्धं वद्धितं सीलमस्साति वुद्धसीली. वुद्धसीलेनाति वुद्धेन वद्धितेन सीलेन. समन्नागतोति युत्तो. इदं वुद्धसीलीपदस्सेव वेवचनं. सब्बमेतं पञ्चसीलमत्तमेव सन्धाय वदन्ति.
कल्याणवाचोतिआदीसु कल्याणा सुन्दरा परिमण्डलपदब्यञ्जना वाचा अस्साति कल्याणवाचो. कल्याणं मधुरं वाक्करणं अस्साति कल्याणवाक्करणो. वाक्करणन्ति उदाहरणघोसो. गुणपरिपुण्णभावेन पुरे भवाति पोरी. पुरे वा भवत्ता पोरी. पोरिया नागरिकित्थिया सुखुमालत्तनेन सदिसाति पोरी, ताय पोरिया. विस्सट्ठायाति अपलिबुद्धाय सन्दिट्ठविलम्बितादिदोसरहिताय. अनेलगलायाति एलगळेनविरहिताय. यस्स कस्सचि हि कथेन्तस्स एला गळन्ति, लाला वा पग्घरन्ति, खेळफुसितानि वा निक्खमन्ति, तस्स वाचा एलगळं नाम होति, तब्बिपरितायाति अत्थो. अत्थस्स विञ्ञापनियाति आदिमज्झपरियोसानं पाकटं कत्वा भासितत्थस्स विञ्ञापनसमत्थाय.
जिण्णोति जराजिण्णताय जिण्णो. वुद्धोति अङ्गपच्चङ्गानं वुद्धिभावमरियादप्पत्तो. महल्लकोति जातिमहल्लकताय समन्नागतो. चिरकालप्पसुतोति वुत्तं होति. अद्धगतोति अद्धानं गतो, द्वे तयो राजपरिवट्टे अतीतोति अधिप्पायो. वयोअनुप्पत्तोति पच्छिमवयं सम्पत्तो, पच्छिमवयो नाम वस्ससतस्स पच्छिमो ततियभागो.
अपि च जिण्णोति पोराणो, चिरकालप्पवत्तकुलन्वयोति वुत्तं होति. वुद्धोति सीलाचारादिगुणवुद्धिया युत्तो. महल्लकोति विभवमहन्ताय समन्नागतो. अद्धगतोति मग्गप्पटिपन्नो ब्राह्मणानं वतचरियादिमरियादं अवीतिक्कम्म चरणसीलो. वयोअनुप्पत्तोति जातिवुद्धभावम्पि अन्तिमवयं अनुप्पत्तो.