एकच्चसस्सतवादवण्णना

३८. एकच्चसस्सतिकाति एकच्चसस्सतवादा. ते दुविधा होन्ति – सत्तेकच्चसस्सतिका, सङ्खारेकच्चसस्सतिकाति. दुविधापि इध गहितायेव.

३९. यन्ति निपातमत्तं. कदाचीति किस्मिञ्चि काले. करहचीति तस्सेव वेवचनं. दीघस्स अद्धुनोति दीघस्स कालस्स. अच्चयेनाति अतिक्कमेन. संवट्टतीति विनस्सति. येभुय्येनाति ये उपरिब्रह्मलोकेसु वा अरूपेसु वा निब्बत्तन्ति, तदवसेसे सन्धाय वुत्तं. झानमनेन निब्बत्तत्ता मनोमया. पीति तेसं भक्खो आहारोति पीतिभक्खा. अत्तनोव तेसं पभाति सयंपभा. अन्तलिक्खे चरन्तीति अन्तलिक्खचरा. सुभेसु उय्यानविमानकप्परुक्खादीसु तिट्ठन्तीति, सुभट्ठायिनो सुभा वा मनोरम्मवत्थाभरणा हुत्वा तिट्ठन्तीति सुभट्ठायिनो. चिरं दीघमद्धानन्ति उक्कंसेन अट्ठ कप्पे.

४०. विवट्टतीति सण्ठाति. सुञ्ञं ब्रह्मविमानन्ति पकतिया निब्बत्तसत्तानं नत्थिताय सुञ्ञं, ब्रह्मकायिकभूमि निब्बत्ततीति अत्थो. तस्स कत्ता वा कारेता वा नत्थि, विसुद्धिमग्गे वुत्तनयेन पन कम्मपच्चयउतुसमुट्ठाना रतनभूमि निब्बत्तति. पकतिनिब्बत्तिट्ठानेसुयेव चेत्थ उय्यानकप्परुक्खादयो निब्बत्तन्ति. अथ सत्तानं पकतिया वसितट्ठाने निकन्ति उप्पज्जति, ते पठमज्झानं भावेत्वा ततो ओतरन्ति, तस्मा अथ खो अञ्ञतरो सत्तोतिआदिमाह. आयुक्खया वा पुञ्ञक्खया वाति ये उळारं पुञ्ञकम्मं कत्वा यत्थ कत्थचि अप्पायुके देवलोके निब्बत्तन्ति, ते अत्तनो पुञ्ञबलेन ठातुं न सक्कोन्ति, तस्स पन देवलोकस्स आयुप्पमाणेनेव चवन्तीति आयुक्खया चवन्तीति वुच्चन्ति. ये पन परित्तं पुञ्ञकम्मं कत्वा दीघायुकदेवलोके निब्बत्तन्ति, ते यावतायुकं ठातुं न सक्कोन्ति, अन्तराव चवन्तीति पुञ्ञक्खया चवन्तीति वुच्चन्ति. दीघमद्धानं तिट्ठतीति कप्पं वा उपड्ढकप्पं वा.

४१. अनभिरतीति अपरस्सापि सत्तस्स आगमनपत्थना. या पन पटिघसम्पयुत्ता उक्कण्ठिता, सा ब्रह्मलोके नत्थि. परितस्सनाति उब्बिज्जना फन्दना, सा पनेसा तासतस्सना, तण्हातस्सना, दिट्ठितस्सना, ञाणतस्सनाति चतुब्बिधा होति. तत्थ ‘‘जातिं पटिच्च भयं भयानकं छम्भितत्तं लोमहंसो चेतसो उत्रासो. जरं… ब्याधिं… मरणं पटिच्च…पे… उत्रासो’’ति (विभ. ९२१) अयं तासतस्सना नाम. ‘‘अहो वत अञ्ञेपि सत्ता इत्थत्तं आगच्छेय्यु’’न्ति (दी. नि. ३.३८) अयं तण्हातस्सना नाम. ‘‘परितस्सितविप्फन्दितमेवा’’ति अयं दिट्ठितस्सना नाम. ‘‘तेपि तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा येभुय्येन भयं संवेगं सन्तासं आपज्जन्ती’’ति (अ. नि. ४.३३) अयं ञाणतस्सना नाम. इध पन तण्हातस्सनापि दिट्ठितस्सनापि वट्टति. ब्रह्मविमानन्ति इध पन पठमाभिनिब्बत्तस्स अत्थिताय सुञ्ञन्ति न वुत्तं. उपपज्जन्तीति उपपत्तिवसेन उपगच्छन्ति. सहब्यतन्ति सहभावं.

४२. अभिभूति अभिभवित्वा ठितो जेट्ठकोहमस्मीति. अनभिभूतोति अञ्ञेहि अनभिभूतो. अञ्ञदत्थूति एकंसवचने निपातो. दस्सनवसेन दसो, सब्बं पस्सामीति अत्थो. वसवत्तीति सब्बं जनं वसे वत्तेमि. इस्सरो कत्ता निम्माताति अहं लोके इस्सरो, अहं लोकस्स कत्ता च निम्माता च, पथवी – हिमवन्त-सिनेरु-चक्कवाळ-महासमुद्द-चन्दिम-सूरिया मया निम्मिताति. सेट्ठो सजिताति अहं लोकस्स उत्तमो च सजिता च, ‘‘त्वं खत्तियो नाम होहि, त्वं ब्राह्मणो, वेस्सो, सुद्दो, गहट्ठो, पब्बजितो नाम. अन्तमसो त्वं ओट्ठो होहि, गोणो होही’’ति ‘‘एवं सत्तानं संविसजेता अह’’न्ति मञ्ञति. वसी पिता भूतभब्यानन्ति (दी. नि. १.१७) अहमस्मि चिण्णवसिताय वसी, अहं पिता भूतानञ्च भब्यानञ्चाति मञ्ञति. तत्थ अण्डजजलाबुजा सत्ता अन्तोअण्डकोसे चेव अन्तोवत्थिम्हि च भब्या नाम, बहि निक्खन्तकालतो पट्ठाय भूता नाम. संसेदजा पठमचित्तक्खणे भब्या, दुतियतो पट्ठाय भूता. ओपपातिका पठमइरियापथे भब्या, दुतियतो पट्ठाय भूताति वेदितब्बा. ते सब्बेपि मय्हं पुत्ताति सञ्ञाय ‘‘अहं पिता भूतभब्यान’’न्ति मञ्ञति.

इदानि कारणतो साधेतुकामो – ‘‘मया इमे सत्ता निम्मिता’’ति पटिञ्ञं कत्वा ‘‘तं किस्स हेतू’’तिआदिमाह. इत्थत्तन्ति इत्थभावं, ब्रह्मभावन्ति अत्थो. इमिना मयन्ति अत्तनो कम्मवसेन चुतापि उपपन्नापि च केवलं मञ्ञनामत्तेनेव ‘‘इमिना मयं निम्मिता’’ति मञ्ञमाना वङ्कच्छिद्दे वङ्कआणी विय ओनमित्वा तस्सेव पादमूलं गच्छन्तीति.

४३. वण्णवन्ततरो चाति वण्णवन्ततरो, अभिरूपो पासादिकोति अत्थो. महेसक्खतरोति इस्सरियपरिवारवसेन महायसतरो.

४४. ठानं खो पनेतन्ति कारणं खो पनेतं. सो ततो चवित्वा अञ्ञत्र न गच्छति, इधेव आगच्छति, तं सन्धायेतं वुत्तं. अगारस्माति गेहा. अनगारियन्ति पब्बज्जं. पब्बज्जा हि यस्मा अगारस्स हि तं कसिगोरक्खादिकम्मं तत्थ नत्थि, तस्मा अनगारियन्ति वुच्चति. पब्बजतीति उपगच्छति. ततो परं नानुस्सरतीति ततो पुब्बेनिवासा परं न सरति, सरितुं असक्कोन्तो तत्थ ठत्वा दिट्ठिं गण्हाति.

निच्चोतिआदीसु तस्स उपपत्तिं अपस्सन्तो निच्चोति वदति, मरणं अपस्सन्तो धुवोति, सदाभावतो सस्सतोति, जरावसेनापि विपरिणामस्स अभावतो अविपरिणामधम्मोति. सेसमेत्थ पठमवारे उत्तानमेवाति.

४५-४६. दुतियवारे खिड्डाय पदुस्सन्ति विनस्सन्तीति खिड्डापदोसिका, पदूसिकातिपि पाळिं लिखन्ति, सा अट्ठकथायं नत्थि. अतिवेलन्ति अतिकालं, अतिचिरन्ति अत्थो. हस्सखिड्डारतिधम्मसमापन्नाति हस्सरति धम्मञ्चेव खिड्डारतिधम्मञ्च समापन्ना अनुयुत्ता, केळिहस्ससुखञ्चेव कायिकवाचसिककीळासुखञ्च अनुयुत्ता, वुत्तप्पकाररतिधम्मसमङ्गिनो हुत्वा विहरन्तीति अत्थो.

सति सम्मुस्सतीति खादनीयभोजनीयेसु सति सम्मुस्सति. ते किर पुञ्ञविसेसाधिगतेन महन्तेन अत्तनो सिरिविभवेन नक्खत्तं कीळन्ता ताय सम्पत्तिमहन्तताय – ‘‘आहारं परिभुञ्जिम्ह, न परिभुञ्जिम्हा’’तिपि न जानन्ति. अथ एकाहारातिक्कमनतो पट्ठाय निरन्तरं खादन्तापि पिवन्तापि चवन्तियेव, न तिट्ठन्ति. कस्मा? कम्मजतेजस्स बलवताय, करजकायस्स मन्दताय, मनुस्सानञ्हि कम्मजतेजो मन्दो, करजकायो बलवा. तेसं तेजस्स मन्दताय करजकायस्स बलवताय सत्ताहम्पि अतिक्कमित्वा उण्होदकअच्छयागुआदीहि सक्का वत्थुं उपत्थम्भेतुं. देवानं पन तेजो बलवा होति, करजं मन्दं. ते एकं आहारवेलं अतिक्कमित्वाव सण्ठातुं न सक्कोन्ति. यथा नाम गिम्हानं मज्झन्हिके तत्तपासाणे ठपितं पदुमं वा उप्पलं वा सायन्हसमये घटसतेनापि सिञ्चियमानं पाकतिकं न होति, विनस्सतियेव. एवमेव पच्छा निरन्तरं खादन्तापि पिवन्तापि चवन्तियेव, न तिट्ठन्ति. तेनाह ‘‘सतिया सम्मोसा ते देवा तम्हा काया चवन्ती’’ति. कतमे पन ते देवाति? इमे देवाति अट्ठकथायं विचारणा नत्थि, ‘‘देवानं कम्मजतेजो बलवा होति, करजं मन्द’’न्ति अविसेसेन वुत्तत्ता पन ये केचि कबळीकाराहारूपजीविनो देवा एवं करोन्ति, तेयेव चवन्तीति वेदितब्बा. केचि पनाहु – ‘‘निम्मानरतिपरनिम्मितवसवत्तिनो ते देवा’’ति. खिड्डापदुस्सनमत्तेनेव हेते खिड्डापदोसिकाति वुत्ता. सेसमेत्थ पुरिमनयेनेव वेदितब्बं.

४७-४८. ततियवारे मनेन पदुस्सन्ति विनस्सन्तीति मनोपदोसिका, एते चातुमहाराजिका. तेसु किर एको देवपुत्तो – नक्खत्तं कीळिस्सामीति सपरिवारो रथेन वीथिं पटिपज्जति, अथञ्ञो निक्खमन्तो तं पुरतो गच्छन्तं दिस्वा – ‘भो अयं कपणो’, अदिट्ठपुब्बं विय एतं दिस्वा – ‘‘पीतिया उद्धुमातो विय भिज्जमानो विय च गच्छती’’ति कुज्झति. पुरतो गच्छन्तोपि निवत्तित्वा तं कुद्धं दिस्वा – कुद्धा नाम सुविदिता होन्तीति कुद्धभावमस्स ञत्वा – ‘‘त्वं कुद्धो, मय्हं किं करिस्ससि, अयं सम्पत्ति मया दानसीलादीनं वसेन लद्धा, न तुय्हं वसेना’’ति पटिकुज्झति. एकस्मिञ्हि कुद्धे इतरो अकुद्धो रक्खति, उभोसु पन कुद्धेसु एकस्स कोधो इतरस्स पच्चयो होति. तस्सपि कोधो इतरस्स पच्चयो होतीति उभो कन्दन्तानंयेव ओरोधानं चवन्ति. अयमेत्थ धम्मता. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

४९-५२. तक्कीवादे अयं चक्खादीनं भेदं पस्सति, चित्तं पन यस्मा पुरिमं पुरिमं पच्छिमस्स पच्छिमस्स पच्चयं दत्वाव निरुज्झति, तस्मा चक्खादीनं भेदतो बलवतरम्पि चित्तस्स भेदं न पस्सति. सो तं अपस्सन्तो यथा नाम सकुणो एकं रुक्खं जहित्वा अञ्ञस्मिं निलीयति, एवमेव इमस्मिं अत्तभावे भिन्ने चित्तं अञ्ञत्र गच्छतीति गहेत्वा एवमाह. सेसमेत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.