पुब्बन्तकप्पिकसस्सतवादवण्णना
२८. एवं ब्रह्मदत्तेन वुत्तवण्णस्स अनुसन्धिवसेन तिविधं सीलं वित्थारेत्वा इदानि भिक्खुसङ्घेन वुत्तवण्णस्स अनुसन्धिवसेन – ‘‘अत्थि, भिक्खवे, अञ्ञेव धम्मा गम्भीरा दुद्दसा’’तिआदिना नयेन सुञ्ञतापकासनं आरभि. तत्थ धम्माति गुणे, देसनायं, परियत्तियं, निस्सत्तेति एवमादीसु धम्मसद्दो वत्तति.
‘‘न हि धम्मो अधम्मो च, उभो समविपाकिनो;
अधम्मो निरयं नेति, धम्मो पापेति सुग्गति’’न्ति. (थेरगा. ३०४);
आदीसु हि गुणे धम्मसद्दो. ‘‘धम्मं, वो भिक्खवे, देसेस्सामि आदिकल्याण’’न्तिआदीसु (म. नि. ३.४२०) देसनायं. ‘‘इध भिक्खु धम्मं परियापुणाति सुत्तं, गेय्य’’न्तिआदीसु (अ. नि. ५.७३) परियत्तियं. ‘‘तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्ति, खन्धा होन्ती’’तिआदीसु (ध. स. १२१) निस्सत्ते. इध पन गुणे वत्तति. तस्मा अत्थि, भिक्खवे, अञ्ञेव तथागतस्स गुणाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
गम्भीराति महासमुद्दो विय मकसतुण्डसूचिया अञ्ञत्र तथागता अञ्ञेसं ञाणेन अलब्भनेय्यपतिट्ठा, गम्भीरत्तायेव दुद्दसा. दुद्दसत्तायेव दुरनुबोधा. निब्बुतसब्बपरिळाहत्ता सन्ता, सन्तारम्मणेसु पवत्तनतोपि सन्ता. अतित्तिकरणट्ठेन पणीता, सादुरसभोजनं विय. उत्तमञाणविसयत्ता न तक्केन अवचरितब्बाति अतक्कावचरा. निपुणाति सण्हसुखुमसभावत्ता. बालानं अविसयत्ता, पण्डितेहियेव वेदितब्बाति पण्डितवेदनीया.
ये तथागतो सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेतीति ये धम्मे तथागतो अनञ्ञनेय्यो हुत्वा सयमेव अभिविसिट्ठेन ञाणेन पच्चक्खं कत्वा पवेदेति, दीपेति, कथेति, पकासेतीति अत्थो. येहीति येहि गुणधम्मेहि. यथाभुच्चन्ति यथाभूतं. वण्णं सम्मा वदमाना वदेय्युन्ति तथागतस्स वण्णं वत्तुकामा सम्मा वदेय्युं, अहापेत्वा वत्तुं सक्कुणेय्युन्ति अत्थो. कतमे च पन ते धम्मा भगवता एवं थोमिताति? सब्बञ्ञुतञ्ञाणं. यदि एवं, कस्मा बहुवचननिद्देसो कतोति? पुथुचित्तसमायोगतो चेव, पुथुआरम्मणतो च. तञ्हि चतूसु ञाणसम्पयुत्तमहाकिरियचित्तेसु लब्भति, न चस्स कोचि धम्मो आरम्मणं नाम न होति. यथाह – ‘‘अतीतं सब्बं जानातीति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तत्थ आवरणं नत्थीति अनावरणञाण’’न्तिआदि (पटि. म. १.१२०). इति पुथुचित्तसमायोगतो पुनप्पुनं उप्पत्तिवसेन पुथुआरम्मणतो च बहुवचननिद्देसो कतोति.
‘‘अञ्ञेवा’’ति इदं पनेत्थ ववत्थापनवचनं, ‘‘अञ्ञेव, न पाणातिपाता वेरमणिआदयो. गम्भीराव न उत्ताना’’ति एवं सब्बपदेहि योजेतब्बं. सावकपारमीञाणञ्हि गम्भीरं, पच्चेकबोधिञाणं पन ततो गम्भीरतरन्ति तत्थ ववत्थानं नत्थि, सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च ततोपि गम्भीरतरन्ति तत्थापि ववत्थानं नत्थि, इतो पनञ्ञं गम्भीरतरं नत्थि; तस्मा गम्भीरा वाति ववत्थानं लब्भति. तथा दुद्दसाव दुरनुबोधा वाति सब्बं वेदितब्बं.
कतमे च ते भिक्खवेति अयं पन तेसं धम्मानं कथेतुकम्यता पुच्छा. सन्ति, भिक्खवे, एके समणब्राह्मणातिआदि पुच्छाविस्सज्जनं. कस्मा पनेतं एवं आरद्धन्ति चे? बुद्धानञ्हि चत्तारि ठानानि पत्वा गज्जितं महन्तं होति, ञाणं अनुपविसति, बुद्धञाणस्स महन्तभावो पञ्ञायति, देसना गम्भीरा होति, तिलक्खणाहता, सुञ्ञतापटिसंयुत्ता. कतमानि चत्तारि? विनयपञ्ञत्तिं, भूमन्तरं, पच्चयाकारं, समयन्तरन्ति. तस्मा – ‘‘इदं लहुकं, इदं गरुकं, इदं सतेकिच्छं, इदं अतेकिच्छं, अयं आपत्ति, अयं अनापत्ति, अयं छेज्जगामिनी, अयं वुट्ठानगामिनी, अयं देसनागामिनी, अयं लोकवज्जा, अयं पण्णत्तिवज्जा, इमस्मिं वत्थुस्मिं इदं पञ्ञपेतब्ब’’न्ति यं एवं ओतिण्णे वत्थुस्मिं सिक्खापदपञ्ञापनं नाम, तत्थ अञ्ञेसं थामो वा बलं वा नत्थि; अविसयो एस अञ्ञेसं, तथागतस्सेव विसयो. इति विनयपञ्ञत्तिं पत्वा बुद्धानं गज्जितं महन्तं होति, ञाणं अनुपविसति…पे… सुञ्ञतापटिसंयुत्ताति.
तथा इमे चत्तारो सतिपट्ठाना नाम…पे… अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो नाम, पञ्च खन्धा नाम, द्वादस आयतनानि नाम, अट्ठारस धातुयो नाम, चत्तारि अरियसच्चानि नाम, बावीसतिन्द्रियानि नाम, नव हेतू नाम, चत्तारो आहारा नाम, सत्त फस्सा नाम, सत्त वेदना नाम, सत्त सञ्ञा नाम, सत्त चेतना नाम, सत्त चित्तानि नाम. एतेसु एत्तका कामावचरा धम्मा नाम, एत्तका रूपावचरअरूपावचरपरियापन्ना धम्मा नाम, एत्तका लोकिया धम्मा नाम, एत्तका लोकुत्तरा धम्मा नामाति चतुवीसतिसमन्तपट्ठानं अनन्तनयं अभिधम्मपिटकं विभजित्वा कथेतुं अञ्ञेसं थामो वा बलं वा नत्थि, अविसयो एस अञ्ञेसं, तथागतस्सेव विसयो. इति भूमन्तरपरिच्छेदं पत्वा बुद्धानं गज्जितं महन्तं होति, ञाणं अनुपविसति…पे… सुञ्ञतापटिसंयुत्ताति.
तथा अयं अविज्जा सङ्खारानं नवहाकारेहि पच्चयो होति, उप्पादो हुत्वा पच्चयो होति, पवत्तं हुत्वा, निमित्तं, आयूहनं, संयोगो, पलिबोधो, समुदयो, हेतु, पच्चयो हुत्वा पच्चयो होति, तथा सङ्खारादयो विञ्ञाणादीनं. यथाह – ‘‘कथं पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणं? अविज्जा सङ्खारानं उप्पादट्ठिति च पवत्तट्ठिति च, निमित्तट्ठिति च, आयूहनट्ठिति च, संयोगट्ठिति च, पलिबोधट्ठिति च, समुदयट्ठिति च, हेतुट्ठिति च, पच्चयट्ठिति च, इमेहि नवहाकारेहि अविज्जा पच्चयो, सङ्खारा पच्चयसमुप्पन्ना, उभोपेते धम्मा पच्चयसमुप्पन्नाति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणं. अतीतम्पि अद्धानं, अनागतम्पि अद्धानं अविज्जा सङ्खारानं उप्पादट्ठिति च…पे… जाति जरामरणस्स उप्पादट्ठिति च…पे… पच्चयट्ठिति च, इमेहि नवहाकारेहि जाति पच्चयो, जरामरणं पच्चयसमुप्पन्नं, उभोपेते धम्मा पच्चयसमुप्पन्नाति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाण’’न्ति (पटि. म. १.४५). एवमिमं तस्स तस्स धम्मस्स तथा तथा पच्चयभावेन पवत्तं तिवट्टं तियद्धं तिसन्धिं चतुसङ्खेपं वीसताकारं पटिच्चसमुप्पादं विभजित्वा कथेतुं अञ्ञेसं थामो वा बलं वा नत्थि, अविसयो एस अञ्ञेसं, तथागतस्सेव विसयो, इति पच्चयाकारं पत्वा बुद्धानं गज्जितं महन्तं होति, ञाणं अनुपविसति…पे… सुञ्ञतापटिसंयुत्ताति.
तथा चत्तारो जना सस्सतवादा नाम, चत्तारो एकच्चसस्सतवादा, चत्तारो अन्तानन्तिका, चत्तारो अमराविक्खेपिका, द्वे अधिच्चसमुप्पन्निका, सोळस सञ्ञीवादा, अट्ठ असञ्ञीवादा, अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा, सत्त उच्छेदवादा, पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादा नाम. ते इदं निस्साय इदं गण्हन्तीति द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि भिन्दित्वा निज्जटं निग्गुम्बं कत्वा कथेतुं अञ्ञेसं थामो वा बलं वा नत्थि, अविसयो एस अञ्ञेसं, तथागतस्सेव विसयो. इति समयन्तरं पत्वा बुद्धानं गज्जितं महन्तं होति, ञाणं अनुपविसति, बुद्धञाणस्स महन्तता पञ्ञायति, देसना गम्भीरा होति, तिलक्खणाहता, सुञ्ञतापटिसंयुत्ताति.
इमस्मिं पन ठाने समयन्तरं लब्भति, तस्मा सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स महन्तभावदस्सनत्थं देसनाय च सुञ्ञतापकासनविभावनत्थं समयन्तरं अनुपविसन्तो धम्मराजा – ‘‘सन्ति, भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा’’ति एवं पुच्छाविस्सज्जनं आरभि.
२९. तत्थ सन्तीति अत्थि संविज्जन्ति उपलब्भन्ति. भिक्खवेति आलपनवचनं. एकेति एकच्चे. समणब्राह्मणाति पब्बज्जूपगतभावेन समणा, जातिया ब्राह्मणा. लोकेन वा समणाति च ब्राह्मणाति च एवं सम्मता. पुब्बन्तं कप्पेत्वा विकप्पेत्वा गण्हन्तीति पुब्बन्तकप्पिका. पुब्बन्तकप्पो वा एतेसं अत्थीति पुब्बन्तकप्पिका. तत्थ अन्तोति अयं सद्दो अन्तअब्भन्तरमरियादलामकपरभागकोट्ठासेसु दिस्सति. ‘‘अन्तपूरो उदरपूरो’’तिआदीसु हि अन्ते अन्तसद्दो. ‘‘चरन्ति लोके परिवारछन्ना अन्तो असुद्धा बहि सोभमाना’’तिआदीसु (सं. नि. १.१२२) अब्भन्तरे. ‘‘कायबन्धनस्स अन्तो जीरति (चूळव. २७८). ‘‘सा हरितन्तं वा पन्थन्तं वा सेलन्तं वा उदकन्तं वा’’तिआदीसु (म. नि. १.३०४) मरियादायं. ‘‘अन्तमिदं, भिक्खवे, जीविकानं यदिदं पिण्डोल्य’’न्तिआदीसु (सं. नि. ३.८०) लामके. ‘‘एसेवन्तो दुक्खस्सा’’तिआदीसु (सं. नि. २.५१) परभागे. सब्बपच्चयसङ्खयो हि दुक्खस्स परभागो कोटीति वुच्चति. ‘‘सक्कायो खो, आवुसो, एको अन्तो’’तिआदीसु (अ. नि. ६.६१) कोट्ठासे. स्वायं इधापि कोट्ठासे वत्तति.
कप्पसद्दोपि – ‘‘तिट्ठतु, भन्ते भगवा कप्पं’’ (दी. नि. २.१६७), ‘‘अत्थि कप्पो निपज्जितुं’’ (अ. नि. ८.८०), ‘‘कप्पकतेन अकप्पकतं संसिब्बितं होती’’ति, (पाचि. ३७१) एवं आयुकप्पलेसकप्पविनयकप्पादीसु सम्बहुलेसु अत्थेसु वत्तति. इध तण्हादिट्ठीसु वत्ततीति वेदितब्बो. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘कप्पाति द्वे कप्पा, तण्हाकप्पो च दिट्ठिकप्पो चा’’ति (महानि. २८). तस्मा तण्हादिट्ठिवसेन अतीतं खन्धकोट्ठासं कप्पेत्वा पकप्पेत्वा ठिताति पुब्बन्तकप्पिकाति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. तेसं एवं पुब्बन्तं कप्पेत्वा ठितानं पुनप्पुनं उप्पज्जनवसेन पुब्बन्तमेव अनुगता दिट्ठीति पुब्बन्तानुदिट्ठिनो. ते एवंदिट्ठिनो तं पुब्बन्तं आरब्भ आगम्म पटिच्च अञ्ञम्पि जनं दिट्ठिगतिकं करोन्ता अनेकविहितानि अधिमुत्तिपदानि अभिवदन्ति अट्ठारसहि वत्थूहि.
तत्थ अनेकविहितानीति अनेकविधानि. अधिमुत्तिपदानीति अधिवचनपदानि. अथ वा भूतं अत्थं अभिभवित्वा यथासभावतो अग्गहेत्वा पवत्तनतो अधिमुत्तियोति दिट्ठियो वुच्चन्ति. अधिमुत्तीनं पदानि अधिमुत्तिपदानि, दिट्ठिदीपकानि वचनानीति अत्थो. अट्ठारसहि वत्थूहीति अट्ठारसहि कारणेहि.
३०. इदानि येहि अट्ठारसहि वत्थूहि अभिवदन्ति, तेसं कथेतुकम्यताय पुच्छाय ‘‘ते च खो भोन्तो’’तिआदिना नयेन पुच्छित्वा तानि वत्थूनि विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘सन्ति, भिक्खवे’’तिआदिमाह. तत्थ वदन्ति एतेनाति वादो, दिट्ठिगतस्सेतं अधिवचनं. सस्सतो वादो एतेसन्ति सस्सतवादा, सस्सतदिट्ठिनोति अत्थो. एतेनेव नयेन इतो परेसम्पि एवरूपानं पदानं अत्थो वेदितब्बो. सस्सतं अत्तानञ्च लोकञ्चाति रूपादीसु अञ्ञतरं अत्ताति च लोकोति च गहेत्वा तं सस्सतं अमरं निच्चं धुवं पञ्ञपेन्ति. यथाह – ‘‘रूपं अत्ता चेव लोको च सस्सतो चाति अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ति तथा वेदनं, सञ्ञं, सङ्खारे, विञ्ञाणं अत्ता चेव लोको च सस्सतो चाति अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ती’’ति.
३१. आतप्पमन्वायातिआदीसु वीरियं किलेसानं आतापनभावेन आतप्पन्ति वुत्तं. तदेव पदहनवसेन पधानं. पुनप्पुनं युत्तवसेन अनुयोगोति. एवं तिप्पभेदं वीरियं अन्वाय आगम्म पटिच्चाति अत्थो. अप्पमादो वुच्चति सतिया अविप्पवासो. सम्मा मनसिकारोति उपायमनसिकारो, पथमनसिकारो, अत्थतो ञाणन्ति वुत्तं होति. यस्मिञ्हि मनसिकारे ठितस्स पुब्बेनिवासानुस्सति ञाणं इज्झति, अयं इमस्मिं ठाने मनसिकारोति अधिप्पेतो. तस्मा वीरियञ्च सतिञ्च ञाणञ्च आगम्माति अयमेत्थ सङ्खेपत्थो. तथारूपन्ति तथाजातिकं. चेतोसमाधिन्ति चित्तसमाधिं. फुसतीति विन्दति पटिलभति. यथा समाहिते चित्तेति येन समाधिना सम्मा आहिते सुट्ठु ठपिते चित्तम्हि अनेकविहितं पुब्बेनिवासन्तिआदीनं अत्थो विसुद्धिमग्गे वुत्तो.
सो एवमाहाति सो एवं झानानुभावसम्पन्नो हुत्वा दिट्ठिगतिको एवं वदति. वञ्झोति वञ्झपसुवञ्झतालादयो विय अफलो कस्सचि अजनकोति. एतेन ‘‘अत्ता’’ति च ‘‘लोको’’ति च गहितानं झानादीनं रूपादिजनकभावं पटिक्खिपति. पब्बतकूटं विय ठितोति कूटट्ठो. एसिकट्ठायिट्ठितोति एसिकट्ठायी विय हुत्वा ठितोति एसिकट्ठायिट्ठितो. यथा सुनिखातो एसिकत्थम्भो निच्चलो तिट्ठति, एवं ठितोति अत्थो. उभयेनपि लोकस्स विनासाभावं दीपेति. केचि पन ईसिकट्ठायिट्ठितोति पाळिं वत्वा मुञ्जे ईसिका विय ठितोति वदन्ति. तत्रायमधिप्पायो – यदिदं जायतीति वुच्चति, तं मुञ्जतो ईसिका विय विज्जमानमेव निक्खमति. यस्मा च ईसिकट्ठायिट्ठितो, तस्मा तेव सत्ता सन्धावन्ति, इतो अञ्ञत्थ गच्छन्तीति अत्थो.
संसरन्तीति अपरापरं सञ्चरन्ति. चवन्तीति एवं सङ्ख्यं गच्छन्ति. तथा उपपज्जन्तीति. अट्ठकथायं पन पुब्बे ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति वत्वा इदानि ते च सत्ता सन्धावन्तीतिआदिना वचनेन अयं दिट्ठिगतिको अत्तनायेव अत्तनो वादं भिन्दति, दिट्ठिगतिकस्स दस्सनं नाम न निबद्धं, थुसरासिम्हि निखातखाणु विय चञ्चलं, उम्मत्तकपच्छियं पूवखण्डगूथगोमयादीनि विय चेत्थ सुन्दरम्पि असुन्दरम्पि होति येवाति वुत्तं. अत्थित्वेव सस्सतिसमन्ति एत्थ सस्सतीति निच्चं विज्जमानताय महापथविंव मञ्ञति, तथा सिनेरुपब्बतचन्दिमसूरिये. ततो तेहि समं अत्तानं मञ्ञमाना अत्थि त्वेव सस्सतिसमन्ति वदन्ति.
इदानि सस्सतो अत्ता च लोको चातिआदिकाय पटिञ्ञाय साधनत्थं हेतुं दस्सेन्तो ‘‘तं किस्स हेतु? अहञ्हि आतप्पमन्वाया’’तिआदिमाह. तत्थ इमिनामहं एतं जानामीति इमिना विसेसाधिगमेन अहं एतं पच्चक्खतो जानामि, न केवलं सद्धामत्तकेनेव वदामीति दस्सेति, मकारो पनेत्थ पदसन्धिकरणत्थं वुत्तो. इदं, भिक्खवे, पठमं ठानन्ति चतूहि वत्थूहीति वत्थुसद्देन वुत्तेसु चतूसु ठानेसु इदं पठमं ठानं, इदं जातिसतसहस्समत्तानुस्सरणं पठमं कारणन्ति अत्थो.
३२-३३. उपरि वारद्वयेपि एसेव नयो. केवलञ्हि अयं वारो अनेकजातिसतसहस्सानुस्सरणवसेन वुत्तो. इतरे दसचत्तालीससंवट्टविवट्टकप्पानुस्सरणवसेन. मन्दपञ्ञो हि तित्थियो अनेकजातिसतसहस्समत्तं अनुस्सरति, मज्झिमपञ्ञो दससंवट्टविवट्टकप्पानि, तिक्खपञ्ञो चत्तालीसं, न ततो उद्धं.
३४. चतुत्थवारे तक्कयतीति तक्की, तक्को वा अस्स अत्थीति तक्की. तक्केत्वा वितक्केत्वा दिट्ठिगाहिनो एतं अधिवचनं. वीमंसाय समन्नागतोति वीमंसी. वीमंसा नाम तुलना रुच्चना खमना. यथा हि पुरिसो यट्ठिया उदकं वीमंसित्वा ओतरति, एवमेव यो तुलयित्वा रुच्चित्वा खमापेत्वा दिट्ठिं गण्हाति, सो ‘‘वीमंसी’’ति वेदितब्बो. तक्कपरियाहतन्ति तक्केन परियाहतं, तेन तेन परियायेन तक्केत्वाति अत्थो. वीमंसानुचरितन्ति ताय वुत्तप्पकाराय वीमंसाय अनुचरितं. सयंपटिभानन्ति अत्तनो पटिभानमत्तसञ्जातं. एवमाहाति सस्सतदिट्ठिं गहेत्वा एवं वदति.
तत्थ चतुब्बिधो तक्की – अनुस्सुतिको, जातिस्सरो, लाभी, सुद्धतक्किकोति. तत्थ यो ‘‘वेस्सन्तरो नाम राजा अहोसी’’तिआदीनि सुत्वा ‘‘तेन हि यदि वेस्सन्तरोव भगवा, सस्सतो अत्ता’’ति तक्कयन्तो दिट्ठिं गण्हाति, अयं अनुस्सुतिको नाम. द्वे तिस्सो जातियो सरित्वा – ‘‘अहमेव पुब्बे असुकस्मिं नाम अहोसिं, तस्मा सस्सतो अत्ता’’ति तक्कयन्तो जातिस्सरतक्किको नाम. यो पन लाभिताय ‘‘यथा मे इदानि अत्ता सुखी होति, अतीतेपि एवं अहोसि, अनागतेपि भविस्सती’’ति तक्कयित्वा दिट्ठिं गण्हाति, अयं लाभीतक्किको नाम. ‘‘एवं सति इदं होती’’ति तक्कमत्तेनेव गण्हन्तो पन सुद्धतक्किको नाम.
३५. एतेसं वा अञ्ञतरेनाति एतेसंयेव चतुन्नं वत्थूनं अञ्ञतरेन एकेन वा द्वीहि वा तीहि वा. नत्थि इतो बहिद्धाति इमेहि पन वत्थूहि बहि अञ्ञं एकं कारणम्पि सस्सतपञ्ञत्तिया नत्थीति अप्पटिवत्तियं सीहनादं नदति.
३६. तयिदं, भिक्खवे, तथागतो पजानातीति भिक्खवे, तं इदं चतुब्बिधम्पि दिट्ठिगतं तथागतो नानप्पकारतो जानाति. ततो तं पजाननाकारं दस्सेन्तो इमे दिट्ठिट्ठानातिआदिमाह. तत्थ दिट्ठियोव दिट्ठिट्ठाना नाम. अपि च दिट्ठीनं कारणम्पि दिट्ठिट्ठानमेव. यथाह ‘‘कतमानि अट्ठ दिट्ठिट्ठानानि? खन्धापि दिट्ठिट्ठानं, अविज्जापि, फस्सोपि, सञ्ञापि, वितक्कोपि, अयोनिसोमनसिकारोपि, पापमित्तोपि, परतोघोसोपि दिट्ठिट्ठान’’न्ति. ‘‘खन्धा हेतु, खन्धा पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय समुट्ठानट्ठेन, एवं खन्धापि दिट्ठिट्ठानं. अविज्जा हेतु…पे… पापमित्तो हेतु. परतोघोसो हेतु, परतोघोसो पच्चयो दिट्ठिट्ठानं उपादाय समुट्ठानट्ठेन, एवं परतोघोसोपि दिट्ठिट्ठान’’न्ति (पटि. म. १.१२४). एवंगहिताति दिट्ठिसङ्खाता ताव दिट्ठिट्ठाना – ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति एवंगहिता आदिन्ना, पवत्तिताति अत्थो. एवंपरामट्ठाति निरासङ्कचित्तताय पुनप्पुनं आमट्ठा परामट्ठा, ‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’न्ति परिनिट्ठापिता. कारणसङ्खाता पन दिट्ठिट्ठाना यथा गय्हमाना दिट्ठियो समुट्ठापेन्ति, एवं आरम्मणवसेन च पवत्तनवसेन च आसेवनवसेन च गहिता. अनादीनवदस्सिताय पुनप्पुनं गहणवसेन परामट्ठा. एवंगतिकाति एवं निरयतिरच्छानपेत्तिविसयगतिकानं अञ्ञतरगतिका. एवं अभिसम्परायाति इदं पुरिमपदस्सेव वेवचनं, एवंविधपरलोकाति वुत्तं होति.
तञ्च तथागतो पजानातीति न केवलञ्च तथागतो सकारणं सगतिकं दिट्ठिगतमेव पजानाति, अथ खो तञ्च सब्बं पजानाति, ततो च उत्तरितरं सीलञ्चेव समाधिञ्च सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च पजानाति. तञ्च पजाननं न परामसतीति तञ्च एवंविधं अनुत्तरं विसेसं पजानन्तोपि अहं पजानामीति तण्हादिट्ठिमानपरामासवसेन तञ्च न परामसति. अपरामसतो चस्स पच्चत्तञ्ञेव निब्बुति विदिताति एवं अपरामसतो चस्स अपरामासपच्चया सयमेव अत्तनायेव तेसं परामासकिलेसानं निब्बुति विदिता. पाकटं, भिक्खवे, तथागतस्स निब्बानन्ति दस्सेति.
इदानि यथापटिपन्नेन तथागतेन सा निब्बुति अधिगता, तं पटिपत्तिं दस्सेतुं यासु वेदनासु रत्ता तित्थिया ‘‘इध सुखिनो भविस्साम, एत्थ सुखिनो भविस्सामा’’ति दिट्ठिगहनं पविसन्ति, तासंयेव वेदनानं वसेन कम्मट्ठानं आचिक्खन्तो वेदनानं समुदयञ्चातिआदिमाह. तत्थ यथाभूतं विदित्वाति ‘‘अविज्जासमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति, तण्हासमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति, कम्मसमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति, फस्ससमुदया वेदनासमुदयोति पच्चयसमुदयट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सति (पटि. म. १.५०). निब्बत्तिलक्खणं पस्सन्तोपि वेदनाक्खन्धस्स उदयं पस्सती’’ति इमेसं पञ्चन्नं लक्खणानं वसेन वेदनानं समुदयं यथाभूतं विदित्वा; ‘‘अविज्जानिरोधा वेदनानिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सति, तण्हानिरोधा वेदनानिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सति, कम्मनिरोधा वेदनानिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सति, फस्सनिरोधा वेदनानिरोधोति पच्चयनिरोधट्ठेन वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सति. विपरिणामलक्खणं पस्सन्तोपि वेदनाक्खन्धस्स वयं पस्सती’’ति (पटि. म. १.५०) इमेसं पञ्चन्नं लक्खणानं वसेन वेदनानं अत्थङ्गमं यथाभूतं विदित्वा, ‘‘यं वेदनं पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं वेदनाय अस्सादो’’ति (सं. नि. ३.२६) एवं अस्सादञ्च यथाभूतं विदित्वा, ‘‘यं वेदना अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा, अयं वेदनाय आदीनवो’’ति एवं आदीनवञ्च यथाभूतं विदित्वा, ‘‘यो वेदनाय छन्दरागविनयो छन्दरागप्पहानं, इदं वेदनाय निस्सरण’’न्ति एवं निस्सरणञ्च यथाभूतं विदित्वा विगतछन्दरागताय अनुपादानो अनुपादाविमुत्तो, भिक्खवे, तथागतो; यस्मिं उपादाने सति किञ्चि उपादियेय्य, उपादिन्नत्ता च खन्धो भवेय्य, तस्स अभावा किञ्चि धम्मं अनुपादियित्वाव विमुत्तो भिक्खवे तथागतोति.
३७. इमे खो ते, भिक्खवेति ये ते अहं – ‘‘कतमे, च ते, भिक्खवे, धम्मा गम्भीरा’’ति अपुच्छिं, ‘‘इमे खो ते, भिक्खवे, तञ्च तथागतो पजानाति ततो च उत्तरितरं पजानाती’’ति एवं निद्दिट्ठा सब्बञ्ञुतञ्ञाणधम्मा गम्भीरा दुद्दसा…पे… पण्डितवेदनीयाति वेदितब्बा. येहि तथागतस्स नेव पुथुज्जनो, न सोतापन्नादीसु अञ्ञतरो वण्णं यथाभूतं वत्तुं सक्कोति, अथ खो तथागतोव यथाभूतं वण्णं सम्मा वदमानो वदेय्याति एवं पुच्छमानेनापि सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव पुट्ठं, निय्यातेन्तेनापि तदेव निय्यातितं, अन्तरा पन दिट्ठियो विभत्ताति.
पठमभाणवारवण्णना निट्ठिता.