विवट्टकथादिवण्णना
१४५. एवं दिट्ठिगतिकाधिट्ठानं वट्टं कथेत्वा इदानि युत्तयोगभिक्खुअधिट्ठानं कत्वा विवट्टं दस्सेन्तो – ‘‘यतो खो, भिक्खवे, भिक्खू’’तिआदिमाह. तत्थ यतोति यदा. छन्नं फस्सायतनानन्ति येहि छहि फस्सायतनेहि फुसित्वा पटिसंवेदयमानानं दिट्ठिगतिकानं वट्टं वत्तति, तेसंयेव छन्नं फस्सायतनानं. समुदयन्तिआदीसु अविज्जासमुदया चक्खुसमुदयोतिआदिना वेदनाकम्मट्ठाने वुत्तनयेन फस्सायतनानं समुदयादयो वेदितब्बा. यथा पन तत्थ ‘‘फस्ससमुदया फस्सनिरोधा’’ति वुत्तं, एवमिध, तं चक्खादीसु – ‘‘आहारसमुदया आहारनिरोधा’’ति वेदितब्बं. मनायतने ‘‘नामरूपसमुदया नामरूपनिरोधा’’ति.
उत्तरितरं पजानातीति दिट्ठिगतिको दिट्ठिमेव जानाति. अयं पन दिट्ठिञ्च दिट्ठितो च उत्तरितरं सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिन्ति याव अरहत्ता जानाति. को एवं जानातीति? खीणासवो जानाति, अनागामी, सकदागामी, सोतापन्नो, बहुस्सुतो, गन्थधरो भिक्खु जानाति, आरद्धविपस्सको जानाति. देसना पन अरहत्तनिकूटेनेव निट्ठापिताति.
१४६. एवं विवट्टं कथेत्वा इदानि ‘‘देसनाजालविमुत्तो दिट्ठिगतिको नाम नत्थी’’ति दस्सनत्थं पुन – ‘‘ये हि केचि, भिक्खवे’’ति आरभि. तत्थ अन्तोजालीकताति इमस्स मय्हं देसनाजालस्स अन्तोयेव कता. एत्थ सिता वाति एतस्मिं मम देसनाजाले सिता निस्सिता अवसिताव. उम्मुज्जमाना उम्मुज्जन्तीति किं वुत्तं होति? ते अधो ओसीदन्तापि उद्धं उग्गच्छन्तापि मम देसनाजाले सिताव हुत्वा ओसीदन्ति च उग्गच्छन्ति च. एत्थ परियापन्नाति एत्थ मय्हं देसनाजाले परियापन्ना, एतेन आबद्धा अन्तोजालीकता च हुत्वा उम्मुज्जमाना उम्मुज्जन्ति, न हेत्थ असङ्गहितो दिट्ठिगतिको नाम अत्थीति.
सुखुमच्छिकेनाति सण्हअच्छिकेन सुखुमच्छिद्देनाति अत्थो. केवट्टो विय हि भगवा, जालं विय देसना, परित्तउदकं विय दससहस्सिलोकधातु, ओळारिका पाणा विय द्वासट्ठिदिट्ठिगतिका. तस्स तीरे ठत्वा ओलोकेन्तस्स ओळारिकानं पाणानं अन्तोजालीकतभावदस्सनं विय भगवतो सब्बदिट्ठिगतानं देसनाजालस्स अन्तोकतभावदस्सनन्ति एवमेत्थ ओपम्मसंसन्दनं वेदितब्बं.
१४७. एवं इमाहि द्वासट्ठिया दिट्ठीहि सब्बदिट्ठीनं सङ्गहितत्ता सब्बेसं दिट्ठिगतिकानं एतस्मिं देसनाजाले परियापन्नभावं दस्सेत्वा इदानि अत्तनो कत्थचि अपरियापन्नभावं दस्सेन्तो – ‘‘उच्छिन्नभवनेत्तिको, भिक्खवे, तथागतस्स कायो’’तिआदिमाह. तत्थ नयन्ति एतायाति नेत्ति. नयन्तीति गीवाय बन्धित्वा आकड्ढन्ति, रज्जुया एतं नामं. इध पन नेत्तिसदिसताय भवतण्हा नेत्तीति अधिप्पेता. सा हि महाजनं गीवाय बन्धित्वा तं तं भवं नेति उपनेतीति भवनेत्ति. अरहत्तमग्गसत्थेन उच्छिन्ना भवनेत्ति अस्साति उच्छिन्नभवनेत्तिको.
कायस्स भेदा उद्धन्ति कायस्स भेदतो उद्धं. जीवितपरियादानाति जीवितस्स सब्बसो परियादिन्नत्ता परिक्खीणत्ता, पुन अप्पटिसन्धिकभावाति अत्थो. न तं दक्खन्तीति तं तथागतं. देवा वा मनुस्सा वा न दक्खिस्सन्ति, अपण्णत्तिकभावं गमिस्सतीति अत्थो.
सेय्यथापि, भिक्खवेति, उपमायं पन इदं संसन्दनं. अम्बरुक्खो विय हि तथागतस्स कायो, रुक्खे जातमहावण्टो विय तं निस्साय पुब्बे पवत्ततण्हा. तस्मिं वण्टे उपनिबद्धा पञ्चपक्कद्वादसपक्कअट्ठारसपक्कपरिमाणा अम्बपिण्डी विय तण्हाय सति तण्हूपनिबन्धना हुत्वा आयतिं निब्बत्तनका पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि अट्ठारस धातुयो. यथा पन तस्मिं वण्टे छिन्ने सब्बानि तानि अम्बानि तदन्वयानि होन्ति, तंयेव वण्टं अनुगतानि, वण्टच्छेदा छिन्नानि येवाति अत्थो; एवमेव ये भवनेत्तिवण्टस्स अनुपच्छिन्नत्ता आयतिं उप्पज्जेय्युं पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि अट्ठारसधातुयो, सब्बे ते धम्मा तदन्वया होन्ति भवनेत्तिं अनुगता, ताय छिन्नाय छिन्ना येवाति अत्थो.
यथा पन तस्मिम्पि रुक्खे मण्डूककण्टकविससम्फस्सं आगम्म अनुपुब्बेन सुस्सित्वा मते – ‘‘इमस्मिं ठाने एवरूपो नाम रुक्खो अहोसी’’ति वोहारमत्तमेव होति, न तं रुक्खं कोचि पस्सति, एवं अरियमग्गसम्फस्सं आगम्म तण्हासिनेहस्स परियादिन्नत्ता अनुपुब्बेन सुस्सित्वा विय भिन्ने इमस्मिं काये, कायस्स भेदा उद्धं जीवितपरियादाना न तं दक्खन्ति, तथागतम्पि देवमनुस्सा न दक्खिस्सन्ति, एवरूपस्स नाम किर सत्थुनो इदं सासनन्ति वोहारमत्तमेव भविस्सतीति अनुपादिसेसनिब्बानधातुं पापेत्वा देसनं निट्ठपेसि.
१४८. एवं वुत्ते आयस्मा आनन्दोति एवं भगवता इमस्मिं सुत्ते वुत्ते थेरो आदितो पट्ठाय सब्बं सुत्तं समन्नाहरित्वा एवं बुद्धबलं दीपेत्वा कथितसुत्तस्स न भगवता नामं गहितं, हन्दस्स नामं गण्हापेस्सामीति चिन्तेत्वा भगवन्तं एतदवोच.
तस्मातिह त्वन्तिआदीसु अयमत्थयोजना – आनन्द, यस्मा इमस्मिं धम्मपरियाये इधत्थोपि परत्थोपि विभत्तो, तस्मातिह त्वं इमं धम्मपरियायं ‘‘अत्थजाल’’न्तिपि नं धारेहि; यस्मा पनेत्थ बहू तन्तिधम्मा कथिता, तस्मा ‘‘धम्मजाल’’न्तिपि नं धारेहि; यस्मा च एत्थ सेट्ठट्ठेन ब्रह्मं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं विभत्तं, तस्मा ‘‘ब्रह्मजाल’’न्तिपि नं धारेहि; यस्मा एत्थ द्वासट्ठिदिट्ठियो विभत्ता, तस्मा ‘‘दिट्ठिजाल’’न्तिपि नं धारेहि; यस्मा पन इमं धम्मपरियायं सुत्वा देवपुत्तमारम्पि खन्धमारम्पि मच्चुमारम्पि किलेसमारम्पि सक्का मद्दितुं, तस्मा ‘‘अनुत्तरो सङ्गामविजयोतिपि नं धारेही’’ति.
इदमवोच भगवाति इदं निदानावसानतो पभुति याव ‘‘अनुत्तरो सङ्गामविजयोतिपि नं धारेही’’ति सकलं सुत्तन्तं भगवा परेसं पञ्ञाय अलब्भनेय्यपतिट्ठं परमगम्भीरं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पकासेन्तो सूरियो विय अन्धकारं दिट्ठिगतमहन्धकारं विधमन्तो अवोच.
१४९. अत्तमना ते भिक्खूति ते भिक्खू अत्तमना सकमना, बुद्धगताय पीतिया उदग्गचित्ता हुत्वाति वुत्तं होति. भगवतो भासितन्ति एवं विचित्रनयदेसनाविलासयुत्तं इदं सुत्तं करवीकरुतमञ्जुना कण्णसुखेन पण्डितजनहदयानं अमताभिसेकसदिसेन ब्रह्मस्सरेन भासमानस्स भगवतो वचनं. अभिनन्दुन्ति अनुमोदिंसु चेव सम्पटिच्छिंसु च. अयञ्हि अभिनन्दसद्दो – ‘‘अभिनन्दति अभिवदती’’तिआदीसु (सं. नि. ३.५) तण्हायम्पि आगतो. ‘‘अन्नमेवाभिनन्दन्ति, उभये देवमानुसा’’तिआदीसु (सं. नि. १.४३) उपगमनेपि.
‘‘चिरप्पवासिं पुरिसं, दूरतो सोत्थिमागतं;
ञातिमित्ता सुहज्जा च, अभिनन्दन्ति आगत’’न्ति. (ध. प. २१९);
आदीसु सम्पटिच्छनेपि. ‘‘अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा’’तिआदीसु (म. नि. १.२०५) अनुमोदनेपि. स्वायमिध अनुमोदनसम्पटिच्छनेसु युज्जति. तेन वुत्तं – ‘‘अभिनन्दुन्ति अनुमोदिंसु चेव सम्पटिच्छिंसु चा’’ति.
सुभासितं सुलपितं, ‘‘साधु साधू’’ति तादिनो;
अनुमोदमाना सिरसा, सम्पटिच्छिंसु भिक्खवोति.
इमस्मिञ्च पन वेय्याकरणस्मिन्ति इमस्मिं निग्गाथकसुत्ते. निग्गाथकत्ता हि इदं वेय्याकरणन्ति वुत्तं.
दससहस्सी लोकधातूति दससहस्सचक्कवाळपरिमाणा लोकधातु. अकम्पित्थाति न सुत्तपरियोसानेयेव अकम्पित्थाति वेदितब्बा. भञ्ञमानेति हि वुत्तं. तस्मा द्वासट्ठिया दिट्ठिगतेसु विनिवेठेत्वा देसियमानेसु तस्स तस्स दिट्ठिगतस्स परियोसाने परियोसानेति द्वासट्ठिया ठानेसु अकम्पित्थाति वेदितब्बा.
तत्थ अट्ठहि कारणेहि पथवीकम्पो वेदितब्बो – धातुक्खोभेन, इद्धिमतो आनुभावेन, बोधिसत्तस्स गब्भोक्कन्तिया, मातुकुच्छितो निक्खमनेन, सम्बोधिप्पत्तिया, धम्मचक्कप्पवत्तनेन, आयुसङ्खारोस्सज्जनेन, परिनिब्बानेनाति. तेसं विनिच्छयं – ‘‘अट्ठ खो इमे, आनन्द, हेतू अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावाया’’ति एवं महापरिनिब्बाने आगताय तन्तिया वण्णनाकाले वक्खाम. अयं पन महापथवी अपरेसुपि अट्ठसु ठानेसु अकम्पित्थ – महाभिनिक्खमने, बोधिमण्डूपसङ्कमने, पंसुकूलग्गहणे, पंसुकूलधोवने, काळकारामसुत्ते, गोतमकसुत्ते, वेस्सन्तरजातके, इमस्मिं ब्रह्मजालेति. तत्थ महाभिनिक्खमनबोधिमण्डूपसङ्कमनेसु वीरियबलेन अकम्पित्थ. पंसुकूलग्गहणे द्विसहस्सदीपपरिवारे चत्तारो महादीपे पहाय पब्बजित्वा सुसानं गन्त्वा पंसुकूलं गण्हन्तेन दुक्करं भगवता कतन्ति अच्छरियवेगाभिहता अकम्पित्थ. पंसुकूलधोवनवेस्सन्तरजातकेसु अकालकम्पनेन अकम्पित्थ. काळकारामगोतमकसुत्तेसु – ‘‘अहं सक्खी भगवा’’ति सक्खिभावेन अकम्पित्थ. इमस्मिं पन ब्रह्मजाले द्वासट्ठिया दिट्ठिगतेसु विजटेत्वा निग्गुम्बं कत्वा देसियमानेसु साधुकारदानवसेन अकम्पित्थाति वेदितब्बा.
न केवलञ्च एतेसु ठानेसुयेव पथवी अकम्पित्थ, अथ खो तीसु सङ्गहेसुपि महामहिन्दत्थेरस्स इमं दीपं आगन्त्वा जोतिवने निसीदित्वा धम्मं देसितदिवसेपि अकम्पित्थ. कल्याणियविहारे च पिण्डपातियत्थेरस्स चेतियङ्गणं सम्मज्जित्वा तत्थेव निसीदित्वा बुद्धारम्मणं पीतिं गहेत्वा इमं सुत्तन्तं आरद्धस्स सुत्तपरियोसाने उदकपरियन्तं कत्वा अकम्पित्थ. लोहपासादस्स पाचीनअम्बलट्ठिकट्ठानं नाम अहोसि. तत्थ निसीदित्वा दीघभाणकत्थेरा ब्रह्मजालसुत्तं आरभिंसु, तेसं सज्झायपरियोसानेपि उदकपरियन्तमेव कत्वा पथवी अकम्पित्थाति.
एवं यस्सानुभावेन, अकम्पित्थ अनेकसो;
मेदनी सुत्तसेट्ठस्स, देसितस्स सयम्भुना.
ब्रह्मजालस्स तस्सीध, धम्मं अत्थञ्च पण्डिता;
सक्कच्चं उग्गहेत्वान, पटिपज्जन्तु योनिसोति.
इति सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथायं
ब्रह्मजालसुत्तवण्णना निट्ठिता.