मज्झिमसीलवण्णना
११. इदानि मज्झिमसीलं वित्थारेन्तो ‘‘यथा वा पनेके भोन्तो’’तिआदिमाह. तत्रायं अनुत्तानपदवण्णना. सद्धादेय्यानीति कम्मञ्च फलञ्च इधलोकञ्च परलोकञ्च सद्दहित्वा दिन्नानि. ‘अयं मे ञाती’ति वा, ‘मित्तो’ति वा, इदं पटिकरिस्सति, इदं वा तेन कतपुब्बन्ति वा, एवं न दिन्नानीति अत्थो. एवं दिन्नानि हि न सद्धादेय्यानि नाम होन्ति. भोजनानीति देसनासीसमत्तमेतं, अत्थतो पन सद्धादेय्यानि भोजनानि भुञ्जित्वा चीवरानि पारुपित्वा सेनासनानि सेवमाना गिलानभेसज्जं परिभुञ्जमानाति सब्बमेतं वुत्तमेव होति.
सेय्यथिदन्ति निपातो. तस्सत्थो कतमो सो बीजगामभूतगामो, यस्स समारम्भं अनुयुत्ता विहरन्तीति. ततो तं दस्सेन्तो मूलबीजन्तिआदिमाह. तत्थ मूलबीजं नाम हलिद्दि, सिङ्गिवेरं, वचा, वचत्तं, अतिविसा, कटुकरोहिणी, उसीरं, भद्दमुत्तकन्ति एवमादि. खन्धबीजं नाम अस्सत्थो, निग्रोधो, पिलक्खो, उदुम्बरो, कच्छको, कपित्थनोति एवमादि. फळुबीजं नाम उच्छु, नळो, वेळूति एवमादि. अग्गबीजं नाम अज्जकं, फणिज्जकं, हिरिवेरन्ति एवमादि. बीजबीजं नाम पुब्बण्णं अपरण्णन्ति एवमादि. सब्बञ्हेतं रुक्खतो वियोजितं विरुहनसमत्थमेव ‘‘बीजगामो’’ति वुच्चति. रुक्खतो पन अवियोजितं असुक्खं ‘‘भूतगामो’’ति वुच्चति. तत्थ भूतगामसमारम्भो पाचित्तियवत्थु, बीजगामसमारम्भो दुक्कटवत्थूति वेदितब्बो.
१२. सन्निधिकारपरिभोगन्ति सन्निधिकतस्स परिभोगं. तत्थ दुविधा कथा, विनयवसेन च सल्लेखवसेन च. विनयवसेन ताव यं किञ्चि अन्नं अज्ज पटिग्गहितं अपरज्जु सन्निधिकारकं होति, तस्स परिभोगे पाचित्तियं. अत्तना लद्धं पन सामणेरानं दत्वा, तेहि लद्धं ठपापेत्वा दुतियदिवसे भुञ्जितुं वट्टति, सल्लेखो पन न होति.
पानसन्निधिम्हिपि एसेव नयो. तत्थ पानं नाम अम्बपानादीनि अट्ठ पानानि, यानि च तेसं अनुलोमानि. तेसं विनिच्छयो समन्तपासादिकायं वुत्तो.
वत्थसन्निधिम्हि अनधिट्ठितं अविकप्पितं सन्निधि च होति, सल्लेखञ्च कोपेति, अयं परियायकथा. निप्परियायतो पन तिचीवरसन्तुट्ठेन भवितब्बं, चतुत्थं लभित्वा अञ्ञस्स दातब्बं. सचे यस्स कस्सचि दातुं न सक्कोति, यस्स पन दातुकामो होति, सो उद्देसत्थाय वा परिपुच्छत्थाय वा गतो, आगतमत्ते दातब्बं, अदातुं न वट्टति. चीवरे पन अप्पहोन्ते सतिया पच्चासाय अनुञ्ञातकालं ठपेतुं वट्टति. सूचिसुत्तचीवरकारकानं अलाभेन ततो परम्पि विनयकम्मं कत्वा ठपेतुं वट्टति. ‘‘इमस्मिं जिण्णे पुन ईदिसं कुतो लभिस्सामी’’ति पन ठपेतुं न वट्टति, सन्निधि च होति, सल्लेखञ्च कोपेति.
यानसन्निधिम्हि यानं नाम वय्हं, रथो, सकटं, सन्दमानिका, सिविका, पाटङ्कीति; नेतं पब्बजितस्स यानं. उपाहना पन पब्बजितस्स यानंयेव. एकभिक्खुस्स हि एको अरञ्ञत्थाय, एको धोतपादकत्थायाति, उक्कंसतो द्वे उपाहनसङ्घाटा वट्टन्ति. ततियं लभित्वा अञ्ञस्स दातब्बो. ‘‘इमस्मिं जिण्णे अञ्ञं कुतो लभिस्सामी’’ति हि ठपेतुं न वट्टति, सन्निधि च होति, सल्लेखञ्च कोपेति.
सयनसन्निधिम्हि सयनन्ति मञ्चो. एकस्स भिक्खुनो एको गब्भे, एको दिवाठानेति उक्कंसतो द्वे मञ्चा वट्टन्ति. ततो उत्तरि लभित्वा अञ्ञस्स भिक्खुनो वा गणस्स वा दातब्बो; अदातुं न वट्टति. सन्निधि च होति, सल्लेखञ्च कोपेति.
गन्धसन्निधिम्हि भिक्खुनो कण्डुकच्छुछविदोसादिआबाधे सति गन्धा वट्टन्ति. ते गन्धे आहरापेत्वा तस्मिं रोगे वूपसन्ते अञ्ञेसं वा आबाधिकानं दातब्बा, द्वारे पञ्चङ्गुलिघरधूपनादीसु वा उपनेतब्बा. ‘‘पुन रोगे सति भविस्सन्ती’’ति पन ठपेतुं न वट्टति, सन्निधि च होति, सल्लेखञ्च कोपेति.
आमिसन्ति वुत्तावसेसं दट्ठब्बं. सेय्यथिदं, इधेकच्चो भिक्खु – ‘‘तथारूपे काले उपकाराय भविस्सती’’ति तिलतण्डुलमुग्गमासनाळिकेरलोणमच्छमंसवल्लूरसप्पितेलगुळभाजनादीनि आहरापेत्वा ठपेति. सो वस्सकाले कालस्सेव सामणेरेहि यागुं पचापेत्वा परिभुञ्जित्वा ‘‘सामणेर, उदककद्दमे दुक्खं गामं पविसितुं, गच्छ असुकं कुलं गन्त्वा मय्हं विहारे निसिन्नभावं आरोचेहि; असुककुलतो दधिआदीनि आहरा’’ति पेसेति. भिक्खूहि – ‘‘किं, भन्ते, गामं पविसिस्सथा’’ति वुत्तेपि, ‘‘दुप्पवेसो, आवुसो, इदानि गामो’’ति वदति. ते – ‘‘होतु, भन्ते, अच्छथ तुम्हे, मयं भिक्खं परियेसित्वा आहरिस्सामा’’ति गच्छन्ति. अथ सामणेरोपि दधिआदीनि आहरित्वा भत्तञ्च ब्यञ्जनञ्च सम्पादेत्वा उपनेति, तं भुञ्जन्तस्सेव उपट्ठाका भत्तं पहिणन्ति, ततोपि मनापं मनापं भुञ्जति. अथ भिक्खू पिण्डपातं गहेत्वा आगच्छन्ति, ततोपि मनापं मनापं गीवायामकं भुञ्जतियेव. एवं चतुमासम्पि वीतिनामेति. अयं वुच्चति – ‘‘भिक्खु मुण्डकुटुम्बिकजीविकं जीवति, न समणजीविक’’न्ति. एवरूपो आमिससन्निधि नाम होति.
भिक्खुनो पन वसनट्ठाने एका तण्डुलनाळि, एको गुळपिण्डो, चतुभागमत्तं सप्पीति एत्तकं निधेतुं वट्टति, अकाले सम्पत्तचोरानं अत्थाय. ते हि एत्तकम्पि आमिसपटिसन्थारं अलभन्ता जीवितापि वोरोपेय्युं, तस्मा सचे एत्तकं नत्थि, आहरापेत्वापि ठपेतुं वट्टति. अफासुककाले च यदेत्थ कप्पियं, तं अत्तनापि परिभुञ्जितुं वट्टति. कप्पियकुटियं पन बहुं ठपेन्तस्सापि सन्निधि नाम नत्थि. तथागतस्स पन तण्डुलनाळिआदीसु वा यं किञ्चि चतुरतनमत्तं वा पिलोतिकखण्डं ‘‘इदं मे अज्ज वा स्वे वा भविस्सती’’ति ठपितं नाम नत्थि.
१३. विसूकदस्सनेसु नच्चं नाम यं किञ्चि नच्चं, तं मग्गं गच्छन्तेनापि गीवं पसारेत्वा दट्ठुं न वट्टति. वित्थारविनिच्छयो पनेत्थ समन्तपासादिकायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. यथा चेत्थ, एवं सब्बेसु सिक्खापदपटिसंयुत्तेसु सुत्तपदेसु. इतो परञ्हि एत्तकम्पि अवत्वा तत्थ तत्थ पयोजनमत्तमेव वण्णयिस्सामाति.
पेक्खन्ति नटसमज्जं. अक्खानन्ति भारतयुज्झनादिकं. यस्मिं ठाने कथीयति, तत्थ गन्तुम्पि न वट्टति. पाणिस्सरन्ति कंसताळं, पाणिताळन्तिपि वदन्ति. वेताळन्ति घनताळं, मन्तेन मतसरीरुट्ठापनन्तिपि एके. कुम्भथूणन्ति चतुरस्सअम्बणकताळं, कुम्भसद्दन्तिपि एके. सोभनकन्ति नटानं अब्भोक्किरणं, सोभनकरं वा, पटिभानचित्तन्ति वुत्तं होति. चण्डालन्ति अयोगुळकीळा, चण्डालानं साणधोवनकीळातिपि वदन्ति. वंसन्ति वेळुं उस्सापेत्वा कीळनं.
धोवनन्ति अट्ठिधोवनं, एकच्चेसु किर जनपदेसु कालङ्कते ञातके न झापेन्ति, निखणित्वा ठपेन्ति. अथ नेसं पूतिभूतं कायं ञत्वा नीहरित्वा अट्ठीनि धोवित्वा गन्धेहि मक्खेत्वा ठपेन्ति. ते नक्खत्तकाले एकस्मिं ठाने अट्ठीनि ठपेत्वा एकस्मिं ठाने सुरादीनि ठपेत्वा रोदन्ता परिदेवन्ता सुरं पिवन्ति. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘अत्थि, भिक्खवे, दक्खिणेसु जनपदेसु अट्ठिधोवनं नाम, तत्थ होति अन्नम्पि पानम्पि खज्जम्पि भोज्जम्पि लेय्यम्पि पेय्यम्पि नच्चम्पि गीतम्पि वादितम्पि. अत्थेतं, भिक्खवे, धोवनं, नेतं नत्थीति वदामी’’ति (अ. नि. १०.१०७). एकच्चे पन इन्दजालेन अट्ठिधोवनं धोवनन्तिपि वदन्ति.
हत्थियुद्धादीसु भिक्खुनो नेव हत्थिआदीहि सद्धिं युज्झितुं, न ते युज्झापेतुं, न युज्झन्ते दट्ठुं वट्टति. निब्बुद्धन्ति मल्लयुद्धं. उय्योधिकन्ति यत्थ सम्पहारो दिस्सति. बलग्गन्ति बलगणनट्ठानं. सेनाब्यूहन्ति सेनानिवेसो, सकटब्यूहादिवसेन सेनाय निवेसनं. अनीकदस्सनन्ति – ‘‘तयो हत्थी पच्छिमं हत्थानीक’’न्तिआदिना (पाचि. ३२४) नयेन वुत्तस्स अनीकस्स दस्सनं.
१४. पमादो एत्थ तिट्ठतीति पमादट्ठानं. जूतञ्च तं पमादट्ठानञ्चाति जूतप्पमादट्ठानं. एकेकाय पन्तिया अट्ठ अट्ठ पदानि अस्साति अट्ठपदं दसपदेपि एसेव नयो. आकासन्ति अट्ठपददसपदेसु विय आकासेयेव कीळनं. परिहारपथन्ति भूमियं नानापथमण्डलं कत्वा तत्थ तत्थ परिहरितब्बं, पथं परिहरन्तानं कीळनं. सन्तिकन्ति सन्तिककीळनं. एकज्झं ठपिता सारियो वा सक्खरायो वा अचालेन्ता नखेनेव अपनेन्ति च उपनेन्ति च, सचे तत्थ काचि चलति, पराजयो होति, एवरूपाय कीळायेतं अधिवचनं. खलिकन्ति जूतफलके पासककीळनं. घटिका वुच्चति दीघदण्डकेन रस्सदण्डकं पहरणकीळनं. सलाकहत्थन्ति लाखाय वा मञ्जिट्ठिकाय वा पिट्ठोदकेन वा सलाकहत्थं तेमेत्वा – ‘‘किं होतू’’ति भूमियं वा भित्तियं वा तं पहरित्वा हत्थिअस्सादिरूपदस्सनकीळनं. अक्खन्ति गुळकीळा. पङ्गचीरं वुच्चति पण्णनाळिकं, तं धमन्ता कीळन्ति. वङ्ककन्ति गामदारकानं कीळनकं खुद्दकनङ्गलं. मोक्खचिका वुच्चति सम्परिवत्तनकीळा, आकासे वा दण्डकं गहेत्वा भूमियं वा सीसं ठपेत्वा हेट्ठुपरियभावेन परिवत्तनकीळाति वुत्तं होति. चिङ्गुलिकं वुच्चति तालपण्णादीहि कतं वातप्पहारेन परिब्भमनचक्कं. पत्ताळ्हकं वुच्चति पण्णनाळिका. ताय वालुकादीनि मिनन्ता कीळन्ति. रथकन्ति खुद्दकरथं. धनुकन्ति खुद्दकधनुमेव. अक्खरिका वुच्चति आकासे वा पिट्ठियं वा अक्खरजाननकीळा. मनेसिका नाम मनसा चिन्तितजाननकीळा. यथावज्जं नाम काणकुणिखुज्जादीनं यं यं वज्जं, तं तं पयोजेत्वा दस्सनकीळा.
१५. आसन्दिन्ति पमाणातिक्कन्तासनं. अनुयुत्ता विहरन्तीति इदं अपेक्खित्वा पन सब्बपदेसु उपयोगवचनं कतं. पल्लङ्कोति पादेसु वाळरूपानि ठपेत्वा कतो. गोनकोति दीघलोमको महाकोजवो, चतुरङ्गुलाधिकानि किर तस्स लोमानि. चित्तकन्ति वानविचित्तं उण्णामयत्थरणं. पटिकाति उण्णामयो सेतत्थरणो. पटलिकाति घनपुप्फको उण्णामयत्थरणो. यो आमलकपत्तोतिपि वुच्चति. तूलिकाति तिण्णं तूलानं अञ्ञतरपुण्णा तूलिका. विकतिकाति सीहब्यग्घादिरूपविचित्रो उण्णामयत्थरणो. उद्दलोमीति उभयतोदसं उण्णामयत्थरणं, केचि ‘‘एकतोउग्गतपुप्फ’’न्ति वदन्ति. एकन्तलोमीति एकतोदसं उण्णामयत्थरणं. केचि ‘‘उभतोउग्गतपुप्फ’’न्ति वदन्ति. कट्टिस्सन्ति रतनपरिसिब्बितं कोसेय्यकट्टिस्समयपच्चत्थरणं. कोसेय्यन्ति रतनपरिसिब्बितमेव कोसियसुत्तमयपच्चत्थरणं. सुद्धकोसेय्यं पन वट्टतीति विनये वुत्तं. दीघनिकायट्ठकथायं पन ‘‘ठपेत्वा तूलिकं सब्बानेव गोनकादीनि रतनपरिसिब्बितानि न वट्टन्ती’’ति वुत्तं.
कुत्तकन्ति सोळसन्नं नाटकित्थीनं ठत्वा नच्चनयोग्गं उण्णामयत्थरणं. हत्थत्थरं अस्सत्थरन्ति हत्थिअस्सपिट्ठीसु अत्थरणअत्थरकायेव. रथत्थरेपि एसेव नयो. अजिनप्पवेणीति अजिनचम्मेहि मञ्चप्पमाणेन सिब्बित्वा कता पवेणी. कदलीमिगपवरपच्चत्थरणन्ति कदलीमिगचम्मं नाम अत्थि, तेन कतं पवरपच्चत्थरणं; उत्तमपच्चत्थरणन्ति अत्थो. तं किर सेतवत्थस्स उपरि कदलीमिगचम्मं पत्थरित्वा सिब्बेत्वा करोन्ति. सउत्तरच्छदन्ति सह उत्तरच्छदेन, उपरिबद्धेन रत्तवितानेन सद्धिन्ति अत्थो. सेतवितानम्पि हेट्ठा अकप्पियपच्चत्थरणे सति न वट्टति, असति पन वट्टति. उभतोलोहितकूपधानन्ति सीसूपधानञ्च पादूपधानञ्चाति मञ्चस्स उभतोलोहितकं उपधानं, एतं न कप्पति. यं पन एकमेव उपधानं उभोसु पस्सेसु रत्तं वा होति पदुमवण्णं वा विचित्रं वा, सचे पमाणयुत्तं, वट्टति. महाउपधानं पन पटिक्खित्तं. अलोहितकानि द्वेपि वट्टन्तियेव. ततो उत्तरि लभित्वा अञ्ञेसं दातब्बानि. दातुं असक्कोन्तो मञ्चे तिरियं अत्थरित्वा उपरि पच्चत्थरणं दत्वा निपज्जितुम्पि लभति. आसन्दीआदीसु पन वुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्बं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, आसन्दिया पादे छिन्दित्वा परिभुञ्जितुं, पल्लङ्कस्स वाळे भिन्दित्वा परिभुञ्जितुं, तूलिकं विजटेत्वा बिम्बोहनं कातुं, अवसेसं भुम्मत्थरणं कातु’’न्ति (चूळव. २९७).
१६. उच्छादनादीसु मातुकुच्छितो निक्खन्तदारकानं सरीरगन्धो द्वादसवस्सपत्तकाले नस्सति, तेसं सरीरदुग्गन्धहरणत्थाय गन्धचुण्णादीहि उच्छादेन्ति, एवरूपं उच्छादनं न वट्टति. पुञ्ञवन्ते पन दारके ऊरूसु निपज्जापेत्वा तेलेन मक्खेत्वा हत्थपादऊरुनाभिआदीनं सण्ठानसम्पादनत्थं परिमद्दन्ति, एवरूपं परिमद्दनं न वट्टति.
न्हापनन्ति तेसंयेव दारकानं गन्धादीहि न्हापनं. सम्बाहनन्ति महामल्लानं विय हत्थपादे मुग्गरादीहि पहरित्वा बाहुवड्ढनं. आदासन्ति यं किञ्चि आदासं परिहरितुं न वट्टति. अञ्जनन्ति अलङ्कारञ्जनमेव. मालाति बद्धमाला वा अबद्धमाला वा. विलेपनन्ति यं किञ्चि छविरागकरणं. मुखचुण्णं मुखलेपनन्ति मुखे काळपीळकादीनं हरणत्थाय मत्तिककक्कं देन्ति, तेन लोहिते चलिते सासपकक्कं देन्ति, तेन दोसे खादिते तिलकक्कं देन्ति, तेन लोहिते सन्निसिन्ने हलिद्दिकक्कं देन्ति, तेन छविवण्णे आरूळ्हे मुखचुण्णकेन मुखं चुण्णेन्ति, तं सब्बं न वट्टति.
हत्थबन्धादीसु हत्थे विचित्रसङ्खकपालादीनि बन्धित्वा विचरन्ति, तं वा अञ्ञं वा सब्बम्पि हत्थाभरणं न वट्टति, अपरे सिखं बन्धित्वा विचरन्ति. सुवण्णचीरकमुत्तलतादीहि च तं परिक्खिपन्ति; तं सब्बं न वट्टति. अपरे चतुहत्थदण्डं वा अञ्ञं वा पन अलङ्कतदण्डकं गहेत्वा विचरन्ति, तथा इत्थिपुरिसरूपादिविचित्तं भेसज्जनाळिकं सुपरिक्खित्तं वामपस्से ओलग्गितं; अपरे कण्णिकरतनपरिक्खित्तकोसं अतितिखिणं असिं, पञ्चवण्णसुत्तसिब्बितं मकरदन्तकादिविचित्तं छत्तं, सुवण्णरजतादिविचित्रा मोरपिञ्छादिपरिक्खित्ता उपाहना, केचि रतनमत्तायामं चतुरङ्गुलवित्थतं केसन्तपरिच्छेदं दस्सेत्वा मेघमुखे विज्जुलतं विय नलाटे उण्हीसपट्टं बन्धन्ति, चूळामणिं धारेन्ति, चामरवालबीजनिं धारेन्ति, तं सब्बं न वट्टति.
१७. अनिय्यानिकत्ता सग्गमोक्खमग्गानं तिरच्छानभूता कथाति तिरच्छानकथा. तत्थ राजानं आरब्भ महासम्मतो मन्धाता धम्मासोको एवं महानुभावोतिआदिना नयेन पवत्ता कथा राजकथा. एस नयो चोरकथादीसु. तेसु असुको राजा अभिरूपो दस्सनीयोतिआदिना नयेन गेहस्सितकथाव तिरच्छानकथा होति. सोपि नाम एवं महानुभावो खयं गतोति एवं पवत्ता पन कम्मट्ठानभावे तिट्ठति. चोरेसु मूलदेवो एवं महानुभावो, मेघमालो एवं महानुभावोति तेसं कम्मं पटिच्च अहो सूराति गेहस्सितकथाव तिरच्छानकथा. युद्धेपि भारतयुद्धादीसु असुकेन असुको एवं मारितो, एवं विद्धोति कामस्सादवसेनेव कथा तिरच्छानकथा. तेपि नाम खयं गताति एवं पवत्ता पन सब्बत्थ कम्मट्ठानमेव होति. अपि च अन्नादीसु एवं वण्णवन्तं गन्धवन्तं रसवन्तं फस्ससम्पन्नं खादिम्ह भुञ्जिम्हाति कामस्सादवसेन कथेतुं न वट्टति. सात्थकं पन कत्वा पुब्बे एवं वण्णादिसम्पन्नं अन्नं पानं वत्थं सयनं मालं गन्धं सीलवन्तानं अदम्ह, चेतिये पूजं करिम्हाति कथेतुं वट्टति. ञातिकथादीसु पन ‘‘अम्हाकं ञातका सूरा समत्था’’ति वा ‘‘पुब्बे मयं एवं विचित्रेहि यानेहि विचरिम्हा’’ति वा अस्सादवसेन वत्तुं न वट्टति. सात्थकं पन कत्वा ‘‘तेपि नो ञातका खयं गता’’ति वा ‘‘पुब्बे मयं एवरूपा उपाहना सङ्घस्स अदम्हा’’ति वा कथेतुं वट्टति. गामकथापि सुनिविट्ठदुन्निविट्ठसुभिक्खदुब्भिक्खादिवसेन वा ‘‘असुकगामवासिनो सूरा समत्था’’ति वा एवं अस्सादवसेन न वट्टति. सात्थकं पन कत्वा ‘‘सद्धा पसन्ना’’ति वा ‘‘खयवयं गता’’ति वा वत्तुं वट्टति. निगमनगरजनपदकथादीसुपि एसेव नयो.
इत्थिकथापि वण्णसण्ठानादीनि पटिच्च अस्सादवसेन न वट्टति, सद्धा पसन्ना खयवयं गताति एवमेव वट्टति. सूरकथापि ‘नन्दिमित्तो नाम योधो सूरो अहोसी’ति अस्सादवसेन न वट्टति. सद्धो अहोसि खयं गतोति एवमेव वट्टति. विसिखाकथापि ‘‘असुका विसिखा सुनिविट्ठा दुन्निविट्ठा सूरा समत्था’’ति अस्सादवसेन न वट्टति. सद्धा पसन्ना खयवयं गताति एवमेव वट्टति.
कुम्भट्ठानकथाति उदकट्ठानकथा, उदकतित्थकथातिपि वुच्चति, कुम्भदासिकथा वा, सापि ‘‘पासादिका नच्चितुं गायितुं छेका’’ति अस्सादवसेन न वट्टति; सद्धा पसन्नातिआदिना नयेनेव वट्टति. पुब्बपेतकथाति अतीतञातिकथा. तत्थ वत्तमानञातिकथासदिसो विनिच्छयो.
नानत्तकथाति पुरिमपच्छिमकथाहि विमुत्ता अवसेसा नानासभावा निरत्थककथा. लोकक्खायिकाति अयं लोको केन निम्मितो, असुकेन नाम निम्मितो. काको सेतो, अट्ठीनं सेतत्ता; बलाका रत्ता. लोहितस्स रत्तत्ताति एवमादिका लोकायतवितण्डसल्लापकथा.
समुद्दक्खायिका नाम कस्मा समुद्दो सागरो? सागरदेवेन खतो, तस्मा सागरो. खतो मेति हत्थमुद्दाय सयं निवेदितत्ता ‘‘समुद्दो’’ति एवमादिका निरत्थका समुद्दक्खायनकथा. भवोति वुड्ढि. अभवोति हानि. इति भवो, इति अभवोति यं वा तं वा निरत्थककारणं वत्वा पवत्तितकथा इतिभवाभवकथा.
१८. विग्गाहिककथाति विग्गहकथा, सारम्भकथा. तत्थ सहितं मेति मय्हं वचनं सहितं सिलिट्ठं अत्थयुत्तं कारणयुत्तन्ति अत्थो. असहितं तेति तुय्हं वचनं असहितं असिलिट्ठं. अधिचिण्णं ते विपरावत्तन्ति यं तुय्हं दीघरत्ताचिण्णवसेन सुप्पगुणं, तं मय्हं एकवचनेनेव विपरावत्तं परिवत्तित्वा ठितं, न किञ्चि जानासीति अत्थो.
आरोपितो ते वादोति मया तव दोसो आरोपितो. चर वादप्पमोक्खायाति दोसमोचनत्थं चर, विचर; तत्थ तत्थ गन्त्वा सिक्खाति अत्थो. निब्बेठेहि वा सचे पहोसीति अथ सयं पहोसि, इदानिमेव निब्बेठेहीति.
१९. दूतेय्यकथायं इध गच्छाति इतो असुकं नाम ठानं गच्छ. अमुत्रागच्छाति ततो असुकं नाम ठानं आगच्छ. इदं हराति इतो इदं नाम हर. अमुत्र इदं आहराति असुकट्ठानतो इदं नाम इध आहर. सङ्खेपतो पन इदं दूतेय्यं नाम ठपेत्वा पञ्च सहधम्मिके रतनत्तयस्स उपकारपटिसंयुत्तञ्च गिहीसासनं अञ्ञेसं न वट्टति.
२०. कुहकातिआदीसु तिविधेन कुहनवत्थुना लोकं कुहयन्ति, विम्हापयन्तीति कुहका. लाभसक्कारत्थिका हुत्वा लपन्तीति लपका. निमित्तं सीलमेतेसन्ति नेमित्तिका. निप्पेसो सीलमेतेसन्ति निप्पेसिका. लाभेन लाभं निजिगीसन्ति मग्गन्ति परियेसन्तीति लाभेन लाभं निजिगीसितारो. कुहना, लपना, नेमित्तिकता, निप्पेसिकता, लाभेन लाभं निजिगीसनताति एताहि समन्नागतानं पुग्गलानं एतं अधिवचनं. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारेन पनेता कुहनादिका विसुद्धिमग्गे सीलनिद्देसेयेव पाळिञ्च अट्ठकथञ्च आहरित्वा पकासिताति.
एत्तावता मज्झिमसीलं निट्ठितं होति.