अमराविक्खेपवादवण्णना

६१. न मरतीति अमरा. का सा? एवन्तिपि मे नोतिआदिना नयेन परियन्तरहिता दिट्ठिगतिकस्स दिट्ठि चेव वाचा च. विविधो खेपोति विक्खेपो, अमराय दिट्ठिया वाचाय च विक्खेपोति अमराविक्खेपो, सो एतेसं अत्थीति अमराविक्खेपिका, अपरो नयो – अमरा नाम एका मच्छजाति, सा उम्मुज्जननिमुज्जनादिवसेन उदके सन्धावमाना गहेतुं न सक्काति, एवमेव अयम्पि वादो इतोचितो च सन्धावति, गाहं न उपगच्छतीति अमराविक्खेपोति वुच्चति. सो एतेसं अत्थीति अमराविक्खेपिका.

६२. ‘‘इदं कुसल’’न्ति यथाभूतं नप्पजानातीति दस कुसलकम्मपथे यथाभूतं नप्पजानातीति अत्थो. अकुसलेपि दस अकुसलकम्मपथाव अधिप्पेता. सो ममस्स विघातोति ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति विप्पटिसारुप्पत्तिया मम विघातो अस्स, दुक्खं भवेय्याति अत्थो. सो ममस्स अन्तरायोति सो मम सग्गस्स चेव मग्गस्स च अन्तरायो अस्स. मुसावादभया मुसावादपरिजेगुच्छाति मुसावादे ओत्तप्पेन चेव हिरिया च. वाचाविक्खेपं आपज्जतीति वाचाय विक्खेपं आपज्जति. कीदिसं? अमराविक्खेपं, अपरियन्तविक्खेपन्ति अत्थो.

एवन्तिपि मे नोतिआदीसु एवन्तिपि मे नोति अनियमितविक्खेपो. तथातिपि मे नोति ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति वुत्तं सस्सतवादं पटिक्खिपति. अञ्ञथातिपि मे नोति सस्सततो अञ्ञथा वुत्तं एकच्चसस्सतं पटिक्खिपति. नोतिपि मे नोति – ‘‘न होति तथागतो परं मरणा’’ति वुत्तं उच्छेदं पटिक्खिपति. नो नोतिपि मे नोति ‘‘नेव होति न न होती’’ति वुत्तं तक्कीवादं पटिक्खिपति. सयं पन ‘‘इदं कुसल’’न्ति वा ‘‘अकुसल’’न्ति वा पुट्ठो न किञ्चि ब्याकरोति. ‘‘इदं कुसल’’न्ति पुट्ठो ‘‘एवन्तिपि मे नो’’ति वदति. ततो ‘‘किं अकुसल’’न्ति वुत्ते ‘‘तथातिपि मे नो’’ति वदति. ‘‘किं उभयतो अञ्ञथा’’ति वुत्ते ‘‘अञ्ञथातिपि मे नो’’ति वदति. ततो ‘‘तिविधेनापि न होति, किं ते लद्धी’’ति वुत्ते ‘‘नोतिपि मे नो’’ति वदति. ततो ‘‘किं नो नोति ते लद्धी’’ति वुत्ते ‘‘नो नोतिपि मे नो’’ति एवं विक्खेपमेव आपज्जति, एकस्मिम्पि पक्खे न तिट्ठति.

६३. छन्दो वा रागो वाति अजानन्तोपि सहसा कुसलमेव ‘‘कुसल’’न्ति वत्वा अकुसलमेव ‘‘अकुसल’’न्ति वत्वा मया असुकस्स नाम एवं ब्याकतं, किं तं सुब्याकतन्ति अञ्ञे पण्डिते पुच्छित्वा तेहि – ‘‘सुब्याकतं, भद्रमुख, कुसलमेव तया कुसलं, अकुसलमेव अकुसलन्ति ब्याकत’’न्ति वुत्ते नत्थि मया सदिसो पण्डितोति एवं मे तत्थ छन्दो वा रागो वा अस्साति अत्थो. एत्थ च छन्दो दुब्बलरागो, रागो बलवरागो. दोसो वा पटिघो वाति कुसलं पन ‘‘अकुसल’’न्ति, अकुसलं वा ‘‘कुसल’’न्ति वत्वा अञ्ञे पण्डिते पुच्छित्वा तेहि – ‘‘दुब्याकतं तया’’ति वुत्ते एत्तकम्पि नाम न जानामीति तत्थ मे अस्स दोसो वा पटिघो वाति अत्थो. इधापि दोसो दुब्बलकोधो, पटिघो बलवकोधो.

तं ममस्स उपादानं, सो ममस्स विघातोति तं छन्दरागद्वयं मम उपादानं अस्स, दोसपटिघद्वयं विघातो. उभयम्पि वा दळ्हग्गहणवसेन उपादानं, विहननवसेन विघातो. रागो हि अमुञ्चितुकामताय आरम्मणं गण्हाति जलूका विय. दोसो विनासेतुकामताय आसीविसो विय. उभोपि चेते सन्तापकट्ठेन विहनन्ति येवाति ‘‘उपादान’’न्ति च ‘‘विघातो’’ति च वुत्ता. सेसं पठमवारसदिसमेव.

६४. पण्डिताति पण्डिच्चेन समन्नागता. निपुणाति सण्हसुखुमबुद्धिनो सुखुमअत्थन्तरं पटिविज्झनसमत्था. कतपरप्पवादाति विञ्ञातपरप्पवादा चेव परेहि सद्धिं कतवादपरिचया च. वालवेधिरूपाति वालवेधिधनुग्गहसदिसा. ते भिन्दन्ता मञ्ञेति वालवेधि विय वालं सुखुमानिपि परेसं दिट्ठिगतानि अत्तनो पञ्ञागतेन भिन्दन्ता विय चरन्तीति अत्थो. ते मं तत्थाति ते समणब्राह्मणा मं तेसु कुसलाकुसलेसु. समनुयुञ्जेय्युन्ति ‘‘किं कुसलं, किं अकुसलन्ति अत्तनो लद्धिं वदा’’ति लद्धिं पुच्छेय्युं. समनुगाहेय्युन्ति ‘‘इदं नामा’’ति वुत्ते ‘‘केन कारणेन एतमत्थं गाहेय्यु’’न्ति कारणं पुच्छेय्युं. समनुभासेय्युन्ति ‘‘इमिना नाम कारणेना’’ति वुत्ते कारणे दोसं दस्सेत्वा ‘‘न त्वं इदं जानासि, इदं पन गण्ह, इदं विस्सज्जेही’’ति एवं समनुयुञ्जेय्युं. न सम्पायेय्यन्ति न सम्पादेय्यं, सम्पादेत्वा कथेतुं न सक्कुणेय्यन्ति अत्थो. सो ममस्स विघातोति यं तं पुनप्पुनं वत्वापि असम्पायनं नाम, सो मम विघातो अस्स, ओट्ठतालुजिव्हागलसोसनदुक्खमेव अस्साति अत्थो. सेसमेत्थापि पठमवारसदिसमेव.

६५-६६. मन्दोति मन्दपञ्ञो अपञ्ञस्सेवेतं नामं. मोमूहोति अतिसम्मूळ्हो. होति तथागतोतिआदीसु सत्तो ‘‘तथागतो’’ति अधिप्पेतो. सेसमेत्थ उत्तानमेव. इमेपि चत्तारो पुब्बे पवत्तधम्मानुसारेनेव दिट्ठिया गहितत्ता पुब्बन्तकप्पिकेसु पविट्ठा.