महासीलवण्णना

२१. इतो परं महासीलं होति. अङ्गन्ति हत्थपादादीसु येन केनचि एवरूपेन अङ्गेन समन्नागतो दीघायु यसवा होतीतिआदिनयप्पवत्तं अङ्गसत्थं. निमित्तन्ति निमित्तसत्थं. पण्डुराजा किर तिस्सो मुत्तायो मुट्ठियं कत्वा नेमित्तिकं पुच्छि – ‘‘किं मे हत्थे’’ति? सो इतो चितो च विलोकेसि, तस्मिञ्च समये घरगोलिकाय मक्खिका गय्हन्ती मुत्ता, सो ‘‘मुत्ता’’ति आह. पुन ‘‘कती’’ति पुट्ठो कुक्कुटस्स तिक्खत्तुं रवन्तस्स सद्दं सुत्वा ‘‘तिस्सो’’ति आह. एवं तं तं आदिसित्वा निमित्तमनुयुत्ता विहरन्ति.

उप्पातन्ति असनिपातादीनं महन्तानं उप्पतितं, तञ्हि दिस्वा ‘‘इदं भविस्सति, एवं भविस्सती’’ति आदिसन्ति. सुपिनन्ति यो पुब्बण्हसमये सुपिनं पस्सति, एवं विपाको होति; यो इदं नाम पस्सति, तस्स इदं नाम होतीतिआदिना नयेन सुपिनकं अनुयुत्ता विहरन्ति. लक्खणन्ति इमिना लक्खणेन समन्नागतो राजा होति, इमिना उपराजातिआदिकं. मूसिकच्छिन्नन्ति उन्दूरखायितं. तेनापि हि अहते वा वत्थे अनहते वा वत्थे इतो पट्ठाय एवं छिन्ने इदं नाम होतीति आदिसन्ति. अग्गिहोमन्ति एवरूपेन दारुना एवं हुते इदं नाम होतीति अग्गिजुहनं. दब्बिहोमादीनिपि अग्गिहोमानेव, एवरूपाय दब्बिया ईदिसेहि कणादीहि हुते इदं नाम होतीति एवं पवत्तिवसेन पन विसुं वुत्तानि.

तत्थ कणोति कुण्डको. तण्डुलाति सालिआदीनञ्चेव तिणजातीनञ्च तण्डुला. सप्पीति गोसप्पिआदिकं. तेलन्ति तिलतेलादिकं. सासपादीनि पन मुखेन गहेत्वा अग्गिम्हि पक्खिपनं, विज्जं परिजप्पित्वा जुहनं वा मुखहोमं. दक्खिणक्खकजण्णुलोहितादीहि जुहनं लोहितहोमं. अङ्गविज्जाति पुब्बे अङ्गमेव दिस्वा ब्याकरणवसेन अङ्गं वुत्तं, इध अङ्गुलट्ठिं दिस्वा विज्जं परिजप्पित्वा अयं कुलपुत्तो वा नो वा, सिरीसम्पन्नो वा नो वातिआदिब्याकरणवसेन अङ्गविज्जा वुत्ता. वत्थुविज्जाति घरवत्थुआरामवत्थादीनं गुणदोससल्लक्खणविज्जा. मत्तिकादिविसेसं दिस्वापि हि विज्जं परिजप्पित्वा हेट्ठा पथवियं तिंसरतनमत्ते, आकासे च असीतिरतनमत्ते पदेसे गुणदोसं पस्सन्ति. खत्तविज्जाति अब्भेय्यमासुरक्खराजसत्थादिसत्थं. सिवविज्जाति सुसाने पविसित्वा सन्तिकरणविज्जा, सिङ्गालरुतविज्जातिपि वदन्ति. भूतविज्जाति भूतवेज्जमन्तो. भूरिविज्जाति भूरिघरे वसन्तेन उग्गहेतब्बमन्तो. अहिविज्जाति सप्पदट्ठतिकिच्छनविज्जा चेव सप्पाव्हायनविज्जा च. विसविज्जाति याय, पुराणविसं वा रक्खन्ति, नवविसं वा करोन्ति विसवन्तमेव वा. विच्छिकविज्जाति विच्छिकदट्ठतिकिच्छनविज्जा. मूसिकविज्जायपि एसेव नयो. सकुणविज्जाति सपक्खकअपक्खकद्विपदचतुप्पदानं रुतगतादिवसेन सकुणञाणं. वायसविज्जाति काकरुतञाणं, तं विसुञ्ञेव सत्थं, तस्मा विसुं वुत्तं.

पक्कज्झानन्ति परिपाकगतचिन्ता. इदानि ‘‘अयं एत्तकं जीविस्सति, अयं एत्तक’’न्ति एवं पवत्तं आदिट्ठञाणन्ति अत्थो. सरपरित्ताणन्ति सररक्खणं, यथा अत्तनो उपरि न आगच्छति, एवं करणविज्जा. मिगचक्कन्ति इदं सब्बसङ्गाहिकं सब्बसकुणचतुप्पदानं रुतञाणवसेन वुत्तं.

२२. मणिलक्खणादीसु एवरूपो मणि पसत्थो, एवरूपो अपसत्थो, सामिनो आरोग्यइस्सरियादीनं हेतु होति, न होतीति, एवं वण्णसण्ठानादिवसेन मणिआदीनं लक्खणं अनुयुत्ता विहरन्तीति अत्थो. तत्थ आवुधन्ति ठपेत्वा असिआदीनि अवसेसं आवुधं. इत्थिलक्खणादीनिपि यम्हि कुले ते इत्थिपुरिसादयो वसन्ति, तस्स वुड्ढिहानिवसेनेव वेदितब्बानि. अजलक्खणादीसु पन एवरूपानं अजादीनं मंसं खादितब्बं, एवरूपानं न खादितब्बन्ति अयं विसेसो वेदितब्बो.

अपि चेत्थ गोधाय लक्खणे चित्तकम्मपिळन्धनादीसुपि एवरूपाय गोधाय सति इदं नाम होतीति अयं विसेसो वेदितब्बो. इदञ्चेत्थ वत्थु – एकस्मिं किर विहारे चित्तकम्मे गोधं अग्गिं धममानं अकंसु. ततो पट्ठाय भिक्खूनं महाविवादो जातो. एको आगन्तुकभिक्खु तं दिस्वा मक्खेसि. ततो पट्ठाय विवादो मन्दीभूतो होति. कण्णिकलक्खणं पिळन्धनकण्णिकायपि गेहकण्णिकायपि वसेन वेदितब्बं. कच्छपलक्खणं गोधालक्खणसदिसमेव. मिगलक्खणं सब्बसङ्गाहिकं सब्बचतुप्पदानं लक्खणवसेन वुत्तं.

२३. रञ्ञं निय्यानं भविस्सतीति असुकदिवसे असुकनक्खत्तेन असुकस्स नाम रञ्ञो निग्गमनं भविस्सतीति एवं राजूनं पवासगमनं ब्याकरोति. एस नयो सब्बत्थ. केवलं पनेत्थ अनिय्यानन्ति विप्पवुत्थानं पुन आगमनं. अब्भन्तरानं रञ्ञं उपयानं भविस्सति, बाहिरानं रञ्ञं अपयानन्ति अन्तोनगरे अम्हाकं राजा पटिविरुद्धं बहिराजानं उपसङ्कमिस्सति, ततो तस्स पटिक्कमनं भविस्सतीति एवं रञ्ञं उपयानापयानं ब्याकरोति. दुतियपदेपि एसेव नयो. जयपराजया पाकटायेव.

२४. चन्दग्गाहादयो असुकदिवसे राहु चन्दं गहेस्सतीति ब्याकरणवसेनेव वेदितब्बा. अपि च नक्खत्तस्स अङ्गारकादिगाहसमायोगोपि नक्खत्तगाहोयेव. उक्कापातोति आकासतो उक्कानं पतनं. दिसाडाहोति दिसाकालुसियं अग्गिसिखधूमसिखादीहि आकुलभावो विय. देवदुद्रभीति सुक्खवलाहकगज्जनं. उग्गमनन्ति उदयनं. ओक्कमनन्ति अत्थङ्गमनं. संकिलेसन्ति अविसुद्धता. वोदानन्ति विसुद्धता. एवं विपाकोति लोकस्स एवं विविधसुखदुक्खावहो.

२५. सुवुट्ठिकाति देवस्स सम्माधारानुप्पवेच्छनं. दुब्बुट्ठिकाति अवग्गाहो, वस्सविबन्धोति वुत्तं होति. मुद्दाति हत्थमुद्दा. गणना वुच्चति अच्छिद्दकगणना. सङ्खानन्ति सङ्कलनसटुप्पादनादिवसेन पिण्डगणना. यस्स सा पगुणा होति, सो रुक्खम्पि दिस्वा एत्तकानि एत्थ पण्णानीति जानाति. कावेय्यन्ति ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, कवी. कतमे चत्तारो? चिन्ताकवि, सुतकवि, अत्थकवि, पटिभानकवी’’ति (अ. नि. ४.२३१). इमेसं चतुन्नं कवीनं अत्तनो चिन्तावसेन वा; ‘‘वेस्सन्तरो नाम राजा अहोसी’’तिआदीनि सुत्वा सुतवसेन वा; इमस्स अयं अत्थो, एवं तं योजेस्सामीति एवं अत्थवसेन वा; किञ्चिदेव दिस्वा तप्पटिभागं कत्तब्बं करिस्सामीति एवं ठानुप्पत्तिकपटिभानवसेन वा; जीविकत्थाय कब्यकरणं. लोकायतं वुत्तमेव.

२६. आवाहनं नाम इमस्स दारकस्स असुककुलतो असुकनक्खत्तेन दारिकं आनेथाति आवाहकरणं. विवाहनन्ति इमं दारिकं असुकस्स नाम दारकस्स असुकनक्खत्तेन देथ, एवमस्सा वुड्ढि भविस्सतीति विवाहकरणं. संवरणन्ति संवरणं नाम ‘अज्ज नक्खत्तं सुन्दरं, अज्जेव समग्गा होथ, इति वो वियोगो न भविस्सती’ति एवं समग्गकरणं. विवरणं नाम ‘सचे वियुज्जितुकामत्थ, अज्जेव वियुज्जथ, इति वो पुन संयोगो न भविस्सती’ति एवं विसंयोगकरणं. सङ्किरणन्ति ‘उट्ठानं वा इणं वा दिन्नं धनं अज्ज सङ्कड्ढथ, अज्ज सङ्कड्ढितञ्हि तं थावरं होती’ति एवं धनपिण्डापनं. विकिरणन्ति ‘सचे पयोगउद्धारादिवसेन धनं पयोजितुकामत्थ, अज्ज पयोजितं दिगुणचतुग्गुणं होती’ति एवं धनपयोजापनं. सुभगकरणन्ति पियमनापकरणं वा सस्सिरीककरणं वा. दुब्भगकरणन्ति तब्बिपरीतं. विरुद्धगब्भकरणन्ति विरुद्धस्स विलीनस्स अट्ठितस्स मतस्स गब्भस्स करणं. पुन अविनासाय भेसज्जदानन्ति अत्थो. गब्भो हि वातेन, पाणकेहि, कम्मुना चाति तीहि कारणेहि विनस्सति. तत्थ वातेन विनस्सन्ते निब्बापनीयं सीतलं भेसज्जं देति, पाणकेहि विनस्सन्ते पाणकानं पटिकम्मं करोति, कम्मुना विनस्सन्ते पन बुद्धापि पटिबाहितुं न सक्कोन्ति.

जिव्हानिबन्धनन्ति मन्तेन जिव्हाय बन्धकरणं. हनुसंहननन्ति मुखबन्धमन्तेन यथा हनुकं चालेतुं न सक्कोन्ति, एवं बन्धकरणं. हत्थाभिजप्पनन्ति हत्थानं परिवत्तनत्थं मन्तजप्पनं. तस्मिं किर मन्ते सत्तपदन्तरे ठत्वा जप्पिते इतरो हत्थे परिवत्तेत्वा खिपति. कण्णजप्पनन्ति कण्णेहि सद्दं अस्सवनत्थाय विज्जाय जप्पनं. तं किर जप्पित्वा विनिच्छयट्ठाने यं इच्छति, तं भणति, पच्चत्थिको तं न सुणाति, ततो पटिवचनं सम्पादेतुं न सक्कोति. आदासपञ्हन्ति आदासे देवतं ओतारेत्वा पञ्हपुच्छनं. कुमारिकपञ्हन्ति कुमारिकाय सरीरे देवतं ओतारेत्वा पञ्हपुच्छनं. देवपञ्हन्ति दासिया सरीरे देवतं ओतारेत्वा पञ्हपुच्छनं. आदिच्चुपट्ठानन्ति जीविकत्थाय आदिच्चपारिचरिया. महतुपट्ठानन्ति तथेव महाब्रह्मपारिचरिया. अब्भुज्जलनन्ति मन्तेन मुखतो अग्गिजालानीहरणं. सिरिव्हायनन्ति ‘‘एहि सिरि, मय्हं सिरे पतिट्ठाही’’ति एवं सिरेन सिरिया अव्हायनं.

२७. सन्तिकम्मन्ति देवट्ठानं गन्त्वा सचे मे इदं नाम समिज्झिस्सति, तुम्हाकं इमिना च इमिना च उपहारं करिस्सामीति समिद्धिकाले कत्तब्बं सन्तिपटिस्सवकम्मं. तस्मिं पन समिद्धे तस्स करणं पणिधिकम्मं नाम. भूरिकम्मन्ति भूरिघरे वसित्वा गहितमन्तस्स पयोगकरणं. वस्सकम्मं वोस्सकम्मन्ति एत्थ वस्सोति पुरिसो, वोस्सोति पण्डको. इति वोस्सस्स वस्सकरणं वस्सकम्मं, वस्सस्स वोस्सकरणं वोस्सकम्मं. तं पन करोन्तो अच्छन्दिकभावमत्तं पापेति, न लिङ्गं अन्तरधापेतुं सक्कोति. वत्थुकम्मन्ति अकतवत्थुस्मिं गेहपतिट्ठापनं. वत्थुपरिकम्मन्ति ‘‘इदञ्चिदञ्चाहरथा’’ति वत्वा वत्थुबलिकम्मकरणं. आचमनन्ति उदकेन मुखसुद्धिकरणं. न्हापनन्ति अञ्ञेसं न्हापनं. जुहनन्ति तेसं अत्थाय अग्गिजुहनं. वमनन्ति योगं दत्वा वमनकरणं. विरेचनेपि एसेव नयो. उद्धंविरेचनन्ति उद्धं दोसानं नीहरणं. अधोविरेचनन्ति अधो दोसानं नीहरणं. सीसविरेचनन्ति सिरोविरेचनं. कण्णतेलन्ति कण्णानं बन्धनत्थं वा वणहरणत्थं वा भेसज्जतेलपचनं. नेत्ततप्पनन्ति अक्खितप्पनतेलं. नत्थुकम्मन्ति तेलेन योजेत्वा नत्थुकरणं. अञ्जनन्ति द्वे वा तीणि वा पटलानि नीहरणसमत्थं खारञ्जनं. पच्चञ्जनन्ति निब्बापनीयं सीतलभेसज्जञ्जनं. सालाकियन्ति सलाकवेज्जकम्मं. सल्लकत्तियन्ति सल्लकत्तवेज्जकम्मं. दारकतिकिच्छा वुच्चति कोमारभच्चवेज्जकम्मं. मूलभेसज्जानं अनुप्पादनन्ति इमिना कायतिकिच्छनं दस्सेति. ओसधीनं पटिमोक्खोति खारादीनि दत्वा तदनुरूपे वणे गते तेसं अपनयनं.

एत्तावता महासीलं निट्ठितं होति.