२. सामञ्ञफलसुत्तवण्णना
राजामच्चकथावण्णना
१५०. एवं मे सुतं…पे… राजगहेति सामञ्ञफलसुत्तं. तत्रायं अपुब्बपदवण्णना – राजगहेति एवंनामके नगरे. तञ्हि मन्धातुमहागोविन्दादीहि परिग्गहितत्ता राजगहन्ति वुच्चति. अञ्ञेपि एत्थ पकारे वण्णयन्ति, किं तेहि? नाममत्तमेतं तस्स नगरस्स. तं पनेतं बुद्धकाले च चक्कवत्तिकाले च नगरं होति, सेसकाले सुञ्ञं होति यक्खपरिग्गहितं, तेसं वसनवनं हुत्वा तिट्ठति. विहरतीति अविसेसेन इरियापथदिब्बब्रह्मअरियविहारेसु अञ्ञतरविहारसमङ्गिपरिदीपनमेतं. इध पन ठानगमननिसज्जसयनप्पभेदेसु इरियापथेसु अञ्ञतरइरियापथसमायोगपरिदीपनं. तेन ठितोपि गच्छन्तोपि निसिन्नोपि सयानोपि भगवा विहरति चेव वेदितब्बो. सो हि एकं इरियापथबाधनं अञ्ञेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा अपरिपतन्तं अत्तभावं हरति पवत्तेति, तस्मा विहरतीति वुच्चति.
जीवकस्स कोमारभच्चस्स अम्बवनेति इदमस्स यं गोचरगामं उपनिस्साय विहरति, तस्स समीपनिवासनट्ठानपरिदीपनं. तस्मा – राजगहे विहरति जीवकस्स कोमारभच्चस्स अम्बवनेति राजगहसमीपे जीवकस्स कोमारभच्चस्स अम्बवने विहरतीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. समीपत्थे हेतं भुम्मवचनं. तत्थ जीवतीति जीवको, कुमारेन भतोति कोमारभच्चो. यथाह – ‘‘किं भणे, एतं काकेहि सम्परिकिण्णन्ति? दारको देवाति. जीवति भणेति? जीवति, देवाति. तेन हि, भणे तं दारकं अम्हाकं अन्तेपुरं नेत्वा धातीनं देथ पोसेतुन्ति. तस्स जीवतीति जीवकोति नामं अकंसु. कुमारेन पोसापितोति कोमारभच्चोति नामं अकंसू’’ति (महाव. ३२८) अयं पनेत्थ सङ्खेपो. वित्थारेन पन जीवकवत्थुखन्धके आगतमेव. विनिच्छयकथापिस्स समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथायं वुत्ता.
अयं पन जीवको एकस्मिं समये भगवतो दोसाभिसन्नं कायं विरेचेत्वा सिवेय्यकं दुस्सयुगं दत्वा वत्थानुमोदनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठाय चिन्तेसि – ‘‘मया दिवसस्स द्वत्तिक्खत्तुं बुद्धुपट्ठानं गन्तब्बं, इदञ्च वेळुवनं अतिदूरे, मय्हं पन अम्बवनं उय्यानं आसन्नतरं, यंनूनाहं एत्थ भगवतो विहारं कारेय्य’’न्ति. सो तस्मिं अम्बवने रत्तिट्ठानदिवाठानलेणकुटिमण्डपादीनि सम्पादेत्वा भगवतो अनुच्छविकं गन्धकुटिं कारापेत्वा अम्बवनं अट्ठारसहत्थुब्बेधेन तम्बपट्टवण्णेन पाकारेन परिक्खिपापेत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं सचीवरभत्तेन सन्तप्पेत्वा दक्खिणोदकं पातेत्वा विहारं निय्यातेसि. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘जीवकस्स कोमारभच्चस्स अम्बवने’’ति.
अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहीति अड्ढसतेन ऊनेहि तेरसहि भिक्खुसतेहि. राजातिआदीसु राजति अत्तनो इस्सरियसम्पत्तिया चतूहि सङ्गहवत्थूहि महाजनं रञ्जेति वड्ढेतीति राजा. मगधानं इस्सरोति मागधो. अजातोयेव रञ्ञो सत्तु भविस्सतीति नेमित्तकेहि निद्दिट्ठोति अजातसत्तु.
तस्मिं किर कुच्छिगते देविया एवरूपो दोहळो उप्पज्जि – ‘‘अहो वताहं रञ्ञो दक्खिणबाहुलोहितं पिवेय्य’’न्ति, सा ‘‘भारिये ठाने दोहळो उप्पन्नो, न सक्का कस्सचि आरोचेतु’’न्ति तं कथेतुं असक्कोन्ती किसा दुब्बण्णा अहोसि. तं राजा पुच्छि – ‘‘भद्दे, तुय्हं अत्तभावो न पकतिवण्णो, किं कारण’’न्ति? ‘‘मा पुच्छ, महाराजाति’’. ‘‘भद्दे, त्वं अत्तनो अज्झासयं मय्हं अकथेन्ती कस्स कथेस्ससी’’ति तथा तथा निबन्धित्वा कथापेसि. सुत्वा च – ‘‘बाले, किं एत्थ तुय्हं भारियसञ्ञा अहोसी’’ति वेज्जं पक्कोसापेत्वा सुवण्णसत्थकेन बाहुं फालापेत्वा सुवण्णसरकेन लोहितं गहेत्वा उदकेन सम्भिन्दित्वा पायेसि. नेमित्तका तं सुत्वा – ‘‘एस गब्भो रञ्ञो सत्तु भविस्सति, इमिना राजा हञ्ञिस्सती’’ति ब्याकरिंसु. देवी सुत्वा – ‘‘मय्हं किर कुच्छितो निक्खन्तो राजानं मारेस्सती’’ति गब्भं पातेतुकामा उय्यानं गन्त्वा कुच्छिं मद्दापेसि, गब्भो न पतति. सा पुनप्पुनं गन्त्वा तथेव कारेसि. राजा किमत्थं अयं अभिण्हं उय्यानं गच्छतीति परिवीमंसन्तो तं कारणं सुत्वा – ‘‘भद्दे, तव कुच्छियं पुत्तोति वा धीताति वा न पञ्ञायति, अत्तनो निब्बत्तदारकं एवमकासीति महा अगुणरासिपि नो जम्बुदीपतले आविभविस्सति, मा त्वं एवं करोही’’ति निवारेत्वा आरक्खं अदासि. सा गब्भवुट्ठानकाले ‘‘मारेस्सामी’’ति चिन्तेसि. तदापि आरक्खमनुस्सा दारकं अपनयिंसु. अथापरेन समयेन वुड्ढिप्पत्तं कुमारं देविया दस्सेसुं. सा तं दिस्वाव पुत्तसिनेहं उप्पादेसि, तेन नं मारेतुं नासक्खि. राजापि अनुक्कमेन पुत्तस्स ओपरज्जमदासि.
अथेकस्मिं समये देवदत्तो रहोगतो चिन्तेसि – ‘‘सारिपुत्तस्स परिसा महामोग्गल्लानस्स परिसा महाकस्सपस्स परिसाति, एवमिमे विसुं विसुं धुरा, अहम्पि एकं धुरं नीहरामी’’ति. सो ‘‘न सक्का विना लाभेन परिसं उप्पादेतुं, हन्दाहं लाभं निब्बत्तेमी’’ति चिन्तेत्वा खन्धके आगतनयेन अजातसत्तुं कुमारं इद्धिपाटिहारियेन पसादेत्वा सायं पातं पञ्चहि रथसतेहि उपट्ठानं आगच्छन्तं अतिविस्सत्थं ञत्वा एकदिवसं उपसङ्कमित्वा एतदवोच – ‘‘पुब्बे खो, कुमार, मनुस्सा दीघायुका, एतरहि अप्पायुका, तेन हि त्वं कुमार, पितरं हन्त्वा राजा होहि, अहं भगवन्तं हन्त्वा बुद्धो भविस्सामी’’ति कुमारं पितुवधे उय्योजेति.
सो – ‘‘अय्यो देवदत्तो महानुभावो, एतस्स अविदितं नाम नत्थी’’ति ऊरुया पोत्थनियं बन्धित्वा दिवा दिवस्स भीतो उब्बिग्गो उस्सङ्की उत्रस्तो अन्तेपुरं पविसित्वा वुत्तप्पकारं विप्पकारं अकासि. अथ नं अमच्चा गहेत्वा अनुयुञ्जित्वा – ‘‘कुमारो च हन्तब्बो, देवदत्तो च, सब्बे च भिक्खू हन्तब्बा’’ति सम्मन्तयित्वा रञ्ञो आणावसेन करिस्सामाति रञ्ञो आरोचेसुं.
राजा ये अमच्चा मारेतुकामा अहेसुं, तेसं ठानन्तरानि अच्छिन्दित्वा, ये न मारेतुकामा, ते उच्चेसु ठानेसु ठपेत्वा कुमारं पुच्छि – ‘‘किस्स पन त्वं, कुमार, मं मारेतुकामोसी’’ति? ‘‘रज्जेनम्हि, देव, अत्थिको’’ति. राजा तस्स रज्जं अदासि.
सो मय्हं मनोरथो निप्फन्नोति देवदत्तस्स आरोचेसि. ततो नं सो आह – ‘‘त्वं सिङ्गालं अन्तोकत्वा भेरिपरियोनद्धपुरिसो विय सुकिच्चकारिम्हीति मञ्ञसि, कतिपाहेनेव ते पिता तया कतं अवमानं चिन्तेत्वा सयमेव राजा भविस्सती’’ति. अथ, भन्ते, किं करोमीति? मूलघच्चं घातेहीति. ननु, भन्ते, मय्हं पिता न सत्थवज्झोति? आहारुपच्छेदेन नं मारेहीति. सो पितरं तापनगेहे पक्खिपापेसि, तापनगेहं नाम कम्मकरणत्थाय कतं धूमघरं. ‘‘मम मातरं ठपेत्वा अञ्ञस्स दट्ठुं मा देथा’’ति आह. देवी सुवण्णसरके भत्तं पक्खिपित्वा उच्छङ्गेनादाय पविसति. राजा तं भुञ्जित्वा यापेति. सो – ‘‘मय्हं पिता कथं यापेती’’ति पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा – ‘‘मय्हं मातु उच्छङ्गं कत्वा पविसितुं मा देथा’’ति आह. ततो पट्ठाय देवी मोळियं पक्खिपित्वा पविसति. तम्पि सुत्वा ‘‘मोळिं बन्धित्वा पविसितुं मा देथा’’ति. ततो सुवण्णपादुकासु भत्तं ठपेत्वा पिदहित्वा पादुका आरुय्ह पविसति. राजा तेन यापेति. पुन ‘‘कथं यापेती’’ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा ‘‘पादुका आरुय्ह पविसितुम्पि मा देथा’’ति आह. ततो पट्ठाय देवी गन्धोदकेन न्हायित्वा सरीरं चतुमधुरेन मक्खेत्वा पारुपित्वा पविसति. राजा तस्सा सरीरं लेहित्वा यापेति. पुन पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘इतो पट्ठाय मय्हं मातु पवेसनं निवारेथा’’ति आह. देवी द्वारमूले ठत्वा ‘‘सामि, बिम्बिसार, एतं दहरकाले मारेतुं न अदासि, अत्तनो सत्तुं अत्तनाव पोसेसि, इदं पन दानि ते पच्छिमदस्सनं, नाहं इतो पट्ठाय तुम्हे पस्सितुं लभामि, सचे मय्हं दोसो अत्थि, खमथ देवा’’ति रोदित्वा कन्दित्वा निवत्ति.
ततो पट्ठाय रञ्ञो आहारो नत्थि. राजा मग्गफलसुखेन चङ्कमेन यापेति. अतिविय अस्स अत्तभावो विरोचति. सो – ‘‘कथं, मे भणे, पिता यापेती’’ति पुच्छित्वा ‘‘चङ्कमेन, देव, यापेति; अतिविय चस्स अत्तभावो विरोचती’’ति सुत्वा ‘चङ्कमं दानिस्स हारेस्सामी’ति चिन्तेत्वा – ‘‘मय्हं पितु पादे खुरेन फालेत्वा लोणतेलेन मक्खेत्वा खदिरङ्गारेहि वीतच्चितेहि पचथा’’ति न्हापिते पेसेसि. राजा ते दिस्वा – ‘‘नून मय्हं पुत्तो केनचि सञ्ञत्तो भविस्सति, इमे मम मस्सुकरणत्थायागता’’ति चिन्तेसि. ते गन्त्वा वन्दित्वा अट्ठंसु. ‘कस्मा आगतत्था’ति च पुट्ठा तं सासनं आरोचेसुं. ‘‘तुम्हाकं रञ्ञो मनं करोथा’’ति च वुत्ता ‘निसीद, देवा’ति वत्वा च राजानं वन्दित्वा – ‘‘देव, मयं रञ्ञो आणं करोम, मा अम्हाकं कुज्झित्थ, नयिदं तुम्हादिसानं धम्मराजूनं अनुच्छविक’’न्ति वत्वा वामहत्थेन गोप्फके गहेत्वा दक्खिणहत्थेन खुरं गहेत्वा पादतलानि फालेत्वा लोणतेलेन मक्खेत्वा खदिरङ्गारेहि वीतच्चितेहि पचिंसु. राजा किर पुब्बे चेतियङ्गणे सउपाहनो अगमासि, निसज्जनत्थाय पञ्ञत्तकटसारकञ्च अधोतेहि पादेहि अक्कमि, तस्सायं निस्सन्दोति वदन्ति. रञ्ञो बलववेदना उप्पन्ना. सो – ‘‘अहो बुद्धो, अहो धम्मो, अहो सङ्घो’’ति अनुस्सरन्तोयेव चेतियङ्गणे खित्तमाला विय मिलायित्वा चातुमहाराजिकदेवलोके वेस्सवणस्स परिचारको जनवसभो नाम यक्खो हुत्वा निब्बत्ति.
तं दिवसमेव अजातसत्तुस्स पुत्तो जातो, पुत्तस्स जातभावञ्च पितुमतभावञ्च निवेदेतुं द्वे लेखा एकक्खणेयेव आगता. अमच्चा – ‘‘पठमं पुत्तस्स जातभावं आरोचेस्सामा’’ति तं लेखं रञ्ञो हत्थे ठपेसुं. रञ्ञो तङ्खणेयेव पुत्तसिनेहो उप्पज्जित्वा सकलसरीरं खोभेत्वा अट्ठिमिञ्जं आहच्च अट्ठासि. तस्मिं खणे पितुगुणमञ्ञासि – ‘‘मयि जातेपि मय्हं पितु एवमेव सिनेहो उप्पन्नो’’ति. सो – ‘‘गच्छथ, भणे, मय्हं पितरं विस्सज्जेथा’’ति आह. ‘‘किं विस्सज्जापेथ, देवा’’ति इतरं लेखं हत्थे ठपयिंसु.
सो तं पवत्तिं सुत्वा रोदमानो मातुसमीपं गन्त्वा – ‘‘अहोसि नु, खो, अम्म, मय्हं पितु मयि जाते सिनेहो’’ति? सा आह – ‘‘बालपुत्त, किं वदेसि, तव दहरकाले अङ्गुलिया पीळका उट्ठहि. अथ तं रोदमानं सञ्ञापेतुं असक्कोन्ता तं गहेत्वा विनिच्छयट्ठाने निसिन्नस्स तव पितु सन्तिकं अगमंसु. पिता ते अङ्गुलिं मुखे ठपेसि. पीळका मुखेयेव भिज्जि. अथ खो पिता तव सिनेहेन तं लोहितमिस्सकं पुब्बं अनिट्ठुभित्वाव अज्झोहरि. एवरूपो ते पितु सिनेहो’’ति. सो रोदित्वा परिदेवित्वा पितु सरीरकिच्चं अकासि.
देवदत्तोपि अजातसत्तुं उपसङ्कमित्वा – ‘‘पुरिसे, महाराज, आणापेहि, ये समणं गोतमं जीविता वोरोपेस्सन्ती’’ति वत्वा तेन दिन्ने पुरिसे पेसेत्वा सयं गिज्झकूटं आरुय्ह यन्तेन सिलं पविज्झित्वा नाळागिरिहत्थिं मुञ्चापेत्वापि केनचि उपायेन भगवन्तं मारेतुं असक्कोन्तो परिहीनलाभसक्कारो पञ्च वत्थूनि याचित्वा तानि अलभमानो तेहि जनं सञ्ञापेस्सामीति सङ्घभेदं कत्वा सारिपुत्तमोग्गल्लानेसु परिसं आदाय पक्कन्तेसु उण्हलोहितं मुखेन छड्डेत्वा नवमासे गिलानमञ्चे निपज्जित्वा विप्पटिसारजातो – ‘‘कुहिं एतरहि सत्था वसती’’ति पुच्छित्वा ‘‘जेतवने’’ति वुत्ते मञ्चकेन मं आहरित्वा सत्थारं दस्सेथाति वत्वा आहरियमानो भगवतो दस्सनारहस्स कम्मस्स अकतत्ता जेतवने पोक्खरणीसमीपेयेव द्वेधा भिन्नं पथविं पविसित्वा महानिरये पतिट्ठितोति. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारकथानयो खन्धके आगतो. आगतत्ता पन सब्बं न वुत्तन्ति. एवं अजातोयेव रञ्ञो सत्तु भविस्सतीति नेमित्तकेहि निद्दिट्ठोति अजातसत्तु.
वेदेहिपुत्तोति अयं कोसलरञ्ञो धीताय पुत्तो, न विदेहरञ्ञो. वेदेहीति पन पण्डिताधिवचनमेतं. यथाह – ‘‘वेदेहिका गहपतानी (म. नि. १.२२६), अय्यो आनन्दो वेदेहमुनी’’ति (सं. नि. २.१५४). तत्रायं वचनत्थो – विदन्ति एतेनाति वेदो, ञाणस्सेतं अधिवचनं. वेदेन ईहति घटति वायमतीति वेदेही. वेदेहिया पुत्तो वेदेहिपुत्तो.
तदहूति तस्मिं अहु, तस्मिं दिवसेति अत्थो. उपवसन्ति एत्थाति उपोसथो, उपवसन्तीति सीलेन वा अनसनेन वा उपेता हुत्वा वसन्तीति अत्थो. अयं पनेत्थ अत्थुद्धारो – ‘‘आयामावुसो, कप्पिन, उपोसथं गमिस्सामा’’तिआदीसु पातिमोक्खुद्देसो उपोसथो. ‘‘एवं अट्ठङ्गसमन्नागतो खो, विसाखे, उपोसथो उपवुत्थो’’तिआदीसु (अ. नि. ८.४३) सीलं. ‘‘सुद्धस्स वे सदा फग्गु, सुद्धस्सुपोसथो सदा’’तिआदीसु (म. नि. १.७९) उपवासो. ‘‘उपोसथो नाम नागराजा’’तिआदीसु (दी. नि. २.२४६) पञ्ञत्ति. ‘‘न, भिक्खवे, तदहुपोसथे सभिक्खुका आवासा’’तिआदीसु (महाव. १८१) उपवसितब्बदिवसो. इधापि सोयेव अधिप्पेतो. सो पनेस अट्ठमी चातुद्दसी पन्नरसीभेदेन तिविधो. तस्मा सेसद्वयनिवारणत्थं पन्नरसेति वुत्तं. तेनेव वुत्तं – ‘‘उपवसन्ति एत्थाति उपोसथो’’ति.
कोमुदियाति कुमुदवतिया. तदा किर कुमुदानि सुपुप्फितानि होन्ति, तानि एत्थ सन्तीति कोमुदी. चातुमासिनियाति चातुमासिया, सा हि चतुन्नं मासानं परियोसानभूताति चातुमासी. इध पन चातुमासिनीति वुच्चति. मासपुण्णताय उतुपुण्णताय संवच्छरपुण्णताय पुण्णा सम्पुण्णाति पुण्णा. मा इति चन्दो वुच्चति, सो एत्थ पुण्णोति पुण्णमा. एवं पुण्णाय पुण्णमायाति इमस्मिं पदद्वये च अत्थो वेदितब्बो.
राजामच्चपरिवुतोति एवरूपाय रजतघटविनिग्गताहि खीरधाराहि धोवियमानदिसाभागाय विय, रजतविमानविच्चुतेहि मुत्तावळिसुमनकुसुमदामसेतदुकूलकुमुदविसरेहि सम्परिकिण्णाय विय च, चतुरुपक्किलेसविमुत्तपुण्णचन्दप्पभासमुदयोभासिताय रत्तिया राजामच्चेहि परिवुतोति अत्थो. उपरिपासादवरगतोति पासादवरस्स उपरिगतो. महारहे समुस्सितसेतच्छत्ते कञ्चनासने निसिन्नो होति. कस्मा निसिन्नो? निद्दाविनोदनत्थं. अयञ्हि राजा पितरि उपक्कन्तदिवसतो पट्ठाय – ‘‘निद्दं ओक्कमिस्सामी’’ति निमीलितमत्तेसुयेव अक्खीसु सत्तिसतअब्भाहतो विय कन्दमानोयेव पबुज्झि. किमेतन्ति च वुत्ते, न किञ्चीति वदति. तेनस्स अमनापा निद्दा, इति निद्दाविनोदनत्थं निसिन्नो. अपि च तस्मिं दिवसे नक्खत्तं सङ्घुट्ठं होति. सब्बं नगरं सित्तसम्मट्ठं विप्पकिण्णवालुकं पञ्चवण्णकुसुमलाजपुण्णघटपटिमण्डितघरद्वारं समुस्सितधजपटाकविचित्रसमुज्जलितदीपमालालङ्कतसब्बदिसाभागं वीथिसभागेन रच्छासभागेन नक्खत्तकीळं अनुभवमानेन महाजनेन समाकिण्णं होति. इति नक्खत्तदिवसतायपि निसिन्नोति वदन्ति. एवं पन वत्वापि – ‘‘राजकुलस्स नाम सदापि नक्खत्तमेव, निद्दाविनोदनत्थंयेव पनेस निसिन्नो’’ति सन्निट्ठानं कतं.
उदानं उदानेसीति उदाहारं उदाहरि, यथा हि यं तेलं मानं गहेतुं न सक्कोति, विस्सन्दित्वा गच्छति, तं अवसेकोति वुच्चति. यञ्च जलं तळाकं गहेतुं न सक्कोति, अज्झोत्थरित्वा गच्छति, तं ओघोति वुच्चति; एवमेव यं पीतिवचनं हदयं गहेतुं न सक्कोति, अधिकं हुत्वा अन्तो असण्ठहित्वा बहिनिक्खमति, तं उदानन्ति वुच्चति. एवरूपं पीतिमयं वचनं निच्छारेसीति अत्थो.
दोसिनाति दोसापगता, अब्भा, महिका, धूमो, रजो, राहूति इमेहि पञ्चहि उपक्किलेसेहि विरहिताति वुत्तं होति. तस्मा रमणीयातिआदीनि पञ्च थोमनवचनानि. सा हि महाजनस्स मनं रमयतीति रमणीया. वुत्तदोसविमुत्ताय चन्दप्पभाय ओभासितत्ता अतिविय सुरूपाति अभिरूपा. दस्सितुं युत्ताति दस्सनीया. चित्तं पसादेतीति पासादिका. दिवसमासादीनं लक्खणं भवितुं युत्ताति लक्खञ्ञा.
कं नु ख्वज्जाति कं नु खो अज्ज. समणं वा ब्राह्मणं वाति समितपापताय समणं. बाहितपापताय ब्राह्मणं. यं नो पयिरुपासतोति वचनब्यत्तयो एस, यं अम्हाकं पञ्हपुच्छनवसेन पयिरुपासन्तानं मधुरं धम्मं सुत्वा चित्तं पसीदेय्याति अत्थो. इति राजा इमिना सब्बेनपि वचनेन ओभासनिमित्तकम्मं अकासि. कस्स अकासीति? जीवकस्स. किमत्थं? भगवतो दस्सनत्थं. किं भगवन्तं सयं दस्सनाय उपगन्तुं न सक्कोतीति? आम, न सक्कोति. कस्मा? महापराधताय.
तेन हि भगवतो उपट्ठाको अरियसावको अत्तनो पिता मारितो, देवदत्तो च तमेव निस्साय भगवतो बहुं अनत्थमकासि, इति महापराधो एस, ताय महापराधताय सयं गन्तुं न सक्कोति. जीवको पन भगवतो उपट्ठाको, तस्स पिट्ठिछायाय भगवन्तं पस्सिस्सामीति ओभासनिमित्तकम्मं अकासि. किं जीवको पन – ‘‘मय्हं इदं ओभासनिमित्तकम्म’’न्ति जानातीति? आम जानाति. अथ कस्मा तुण्ही अहोसीति? विक्खेपपच्छेदनत्थं.
तस्सञ्हि परिसति छन्नं सत्थारानं उपट्ठाका बहू सन्निपतिता, ते असिक्खितानं पयिरुपासनेन सयम्पि असिक्खिताव. ते मयि भगवतो गुणकथं आरद्धे अन्तरन्तरा उट्ठायुट्ठाय अत्तनो सत्थारानं गुणं कथेस्सन्ति, एवं मे सत्थु गुणकथा परियोसानं न गमिस्सति. राजा पन इमेसं कुलूपके उपसङ्कमित्वा गहितासारताय तेसं गुणकथाय अनत्तमनो हुत्वा मं पटिपुच्छिस्सति, अथाहं निब्बिक्खेपं सत्थु गुणं कथेत्वा राजानं सत्थु सन्तिकं गहेत्वा गमिस्सामीति जानन्तोव विक्खेपपच्छेदनत्थं तुण्ही अहोसीति.
तेपि अमच्चा एवं चिन्तेसुं – ‘‘अज्ज राजा पञ्चहि पदेहि रत्तिं थोमेति, अद्धा किञ्चि समणं वा ब्राह्मणं वा उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छित्वा धम्मं सोतुकामो, यस्स चेस धम्मं सुत्वा पसीदिस्सति, तस्स च महन्तं सक्कारं करिस्सति, यस्स पन कुलूपको समणो राजकुलूपको होति, भद्दं तस्सा’’ति.
१५१-१५२. ते एवं चिन्तेत्वा – ‘‘अहं अत्तनो कुलूपकसमणस्स वण्णं वत्वा राजानं गहेत्वा गमिस्सामि, अहं गमिस्सामी’’ति अत्तनो अत्तनो कुलूपकानं वण्णं कथेतुं आरद्धा. तेनाह – ‘‘एवं वुत्ते अञ्ञतरो राजामच्चो’’तिआदि. तत्थ पूरणोति तस्स सत्थुपटिञ्ञस्स नामं. कस्सपोति गोत्तं. सो किर अञ्ञतरस्स कुलस्स एकूनदाससतं पूरयमानो जातो, तेनस्स पूरणोति नामं अकंसु. मङ्गलदासत्ता चस्स ‘‘दुक्कट’’न्ति वत्ता नत्थि, अकतं वा न कतन्ति. सो ‘‘किमहं एत्थ वसामी’’ति पलायि. अथस्स चोरा वत्थानि अच्छिन्दिंसु, सो पण्णेन वा तिणेन वा पटिच्छादेतुम्पि अजानन्तो जातरूपेनेव एकं गामं पाविसि. मनुस्सा तं दिस्वा ‘‘अयं समणो अरहा अप्पिच्छो, नत्थि इमिना सदिसो’’ति पूवभत्तादीनि गहेत्वा उपसङ्कमन्ति. सो – ‘‘मय्हं साटकं अनिवत्थभावेन इदं उप्पन्न’’न्ति ततो पट्ठाय साटकं लभित्वापि न निवासेसि, तदेव पब्बज्जं अग्गहेसि, तस्स सन्तिके अञ्ञेपि अञ्ञेपीति पञ्चसतमनुस्सा पब्बजिंसु. तं सन्धायाह – ‘‘पूरणो कस्सपो’’ति.
पब्बजितसमूहसङ्खातो सङ्घो अस्स अत्थीति सङ्घी. स्वेव गणो अस्स अत्थीति गणी. आचारसिक्खापनवसेन तस्स गणस्स आचरियोति गणाचरियो. ञातोति पञ्ञातो पाकटो. ‘‘अप्पिच्छो सन्तुट्ठो. अप्पिच्छताय वत्थम्पि न निवासेती’’ति एवं समुग्गतो यसो अस्स अत्थीति यसस्सी. तित्थकरोति लद्धिकरो. साधुसम्मतोति अयं साधु, सुन्दरो, सप्पुरिसोति एवं सम्मतो. बहुजनस्साति अस्सुतवतो अन्धबालपुथुज्जनस्स. पब्बजिततो पट्ठाय अतिक्कन्ता बहू रत्तियो जानातीति रत्तञ्ञू. चिरं पब्बजितस्स अस्साति चिरपब्बजितो, अचिरपब्बजितस्स हि कथा ओकप्पनीया न होति, तेनाह ‘‘चिरपब्बजितो’’ति. अद्धगतोति अद्धानं गतो, द्वे तयो राजपरिवट्टे अतीतोति अधिप्पायो. वयोअनुप्पत्तोति पच्छिमवयं अनुप्पत्तो. इदं उभयम्पि – ‘‘दहरस्स कथा ओकप्पनीया न होती’’ति एतं सन्धाय वुत्तं.
तुण्ही अहोसीति सुवण्णवण्णं मधुररसं अम्बपक्कं खादितुकामो पुरिसो आहरित्वा हत्थे ठपितं काजरपक्कं दिस्वा विय झानाभिञ्ञादिगुणयुत्तं तिलक्खणब्भाहतं मधुरं धम्मकथं सोतुकामो पुब्बे पूरणस्स दस्सनेनापि अनत्तमनो इदानि गुणकथाय सुट्ठुतरं अनत्तमनो हुत्वा तुण्ही अहोसि. अनत्तमनो समानोपि पन ‘‘सचाहं एतं तज्जेत्वा गीवायं गहेत्वा नीहरापेस्सामि, ‘यो यो कथेसि, तं तं राजा एवं करोती’ति भीतो अञ्ञोपि कोचि किञ्चि न कथेस्सती’’ति अमनापम्पि तं कथं अधिवासेत्वा तुण्ही एव अहोसि. अथञ्ञो – ‘‘अहं अत्तनो कुलूपकस्स वण्णं कथेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा वत्तुं आरभि. तेन वुत्तं – अञ्ञतरोपि खोतिआदि. तं सब्बं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
एत्थ पन मक्खलीति तस्स नामं. गोसालाय जातत्ता गोसालोति दुतियं नामं. तं किर सकद्दमाय भूमिया तेलघटं गहेत्वा गच्छन्तं – ‘‘तात, मा खली’’ति सामिको आह. सो पमादेन खलित्वा पतित्वा सामिकस्स भयेन पलायितुं आरद्धो. सामिको उपधावित्वा दुस्सकण्णे अग्गहेसि. सो साटकं छड्डेत्वा अचेलको हुत्वा पलायि. सेसं पूरणसदिसमेव.
१५३. अजितोति तस्स नामं. केसकम्बलं धारेतीति केसकम्बलो. इति नामद्वयं संसन्दित्वा अजितो केसकम्बलोति वुच्चति. तत्थ केसकम्बलो नाम मनुस्सकेसेहि कतकम्बलो. ततो पटिकिट्ठतरं वत्थं नाम नत्थि. यथाह – ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, यानि कानिचि तन्तावुतानं वत्थानं, केसकम्बलो तेसं पटिकिट्ठो अक्खायति. केसकम्बलो, भिक्खवे, सीते सीतो, उण्हे उण्हो, दुब्बण्णो दुग्गन्धो दुक्खसम्फस्सो’’ति (अ. नि. ३.१३८).
१५४. पकुधोति तस्स नामं. कच्चायनोति गोत्तं. इति नामगोत्तं संसन्दित्वा पकुधो कच्चायनोति वुच्चति. सीतुदकपटिक्खित्तको एस, वच्चं कत्वापि उदककिच्चं न करोति, उण्होदकं वा कञ्जियं वा लभित्वा करोति, नदिं वा मग्गोदकं वा अतिक्कम्म – ‘‘सीलं मे भिन्न’’न्ति वालिकथूपं कत्वा सीलं अधिट्ठाय गच्छति. एवरूपो निस्सिरीकलद्धिको एस.
१५५. सञ्चयोति तस्स नामं. बेलट्ठस्स पुत्तोति बेलट्ठपुत्तो.
१५६. अम्हाकं गण्ठनकिलेसो पलिबन्धनकिलेसो नत्थि, किलेसगण्ठरहिता मयन्ति एवंवादिताय लद्धनामवसेन निगण्ठो. नाटस्स पुत्तो नाटपुत्तो.
कोमारभच्चजीवककथावण्णना
१५७. अथ खो राजाति राजा किर तेसं वचनं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं यस्स यस्स वचनं न सोतुकामो, सो सो एव कथेसि. यस्स पनम्हि वचनं सोतुकामो, एस नागवसं पिवित्वा ठितो सुपण्णो विय तुण्हीभूतो, अनत्थो वत मे’’ति. अथस्स एतदहोसि – ‘‘जीवको उपसन्तस्स बुद्धस्स भगवतो उपट्ठाको, सयम्पि उपसन्तो, तस्मा वत्तसम्पन्नो भिक्खु विय तुण्हीभूतोव निसिन्नो, न एस मयि अकथेन्ते कथेस्सति, हत्थिम्हि खो पन मद्दन्ते हत्थिस्सेव पादो गहेतब्बो’’ति तेन सद्धिं सयं मन्तेतुमारद्धो. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो राजा’’ति. तत्थ किं तुण्हीति केन कारणेन तुण्ही. इमेसं अमच्चानं अत्तनो अत्तनो कुलूपकसमणस्स वण्णं कथेन्तानं मुखं नप्पहोति. किं यथा एतेसं, एवं तव कुलूपकसमणो नत्थि, किं त्वं दलिद्दो, न ते मम पितरा इस्सरियं दिन्नं, उदाहु अस्सद्धोति पुच्छति.
ततो जीवकस्स एतदहोसि – ‘‘अयं राजा मं कुलूपकसमणस्स गुणं कथापेति, न दानि मे तुण्हीभावस्स कालो, यथा खो पनिमे राजानं वन्दित्वा निसिन्नाव अत्तनो कुलूपकसमणानं गुणं कथयिंसु, न मय्हं एवं सत्थुगुणे कथेतुं युत्त’’न्ति उट्ठायासना भगवतो विहाराभिमुखो पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं सिरसि पग्गहेत्वा – ‘‘महाराज, मा मं एवं चिन्तयित्थ, ‘अयं यं वा तं वा समणं उपसङ्कमती’ति, मम सत्थुनो हि मातुकुच्छिओक्कमने, मातुकुच्छितो निक्खमने, महाभिनिक्खमने, सम्बोधियं, धम्मचक्कप्पवत्तने च, दससहस्सिलोकधातु कम्पित्थ, एवं यमकपाटिहारियं अकासि, एवं देवोरोहणं, अहं सत्थुनो गुणे कथयिस्सामि, एकग्गचित्तो सुण, महाराजा’’ति वत्वा – ‘‘अयं देव, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिमाह. तत्थ तं खो पन भगवन्तन्ति इत्थम्भूताख्यानत्थे उपयोगवचनं, तस्स खो पन भगवतोति अत्थो. कल्याणोति कल्याणगुणसमन्नागतो, सेट्ठोति वुत्तं होति. कित्तिसद्दोति कित्तियेव. थुतिघोसो वा. अब्भुग्गतोति सदेवकं लोकं अज्झोत्थरित्वा उग्गतो. किन्ति? ‘‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो…पे… भगवा’’ति.
तत्रायं पदसम्बन्धो – सो भगवा इतिपि अरहं इतिपि सम्मासम्बुद्धो…पे… इतिपि भगवाति. इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होति. तत्थ आरकत्ता अरीनं, अरानञ्च हतत्ता, पच्चयादीनं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावाति, इमेहि ताव कारणेहि सो भगवा अरहन्ति वेदितब्बोतिआदिना नयेन मातिकं निक्खिपित्वा सब्बानेव चेतानि पदानि विसुद्धिमग्गे बुद्धानुस्सतिनिद्देसे वित्थारितानीति ततो नेसं वित्थारो गहेतब्बो.
जीवको पन एकमेकस्स पदस्स अत्थं निट्ठापेत्वा – ‘‘एवं, महाराज, अरहं मय्हं सत्था, एवं सम्मासम्बुद्धो…पे… एवं भगवा’’ति वत्वा – ‘‘तं, देवो, भगवन्तं पयिरुपासतु, अप्पेव नाम देवस्स तं भगवन्तं पयिरुपासतो चित्तं पसीदेय्या’’ति आह. एत्थ च तं देवो पयिरुपासतूति वदन्तो ‘‘महाराज, तुम्हादिसानञ्हि सतेनपि सहस्सेनपि सतसहस्सेनपि पुट्ठस्स मय्हं सत्थुनो सब्बेसं चित्तं गहेत्वा कथेतुं थामो च बलञ्च अत्थि, विस्सत्थो उपसङ्कमित्वा पुच्छेय्यासि महाराजा’’ति आह.
रञ्ञोपि भगवतो गुणकथं सुणन्तस्स सकलसरीरं पञ्चवण्णाय पीतिया निरन्तरं फुटं अहोसि. सो तङ्खणञ्ञेव गन्तुकामो हुत्वा – ‘‘इमाय खो पन वेलाय मय्हं दसबलस्स सन्तिकं गच्छतो न अञ्ञो कोचि खिप्पं यानानि योजेतुं सक्खिस्सति अञ्ञत्र जीवका’’ति चिन्तेत्वा – ‘‘तेन हि, सम्म जीवक, हत्थियानानि कप्पापेही’’ति आह.
१५८. तत्थ तेन हीति उय्योजनत्थे निपातो. गच्छ, सम्म जीवकाति वुत्तं होति. हत्थियानानीति अनेकेसु अस्सरथादीसु यानेसु विज्जमानेसुपि हत्थियानं उत्तमं; उत्तमस्स सन्तिकं उत्तमयानेनेव गन्तब्बन्ति च, अस्सयानरथयानानि ससद्दानि, दूरतोव तेसं सद्दो सुय्यति, हत्थियानस्स पदानुपदं गच्छन्तापि सद्दं न सुणन्ति. निब्बुतस्स पन खो भगवतो सन्तिके निब्बुतेहेव यानेहि गन्तब्बन्ति च चिन्तयित्वा हत्थियानानीति आह.
पञ्चमत्तानि हत्थिनिकासतानीति पञ्च करेणुसतानि. कप्पापेत्वाति आरोहणसज्जानि कारेत्वा. आरोहणीयन्ति आरोहणयोग्गं, ओपगुय्हन्ति अत्थो. किं पनेस रञ्ञा वुत्तं अकासि अवुत्तन्ति? अवुत्तं. कस्मा? पण्डितताय. एवं किरस्स अहोसि – राजा इमाय वेलाय गच्छामीति वदति, राजानो च नाम बहुपच्चत्थिका. सचे अन्तरामग्गे कोचि अन्तरायो होति, मम्पि गरहिस्सन्ति – ‘‘जीवको राजा मे कथं गण्हातीति अकालेपि राजानं गहेत्वा निक्खमती’’ति. भगवन्तम्पि गरहिस्सन्ति ‘‘समणो गोतमो, ‘मय्हं कथा वत्तती’ति कालं असल्लक्खेत्वाव धम्मं कथेती’’ति. तस्मा यथा नेव मय्हं, न भगवतो, गरहा उप्पज्जति; रञ्ञो च रक्खा सुसंविहिता होति, तथा करिस्सामी’’ति.
ततो इत्थियो निस्साय पुरिसानं भयं नाम नत्थि, ‘सुखं इत्थिपरिवुतो गमिस्सामी’ति पञ्च हत्थिनिकासतानि कप्पापेत्वा पञ्च इत्थिसतानि पुरिसवेसं गाहापेत्वा – ‘‘असितोमरहत्था राजानं परिवारेय्याथा’’ति वत्वा पुन चिन्तेसि – ‘‘इमस्स रञ्ञो इमस्मिं अत्तभावे मग्गफलानं उपनिस्सयो नत्थि, बुद्धा च नाम उपनिस्सयं दिस्वाव धम्मं कथेन्ति. हन्दाहं, महाजनं सन्निपातापेमि, एवञ्हि सति सत्था कस्सचिदेव उपनिस्सयेन धम्मं देसेस्सति, सा महाजनस्स उपकाराय भविस्सती’’ति. सो तत्थ तत्थ सासनं पेसेसि, भेरिं चरापेसि – ‘‘अज्ज राजा भगवतो सन्तिकं गच्छति, सब्बे अत्तनो विभवानुरूपेन रञ्ञो आरक्खं गण्हन्तू’’ति.
ततो महाजनो चिन्तेसि – ‘‘राजा किर सत्थुदस्सनत्थं गच्छति, कीदिसी वत भो धम्मदेसना भविस्सति, किं नो नक्खत्तकीळाय, तत्थेव गमिस्सामा’’ति. सब्बे गन्धमालादीनि गहेत्वा रञ्ञो आगमनं आकङ्खमाना मग्गे अट्ठंसु. जीवकोपि रञ्ञो पटिवेदेसि – ‘‘कप्पितानि खो ते, देव, हत्थियानानि, यस्स दानि कालं मञ्ञसी’’ति. तत्थ यस्स दानि कालं मञ्ञसीति उपचारवचनमेतं. इदं वुत्तं होति – ‘‘यं तया आणत्तं, तं मया कतं, इदानि त्वं यस्स गमनस्स वा अगमनस्स वा कालं मञ्ञसि, तदेव अत्तनो रुचिया करोही’’ति.
१५९. पच्चेका इत्थियोति पाटियेक्का इत्थियो, एकेकिस्सा हत्थिनिया एकेकं इत्थिन्ति वुत्तं होति. उक्कासु धारियमानासूति दण्डदीपिकासु धारियमानासु. महच्च राजानुभावेनाति महता राजानुभावेन. महच्चातिपि पाळि, महतियाति अत्थो, लिङ्गविपरियायो एस. राजानुभावो वुच्चति राजिद्धि. का पनस्स राजिद्धि? तियोजनसतानं द्विन्नं महारट्ठानं इस्सरियसिरी. तस्स हि असुकदिवसं राजा तथागतं उपसङ्कमिस्सतीति पठमतरं संविदहने असतिपि तङ्खणञ्ञेव पञ्च इत्थिसतानि पुरिसवेसं गहेत्वा पटिमुक्कवेठनानि अंसे आसत्तखग्गानि मणिदण्डतोमरे गहेत्वा निक्खमिंसु. यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘पच्चेका इत्थियो आरोपेत्वा’’ति.
अपरापि सोळससहस्सखत्तियनाटकित्थियो राजानं परिवारेसुं. तासं परियन्ते खुज्जवामनककिरातादयो. तासं परियन्ते अन्तेपुरपालका विस्सासिकपुरिसा. तेसं परियन्ते विचित्रवेसविलासिनो सट्ठिसहस्समत्ता महामत्ता. तेसं परियन्ते विविधालङ्कारपटिमण्डिता नानप्पकारआवुधहत्था विज्जाधरतरुणा विय नवुतिसहस्समत्ता रट्ठियपुत्ता. तेसं परियन्ते सतग्घनिकानि निवासेत्वा पञ्चसतग्घनिकानि एकंसं कत्वा सुन्हाता सुविलित्ता कञ्चनमालादिनानाभरणसोभिता दससहस्समत्ता ब्राह्मणा दक्खिणहत्थं उस्सापेत्वा जयसद्दं घोसन्ता गच्छन्ति. तेसं परियन्ते पञ्चङ्गिकानि तूरियानि. तेसं परियन्ते धनुपन्तिपरिक्खेपो. तस्स परियन्ते हत्थिघटा. हत्थीनं परियन्ते गीवाय गीवं पहरमाना अस्सपन्ति. अस्सपरियन्ते अञ्ञमञ्ञं सङ्घट्टनरथा. रथपरियन्ते बाहाय बाहं पहरयमाना योधा. तेसं परियन्ते अत्तनो अत्तनो अनुरूपाय आभरणसम्पत्तिया विरोचमाना अट्ठारस सेनियो. इति यथा परियन्ते ठत्वा खित्तो सरो राजानं न पापुणाति, एवं जीवको कोमारभच्चो रञ्ञो परिसं संविदहित्वा अत्तना रञ्ञो अविदूरेनेव गच्छति – ‘‘सचे कोचि उपद्दवो होति, पठमतर रञ्ञो जीवितदानं दस्सामी’’ति. उक्कानं पन एत्तकानि सतानि वा सहस्सानि वाति परिच्छेदो नत्थीति एवरूपिं राजिद्धिं सन्धाय वुत्तं – ‘‘महच्चराजानुभावेन येन जीवकस्स कोमारभच्चस्स अम्बवनं, तेन पायासी’’ति.
अहुदेव भयन्ति एत्थ चित्तुत्रासभयं, ञाणभयं, आरम्मणभयं, ओत्तप्पभयन्ति चतुब्बिधं भयं, तत्थ ‘‘जातिं पटिच्च भयं भयानक’’न्तिआदिना नयेन वुत्तं चित्तुत्रासभयं नाम. ‘‘तेपि तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा येभुय्येन भयं संवेगं सन्तासं आपज्जन्ती’’ति (सं. नि. ३.७८) एवमागतं ञाणभयं नाम. ‘‘एतं नून तं भयभेरवं आगच्छती’’ति (म. नि. १.४९) एत्थ वुत्तं आरम्मणभयं नाम.
‘‘भीरुं पसंसन्ति, न हि तत्थ सूरं;
भया हि सन्तो, न करोन्ति पाप’’न्ति . (सं. नि. १.३३);
इदं ओत्तप्पभयं नाम. तेसु इध चित्तुत्रासभयं, अहु अहोसीति अत्थो. छम्भितत्तन्ति छम्भितस्स भावो. सकलसरीरचलनन्ति अत्थो. लोमहंसोति लोमहंसनं, उद्धं ठितलोमताति अत्थो. सो पनायं लोमहंसो धम्मस्सवनादीसु पीतिउप्पत्तिकाले पीतियापि होति. भीरुकजातिकानं सम्पहारपिसाचादिदस्सनेसु भयेनापि. इध भयलोमहंसोति वेदितब्बो.
कस्मा पनेस भीतोति? अन्धकारेनाति एके वदन्ति. राजगहे किर द्वत्तिंस महाद्वारानि, चतुसट्ठि खुद्दकद्वारानि. जीवकस्स अम्बवनं पाकारस्स च गिज्झकूटस्स च अन्तरा होति. सो पाचीनद्वारेन निक्खमित्वा पब्बतच्छायाय पाविसि, तत्थ पब्बतकूटेन चन्दो छादितो, पब्बतच्छायाय च रुक्खच्छायाय च अन्धकारं अहोसीति, तम्पि अकारणं. तदा हि उक्कानं सतसहस्सानम्पि परिच्छेदो नत्थि.
अयं पन अप्पसद्दतं निस्साय जीवके आसङ्काय भीतो. जीवको किरस्स उपरिपासादेयेव आरोचेसि – ‘‘महाराज अप्पसद्दकामो भगवा, अप्पसद्देनेव उपसङ्कमितब्बो’’ति. तस्मा राजा तूरियसद्दं निवारेसि. तूरियानि केवलं गहितमत्तानेव होन्ति, वाचम्पि उच्चं अनिच्छारयमाना अच्छरासञ्ञाय गच्छन्ति. अम्बवनेपि कस्सचि खिपितसद्दोपि न सुय्यति. राजानो च नाम सद्दाभिरता होन्ति. सो तं अप्पसद्दतं निस्साय उक्कण्ठितो जीवकेपि आसङ्कं उप्पादेसि. ‘‘अयं जीवको मय्हं अम्बवने अड्ढतेळसानि भिक्खुसतानी’’ति आह. एत्थ च खिपितसद्दमत्तम्पि न सुय्यति, अभूतं मञ्ञे, एस वञ्चेत्वा मं नगरतो नीहरित्वा पुरतो बलकायं उपट्ठपेत्वा मं गण्हित्वा अत्तना छत्तं उस्सापेतुकामो. अयञ्हि पञ्चन्नं हत्थीनं बलं धारेति. मम च अविदूरेनेव गच्छति, सन्तिके च मे आवुधहत्थो एकपुरिसोपि नत्थि. अहो वत मे अनत्थो’’ति. एवं भायित्वा च पन अभीतो विय सन्धारेतुम्पि नासक्खि. अत्तनो भीतभावं तस्स आवि अकासि. तेन वुत्तं. ‘‘अथ खो राजा…पे… न निग्घोसो’’ति. तत्थ सम्माति वयस्साभिलापो एस, कच्चि मं वयस्साति वुत्तं होति. न पलम्भेसीति यं नत्थि तं अत्थीति वत्वा कच्चि मं न विप्पलम्भयसि. निग्घोसोति कथासल्लापनिग्घोसो.
मा भायि, महाराजाति जीवको – ‘‘अयं राजा मं न जानाति ‘नायं परं जीविता वोरोपेती’ति; सचे खो पन नं न अस्सासेस्सामि, विनस्सेय्या’’ति चिन्तयित्वा दळ्हं कत्वा समस्सासेन्तो ‘‘मा भायि महाराजा’’ति वत्वा ‘‘न तं देवा’’तिआदिमाह. अभिक्कमाति अभिमुखो कम गच्छ, पविसाति अत्थो. सकिं वुत्ते पन दळ्हं न होतीति तरमानोव द्विक्खत्तुं आह. एते मण्डलमाळे दीपा झायन्तीति महाराज, चोरबलं नाम न दीपे जालेत्वा तिट्ठति, एते च मण्डलमाळे दीपा जलन्ति. एताय दीपसञ्ञाय याहि महाराजाति वदति.
सामञ्ञफलपुच्छावण्णना
१६०. नागस्स भूमीति यत्थ सक्का हत्थिं अभिरूळ्हेन गन्तुं, अयं नागस्स भूमि नाम. नागा पच्चोरोहित्वाति विहारस्स बहिद्वारकोट्ठके हत्थितो ओरोहित्वा. भूमियं पतिट्ठितसमकालमेव पन भगवतो तेजो रञ्ञो सरीरं फरि. अथस्स तावदेव सकलसरीरतो सेदा मुच्चिंसु, साटका पीळेत्वा अपनेतब्बा विय अहेसुं. अत्तनो अपराधं सरित्वा महाभयं उप्पज्जि. सो उजुकं भगवतो सन्तिकं गन्तुं असक्कोन्तो जीवकं हत्थे गहेत्वा आरामचारिकं चरमानो विय ‘‘इदं ते सम्म जीवक सुट्ठु कारितं इदं सुट्ठु कारित’’न्ति विहारस्स वण्णं भणमानो अनुक्कमेन येन मण्डलमाळस्स द्वारं तेनुपसङ्कमि, सम्पत्तोति अत्थो.
कहं पन सम्माति कस्मा पुच्छीति. एके ताव ‘‘अजानन्तो’’ति वदन्ति. इमिना किर दहरकाले पितरा सद्धिं आगम्म भगवा दिट्ठपुब्बो, पच्छा पन पापमित्तसंसग्गेन पितुघातं कत्वा अभिमारे पेसेत्वा धनपालं मुञ्चापेत्वा महापराधो हुत्वा भगवतो सम्मुखीभावं न उपगतपुब्बोति असञ्जानन्तो पुच्छतीति. तं अकारणं, भगवा हि आकिण्णवरलक्खणो अनुब्यञ्जनपटिमण्डितो छब्बण्णाहि रस्मीहि सकलं आरामं ओभासेत्वा तारागणपरिवुतो विय पुण्णचन्दो भिक्खुगणपरिवुतो मण्डलमाळमज्झे निसिन्नो, तं को न जानेय्य. अयं पन अत्तनो इस्सरियलीलाय पुच्छति. पकति हेसा राजकुलानं, यं जानन्तापि अजानन्ता विय पुच्छन्ति. जीवको पन तं सुत्वा – ‘अयं राजा पथवियं ठत्वा कुहिं पथवीति, नभं उल्लोकेत्वा कुहिं चन्दिमसूरियाति, सिनेरुमूले ठत्वा कुहिं सिनेरूति वदमानो विय दसबलस्स पुरतो ठत्वा कुहिं भगवा’ति पुच्छति. ‘‘हन्दस्स भगवन्तं दस्सेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा ‘‘एसो महाराजा’’तिआदिमाह. पुरक्खतोति परिवारेत्वा निसिन्नस्स पुरतो निसिन्नो.
१६१. येन भगवा तेनुपसङ्कमीति यत्थ भगवा तत्थ गतो, भगवतो सन्तिकं उपगतोति अत्थो. एकमन्तं अट्ठासीति भगवन्तं वा भिक्खुसंघं वा असङ्घट्टयमानो अत्तनो ठातुं अनुच्छविके एकस्मिं पदेसे भगवन्तं अभिवादेत्वा एकोव अट्ठासि. तुण्हीभूतं तुण्हीभूतन्ति यतो यतो अनुविलोकेति, ततो ततो तुण्हीभूतमेवाति अत्थो. तत्थ हि एकभिक्खुस्सपि हत्थकुक्कुच्चं वा पादकुक्कुच्चं वा खिपितसद्दो वा नत्थि, सब्बालङ्कारपटिमण्डितं नाटकपरिवारं भगवतो अभिमुखे ठितं राजानं वा राजपरिसं वा एकभिक्खुपि न ओलोकेसि. सब्बे भगवन्तंयेव ओलोकयमाना निसीदिंसु.
राजा तेसं उपसमे पसीदित्वा विगतपङ्कताय विप्पसन्नरहदमिव उपसन्तिन्द्रियं भिक्खुसङ्घं पुनप्पुनं अनुविलोकेत्वा उदानं उदानेसि. तत्थ इमिनाति येन कायिकेन च वाचसिकेन च मानसिकेन च सीलूपसमेन भिक्खुसङ्घो उपसन्तो, इमिना उपसमेनाति दीपेति. तत्थ ‘‘अहो वत मे पुत्तो पब्बजित्वा इमे भिक्खू विय उपसन्तो भवेय्या’’ति नयिदं सन्धाय एस एवमाह. अयं पन भिक्खुसङ्घं दिस्वा पसन्नो पुत्तं अनुस्सरि. दुल्लभञ्हि लद्धा अच्छरियं वा दिस्वा पियानं ञातिमित्तादीनं अनुस्सरणं नाम लोकस्स पकतियेव. इति भिक्खुसङ्घं दिस्वा पुत्तं अनुस्सरमानो एस एवमाह.
अपि च पुत्ते आसङ्काय तस्स उपसमं इच्छमानो पेस एवमाह. एवं किरस्स अहोसि, पुत्तो मे पुच्छिस्सति – ‘‘मय्हं पिता दहरो. अय्यको मे कुहि’’न्ति. सो ‘‘पितरा ते घातितो’’ति सुत्वा ‘‘अहम्पि पितरं घातेत्वा रज्जं कारेस्सामी’’ति मञ्ञिस्सति. इति पुत्ते आसङ्काय तस्स उपसमं इच्छमानो पेस एवमाह. किञ्चापि हि एस एवमाह. अथ खो नं पुत्तो घातेस्सतियेव. तस्मिञ्हि वंसे पितुवधो पञ्चपरिवट्टे गतो. अजातसत्तु बिम्बिसारं घातेसि, उदयो अजातसत्तुं. तस्स पुत्तो महामुण्डिको नाम उदयं. तस्स पुत्तो अनुरुद्धो नाम महामुण्डिकं. तस्स पुत्तो नागदासो नाम अनुरुद्धं. नागदासं पन – ‘‘वंसच्छेदकराजानो इमे, किं इमेही’’ति रट्ठवासिनो कुपिता घातेसुं.
अगमा खो त्वन्ति कस्मा एवमाह? भगवा किर रञ्ञो वचीभेदे अकतेयेव चिन्तेसि – ‘‘अयं राजा आगन्त्वा तुण्ही निरवो ठितो, किं नु खो चिन्तेसी’’ति. अथस्स चित्तं ञत्वा – ‘‘अयं मया सद्धिं सल्लपितुं असक्कोन्तो भिक्खुसङ्घं अनुविलोकेत्वा पुत्तं अनुस्सरि, न खो पनायं मयि अनालपन्ते किञ्चि कथेतुं सक्खिस्सति, करोमि तेन सद्धिं कथासल्लाप’’न्ति. तस्मा रञ्ञो वचनानन्तरं ‘‘अगमा खो त्वं, महाराज, यथापेम’’न्ति आह. तस्सत्थो – महाराज, यथा नाम उन्नमे वुट्ठं उदकं येन निन्नं तेन गच्छति, एवमेव त्वं भिक्खुसङ्घं अनुविलोकेत्वा येन पेमं तेन गतोति.
अथ रञ्ञो एतदहोसि – ‘‘अहो अच्छरिया बुद्धगुणा, मया सदिसो भगवतो अपराधकारको नाम नत्थि, मया हिस्स अग्गुपट्ठाको घातितो, देवदत्तस्स च कथं गहेत्वा अभिमारा पेसिता, नाळागिरि मुत्तो, मं निस्साय देवदत्तेन सिला पविद्धा, एवं महापराधं नाम मं आलपतो दसबलस्स मुखं नप्पहोति; अहो भगवा पञ्चहाकारेहि तादिलक्खणे सुप्पतिट्ठितो. एवरूपं नाम सत्थारं पहाय बहिद्धा न परियेसिस्सामा’’ति सो सोमनस्सजातो भगवन्तं आलपन्तो ‘‘पियो मे, भन्ते’’तिआदिमाह.
१६२. भिक्खुसङ्घस्स अञ्जलिं पणामेत्वाति एवं किरस्स अहोसि भगवन्तं वन्दित्वा इतोचितो च गन्त्वा भिक्खुसङ्घं वन्दन्तेन च भगवा पिट्ठितो कातब्बो होति, गरुकारोपि चेस न होति. राजानं वन्दित्वा उपराजानं वन्दन्तेनपि हि रञ्ञो अगारवो कतो होति. तस्मा भगवन्तं वन्दित्वा ठितट्ठानेयेव भिक्खुसङ्घस्स अञ्जलिं पणामेत्वा एकमन्तं निसीदि. कञ्चिदेव देसन्ति कञ्चि ओकासं.
अथस्स भगवा पञ्हपुच्छने उस्साहं जनेन्तो आह – ‘‘पुच्छ, महाराज, यदाकङ्खसी’’ति. तस्सत्थो – ‘‘पुच्छ यदि आकङ्खसि, न मे पञ्हविस्सज्जने भारो अत्थि’’. अथ वा ‘‘पुच्छ, यं आकङ्खसि, सब्बं ते विस्सज्जेस्सामी’’ति सब्बञ्ञुपवारणं पवारेसि, असाधारणं पच्चेकबुद्धअग्गसावकमहासावकेहि. ते हि यदाकङ्खसीति न वदन्ति, सुत्वा वेदिस्सामाति वदन्ति. बुद्धा पन – ‘‘पुच्छ, आवुसो, यदाकङ्खसी’’ति (सं. नि. १.२३७), वा ‘‘पुच्छ, महाराज, यदाकङ्खसी’’ति वा,
‘‘पुच्छ, वासव, मं पञ्हं, यं किञ्चि मनसिच्छसि;
तस्स तस्सेव पञ्हस्स, अहं अन्तं करोमि ते’’ति. (दी. नि. २.३५६) वा;
तेन हि त्वं, भिक्खु, सके आसने निसीदित्वा पुच्छ, यदाकङ्खसीति वा,
‘‘बावरिस्स च तुय्हं वा, सब्बेसं सब्बसंसयं;
कतावकासा पुच्छव्हो, यं किञ्चि मनसिच्छथा’’ति. (सु. नि. १०३६) वा;
‘‘पुच्छ मं, सभिय, पञ्हं, यं किञ्चि मनसिच्छसि;
तस्स तस्सेव पञ्हस्स, अहं अन्तं करोमि ते’’ति. (सु. नि. ५१७) वा;
तेसं तेसं यक्खनरिन्ददेवसमणब्राह्मणपरिब्बाजकानं सब्बञ्ञुपवारणं पवारेन्ति. अनच्छरियञ्चेतं, यं भगवा बुद्धभूमिं पत्वा एतं पवारणं पवारेय्य. यो बोधिसत्तभूमियं पदेसञाणे ठितो –
‘‘कोण्डञ्ञ, पञ्हानि वियाकरोहि;
याचन्ति तं इसयो साधुरूपा.
कोण्डञ्ञ, एसो मनुजेसु धम्मो;
यं वुद्धमागच्छति एस भारो’’ति. (जा. २.१७.६०);
एवं सक्कादीनं अत्थाय इसीहि याचितो –
‘‘कतावकासा पुच्छन्तु भोन्तो,
यं किञ्चि पञ्हं मनसाभिपत्थितं;
अहञ्हि तं तं वो वियाकरिस्सं,
ञत्वा सयं लोकमिमं परञ्चा’’ति. (जा. २.१७.६१);
एवं सरभङ्गकाले. सम्भवजातके च सकलजम्बुदीपं तिक्खत्तुं विचरित्वा पञ्हानं अन्तकरं अदिस्वा सुचिरतेन ब्राह्मणेन, पञ्हं पुट्ठुं ओकासे कारिते जातिया सत्तवस्सिको रथिकाय पंसुं कीळन्तो पल्लङ्कमाभुजित्वा अन्तरवीथियं निसिन्नोव –
‘‘तग्घ ते अहमक्खिस्सं, यथापि कुसलो तथा;
राजा च खो तं जानाति, यदि काहति वा न वा’’ति. (जा. १.१६.१७२);
सब्बञ्ञुपवारणं पवारेसि.
१६३. एवं भगवता सब्बञ्ञुपवारणाय पवारिताय अत्तमनो राजा पञ्हं पुच्छन्तो – ‘‘यथा नु खो इमानि, भन्ते’’तिआदिमाह. तत्थ सिप्पमेव सिप्पायतनं. पुथुसिप्पायतनानीति बहूनि सिप्पानि. सेय्यथिदन्ति कतमे पन ते. हत्थारोहातिआदीहि ये तं तं सिप्पं निस्साय जीवन्ति, ते दस्सेति. अयञ्हि अस्साधिप्पायो – ‘‘यथा इमेसं सिप्पूपजीवीनं तं तं सिप्पं निस्साय सन्दिट्ठिकं सिप्पफलं पञ्ञायति. सक्का नु खो एवं सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं पञ्ञापेतु’’न्ति. तस्मा सिप्पायतनानि आहरित्वा सिप्पूपजीविनो दस्सेति.
तत्थ हत्थारोहाति सब्बेपि हत्थाचरियहत्थिवेज्जहत्थिमेण्डादयो दस्सेति. अस्सारोहाति सब्बेपि अस्साचरियअस्सवेज्जअस्समेण्डादयो. रथिकाति सब्बेपि रथाचरियरथयोधरथरक्खादयो. धनुग्गहाति धनुआचरिया इस्सासा. चेलकाति ये युद्धे जयधजं गहेत्वा पुरतो गच्छन्ति. चलकाति इध रञ्ञो ठानं होतु, इध असुकमहामत्तस्साति एवं सेनाब्यूहकारका. पिण्डदायकाति साहसिकमहायोधा. ते किर परसेनं पविसित्वा परसीसं पिण्डमिव छेत्वा छेत्वा दयन्ति, उप्पतित्वा उप्पतित्वा निग्गच्छन्तीति अत्थो. ये वा सङ्गाममज्झे योधानं भत्तपातिं गहेत्वा परिविसन्ति, तेसम्पेतं नामं. उग्गा राजपुत्ताति उग्गतुग्गता सङ्गामावचरा राजपुत्ता. पक्खन्दिनोति ये ‘‘कस्स सीसं वा आवुधं वा आहरामा’’ति ‘‘वत्वा असुकस्सा’’ति वुत्ता सङ्गामं पक्खन्दित्वा तदेव आहरन्ति, इमे पक्खन्दन्तीति पक्खन्दिनो. महानागाति महानागा विय महानागा, हत्थिआदीसुपि अभिमुखं आगच्छन्तेसु अनिवत्तितयोधानमेतं अधिवचनं. सूराति एकन्तसूरा, ये सजालिकापि सचम्मिकापि समुद्दं तरितुं सक्कोन्ति. चम्मयोधिनोति ये चम्मकञ्चुकं वा पविसित्वा सरपरित्ताणचम्मं वा गहेत्वा युज्झन्ति. दासिकपुत्ताति बलवसिनेहा घरदासयोधा. आळारिकाति पूविका. कप्पकाति न्हापिका. न्हापकाति ये न्हापेन्ति. सूदाति भत्तकारका. मालाकारादयो पाकटायेव. गणकाति अच्छिद्दकपाठका. मुद्दिकाति हत्थमुद्दाय गणनं निस्साय जीविनो. यानि वा पनञ्ञानिपीति अयकारदन्तकारचित्तकारादीनि. एवंगतानीति एवं पवत्तानि. ते दिट्ठेव धम्मेति ते हत्थारोहादयो तानि पुथुसिप्पायतनानि दस्सेत्वा राजकुलतो महासम्पत्तिं लभमाना सन्दिट्ठिकमेव सिप्पफलं उपजीवन्ति. सुखेन्तीति सुखितं करोन्ति. पीणेन्तीति पीणितं थामबलूपेतं करोन्ति. उद्धग्गिकादीसु उपरि फलनिब्बत्तनतो उद्धं अग्गमस्सा अत्थीति उद्धग्गिका. सग्गं अरहतीति सोवग्गिका. सुखो विपाको अस्साति सुखविपाका. सुट्ठु अग्गे रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बआयुवण्णसुखयसआधिपतेय्यसङ्खाते दस धम्मे संवत्तेति निब्बत्तेतीति सग्गसंवत्तनिका. तं एवरूपं दक्खिणं दानं पतिट्ठपेन्तीति अत्थो. सामञ्ञफलन्ति एत्थ परमत्थतो मग्गो सामञ्ञं. अरियफलं सामञ्ञफलं. यथाह – ‘‘कतमञ्च, भिक्खवे, सामञ्ञं? अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो. सेय्यथिदं, सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधि. इदं वुच्चति, भिक्खवे, सामञ्ञं. कतमानि च, भिक्खवे, सामञ्ञफलानि? सोतापत्तिफलं…पे… अरहत्तफल’’न्ति (सं. नि. ५.३५). तं एस राजा न जानाति. उपरि आगतं पन दासकस्सकोपमं सन्धाय पुच्छति.
अथ भगवा पञ्हं अविस्सज्जेत्वाव चिन्तेसि – ‘‘इमे बहू अञ्ञतित्थियसावका राजामच्चा इधागता, ते कण्हपक्खञ्च सुक्कपक्खञ्च दीपेत्वा कथीयमाने अम्हाकं राजा महन्तेन उस्साहेन इधागतो, तस्सागतकालतो पट्ठाय समणो गोतमो समणकोलाहलं समणभण्डनमेव कथेतीति उज्झायिस्सन्ति, न सक्कच्चं धम्मं सोस्सन्ति, रञ्ञा पन कथीयमाने उज्झायितुं न सक्खिस्सन्ति, राजानमेव अनुवत्तिस्सन्ति. इस्सरानुवत्तको हि लोको. ‘हन्दाहं रञ्ञोव भारं करोमी’ति रञ्ञो भारं करोन्तो ‘‘अभिजानासि नो त्व’’न्तिआदिमाह.
१६४. तत्थ अभिजानासि नो त्वन्ति अभिजानासि नु त्वं. अयञ्च नो-सद्दो परतो पुच्छिताति पदेन योजेतब्बो. इदञ्हि वुत्तं होति – ‘‘महाराज, त्वं इमं पञ्हं अञ्ञे समणब्राह्मणे पुच्छिता नु, अभिजानासि च नं पुट्ठभावं, न ते सम्मुट्ठ’’न्ति. सचे ते अगरूति सचे तुय्हं यथा ते ब्याकरिंसु, तथा इध भासितुं भारियं न होति, यदि न कोचि अफासुकभावो अत्थि, भासस्सूति अत्थो. न खो मे भन्तेति किं सन्धायाह? पण्डितपतिरूपकानञ्हि सन्तिके कथेतुं दुक्खं होति, ते पदे पदे अक्खरे अक्खरे दोसमेव वदन्ति. एकन्तपण्डिता पन कथं सुत्वा सुकथितं पसंसन्ति, दुक्कथितेसु पाळिपदअत्थब्यञ्जनेसु यं यं विरुज्झति, तं तं उजुकं कत्वा देन्ति. भगवता च सदिसो एकन्तपण्डितो नाम नत्थि. तेनाह – ‘‘न खो मे, भन्ते, गरु; यत्थस्स भगवा निसिन्नो भगवन्तरूपो वा’’ति.
पूरणकस्सपवादवण्णना
१६५. एकमिदाहन्ति एकं इध अहं. सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वाति सम्मोदजनकं सरितब्बयुत्तकं कथं परियोसापेत्वा.
१६६. ‘‘करोतो खो, महाराज, कारयतो’’तिआदीसु करोतोति सहत्था करोन्तस्स. कारयतोति आणत्तिया कारेन्तस्स. छिन्दतोति परेसं हत्थादीनि छिन्दन्तस्स. पचतोति परे दण्डेन पीळेन्तस्स. सोचयतोति परस्स भण्डहरणादीहि सोचयतो. सोचापयतोति सोकं सयं करोन्तस्सपि परेहि कारापेन्तस्सपि. किलमतोति आहारुपच्छेदबन्धनागारप्पवेसनादीहि सयं किलमन्तस्सपि परेहि किलमापेन्तस्सपि. फन्दतो फन्दापयतोति परं फन्दन्तं फन्दनकाले सयम्पि फन्दतो परम्पि फन्दापयतो. पाणमतिपातापयतोति पाणं हनन्तस्सपि हनापेन्तस्सपि. एवं सब्बत्थ करणकारणवसेनेव अत्थो वेदितब्बो.
सन्धिन्ति घरसन्धिं. निल्लोपन्ति महाविलोपं. एकागारिकन्ति एकमेव घरं परिवारेत्वा विलुप्पनं. परिपन्थेति आगतागतानं अच्छिन्दनत्थं मग्गे तिट्ठतो. करोतो न करीयति पापन्ति यं किञ्चि पापं करोमीति सञ्ञाय करोतोपि पापं न करीयति, नत्थि पापं. सत्ता पन पापं करोमाति एवंसञ्ञिनो होन्तीति दीपेति. खुरपरियन्तेनाति खुरनेमिना, खुरधारसदिसपरियन्तेन वा. एकं मंसखलन्ति एकं मंसरासिं. पुञ्जन्ति तस्सेव वेवचनं. ततोनिदानन्ति एकमंसखलकरणनिदानं.
दक्खिणन्ति दक्खिणतीरे मनुस्सा कक्खळा दारुणा, ते सन्धाय ‘‘हनन्तो’’तिआदिमाह. उत्तरतीरे सत्ता सद्धा होन्ति पसन्ना बुद्धमामका धम्ममामका सङ्घमामका, ते सन्धाय ददन्तोतिआदिमाह. तत्थ यजन्तोति महायागं करोन्तो. दमेनाति इन्द्रियदमेन उपोसथकम्मेन वा. संयमेनाति सीलसंयमेन. सच्चवज्जेनाति सच्चवचनेन. आगमोति आगमनं, पवत्तीति अत्थो. सब्बथापि पापपुञ्ञानं किरियमेव पटिक्खिपति.
अम्बं पुट्ठो लबुजं ब्याकरोति नाम, यो कीदिसो अम्बो कीदिसानि वा अम्बस्स खन्धपण्णपुप्फफलानीति वुत्ते एदिसो लबुजो एदिसानि वा लबुजस्स खन्धपण्णपुप्फफलानीति ब्याकरोति. विजितेति आणापवत्तिदेसे. अपसादेतब्बन्ति विहेठेतब्बं. अनभिनन्दित्वाति ‘‘साधु साधू’’ति एवं पसंसं अकत्वा. अप्पटिक्कोसित्वाति बालदुब्भासितं तया भासितन्ति एवं अप्पटिबाहित्वा. अनुग्गण्हन्तोति सारतो अग्गण्हन्तो. अनिक्कुज्जन्तोति सारवसेनेव इदं निस्सरणं, अयं परमत्थोति हदये अट्ठपेन्तो. ब्यञ्जनं पन तेन उग्गहितञ्चेव निक्कुज्जितञ्च.
मक्खलिगोसालवादवण्णना
१६७-१६९. मक्खलिवादे पच्चयोति हेतुवेवचनमेव, उभयेनापि विज्जमानमेव कायदुच्चरितादीनं संकिलेसपच्चयं, कायसुचरितादीनञ्च विसुद्धिपच्चयं पटिक्खिपति. अत्तकारेति अत्तकारो. येन अत्तना कतकम्मेन इमे सत्ता देवत्तम्पि मारत्तम्पि ब्रह्मत्तम्पि सावकबोधिम्पि पच्चेकबोधिम्पि सब्बञ्ञुतम्पि पापुणन्ति, तम्पि पटिक्खिपति. दुतियपदेन यं परकारं परस्स ओवादानुसासनिं निस्साय ठपेत्वा महासत्तं अवसेसो जनो मनुस्ससोभग्यतं आदिं कत्वा याव अरहत्तं पापुणाति, तं परकारं पटिक्खिपति. एवमयं बालो जिनचक्के पहारं देति नाम. नत्थि पुरिसकारेति येन पुरिसकारेन सत्ता वुत्तप्पकारा सम्पत्तियो पापुणन्ति, तम्पि पटिक्खिपति. नत्थि बलन्ति यम्हि अत्तनो बले पतिट्ठिता सत्ता वीरियं कत्वा ता सम्पत्तियो पापुणन्ति, तं बलं पटिक्खिपति. नत्थि वीरियन्तिआदीनि सब्बानि पुरिसकारवेवचनानेव. ‘‘इदं नो वीरियेन इदं पुरिसथामेन, इदं पुरिसपरक्कमेन पवत्त’’न्ति एवं पवत्तवचनपटिक्खेपकरणवसेन पनेतानि विसुं आदियन्ति.
सब्बे सत्ताति ओट्ठगोणगद्रभादयो अनवसेसे परिग्गण्हाति. सब्बे पाणाति एकिन्द्रियो पाणो, द्विन्द्रियो पाणोतिआदिवसेन वदति. सब्बे भूताति अण्डकोसवत्थिकोसेसु भूते सन्धाय वदति. सब्बे जीवाति सालियवगोधुमादयो सन्धाय वदति. तेसु हि सो विरूहनभावेन जीवसञ्ञी. अवसा अबला अवीरियाति तेसं अत्तनो वसो वा बलं वा वीरियं वा नत्थि. नियतिसङ्गतिभावपरिणताति एत्थ नियतीति नियता. सङ्गतीति छन्नं अभिजातीनं तत्थ तत्थ गमनं. भावोति सभावोयेव. एवं नियतिया च सङ्गतिया च भावेन च परिणता नानप्पकारतं पत्ता. येन हि यथा भवितब्बं, सो तथेव भवति. येन न भवितब्बं, सो न भवतीति दस्सेति. छस्वेवाभिजातीसूति छसु एव अभिजातीसु ठत्वा सुखञ्च दुक्खञ्च पटिसंवेदेन्ति. अञ्ञा सुखदुक्खभूमि नत्थीति दस्सेति.
योनिपमुखसतसहस्सानीति पमुखयोनीनं उत्तमयोनीनं चुद्दससतसहस्सानि अञ्ञानि च सट्ठिसतानि अञ्ञानि च छसतानि. पञ्च च कम्मुनो सतानीति पञ्चकम्मसतानि च. केवलं तक्कमत्तकेन निरत्थकं दिट्ठिं दीपेति. पञ्च च कम्मानि तीणि च कम्मानीतिआदीसुपि एसेव नयो. केचि पनाहु – ‘‘पञ्च च कम्मानीति पञ्चिन्द्रियवसेन भणति. तीणीति कायकम्मादिवसेना’’ति. कम्मे च उपड्ढकम्मे चाति एत्थ पनस्स कायकम्मञ्च वचीकम्मञ्च कम्मन्ति लद्धि, मनोकम्मं उपड्ढकम्मन्ति. द्वट्ठिपटिपदाति द्वासट्ठि पटिपदाति वदति. द्वट्ठन्तरकप्पाति एकस्मिं कप्पे चतुसट्ठि अन्तरकप्पा नाम होन्ति. अयं पन अञ्ञे द्वे अजानन्तो एवमाह.
छळाभिजातियोति कण्हाभिजाति, नीलाभिजाति, लोहिताभिजाति, हलिद्दाभिजाति, सुक्काभिजाति, परमसुक्काभिजातीति इमा छ अभिजातियो वदति. तत्थ ओरब्भिका, साकुणिका, मागविका, सूकरिका, लुद्दा, मच्छघातका चोरा, चोरघातका, बन्धनागारिका, ये वा पनञ्ञेपि केचि कुरूरकम्मन्ता, अयं कण्हाभिजातीति (अ. नि. ६.५७) वदति. भिक्खू नीलाभिजातीति वदति, ते किर चतूसु पच्चयेसु कण्टके पक्खिपित्वा खादन्ति. ‘‘भिक्खू कण्टकवुत्तिका’’ति (अ. नि. ६.५७) अयञ्हिस्स पाळियेव. अथ वा कण्टकवुत्तिका एव नाम एके पब्बजिताति वदति. लोहिताभिजाति नाम निगण्ठा एकसाटकाति वदति. इमे किर पुरिमेहि द्वीहि पण्डरतरा. गिही ओदातवसना अचेलकसावका हलिद्दाभिजातीति वदति. एवं अत्तनो पच्चयदायके निगण्ठेहिपि जेट्ठकतरे करोति. आजीवका आजीवकिनियो सुक्काभिजातीति वदति. ते किर पुरिमेहि चतूहि पण्डरतरा. नन्दो, वच्छो, किसो, सङ्किच्छो, मक्खलिगोसालो, परमसुक्काभिजातीति (अ. नि. ६.५७) वदति. ते किर सब्बेहि पण्डरतरा.
अट्ठ पुरिसभूमियोति मन्दभूमि, खिड्डाभूमि, पदवीमंसभूमि, उजुगतभूमि, सेक्खभूमि, समणभूमि, जिनभूमि, पन्नभूमीति इमा अट्ठ पुरिसभूमियोति वदति. तत्थ जातदिवसतो पट्ठाय सत्तदिवसे सम्बाधट्ठानतो निक्खन्तत्ता सत्ता मन्दा होन्ति मोमूहा, अयं मन्दभूमीति वदति. ये पन दुग्गतितो आगता होन्ति, ते अभिण्हं रोदन्ति चेव विरवन्ति च, सुगतितो आगता तं अनुस्सरित्वा हसन्ति, अयं खिड्डाभूमि नाम. मातापितूनं हत्थं वा पादं वा मञ्चं वा पीठं वा गहेत्वा भूमियं पदनिक्खिपनं पदवीमंसभूमि नाम. पदसा गन्तुं समत्थकाले उजुगतभूमि नाम. सिप्पानि सिक्खितकाले सेक्खभूमि नाम. घरा निक्खम्म पब्बजितकाले समणभूमि नाम. आचरियं सेवित्वा जाननकाले जिनभूमि नाम. भिक्खु च पन्नको जिनो न किञ्चि आहाति एवं अलाभिं समणं पन्नभूमीति वदति.
एकूनपञ्ञास आजीवकसतेति एकूनपञ्ञासआजीवकवुत्तिसतानि. परिब्बाजकसतेति परिब्बाजकपब्बज्जासतानि. नागावाससतेति नागमण्डलसतानि. वीसे इन्द्रियसतेति वीसतिन्द्रियसतानि. तिंसे निरयसतेति तिंस निरयसतानि. रजोधातुयोति रजओकिरणट्ठानानि, हत्थपिट्ठिपादपिट्ठादीनि सन्धाय वदति. सत्त सञ्ञीगब्भाति ओट्ठगोणगद्रभअजपसुमिगमहिंसे सन्धाय वदति. सत्त असञ्ञीगब्भाति सालिवीहियवगोधूमकङ्गुवरककुद्रूसके सन्धाय वदति. निगण्ठिगब्भाति गण्ठिम्हि जातगब्भा, उच्छुवेळुनळादयो सन्धाय वदति. सत्त देवाति बहू देवा. सो पन सत्ताति वदति. मनुस्सापि अनन्ता, सो सत्ताति वदति. सत्त पिसाचाति पिसाचा महन्तमहन्ता सत्ताति वदति. सराति महासरा, कण्णमुण्डरथकारअनोतत्तसीहप्पपातछद्दन्तमन्दाकिनीकुणालदहे गहेत्वा वदति.
पवुटाति गण्ठिका. पपाताति महापपाता. पपातसतानीति खुद्दकपपातसतानि. सुपिनाति महासुपिना. सुपिनसतानीति खुद्दकसुपिनसतानि. महाकप्पिनोति महाकप्पानं. तत्थ एकम्हा महासरा वस्ससते वस्ससते कुसग्गेन एकं उदकबिन्दुं नीहरित्वा सत्तक्खत्तुं तम्हि सरे निरुदके कते एको महाकप्पोति वदति. एवरूपानं महाकप्पानं चतुरासीतिसतसहस्सानि खेपेत्वा बाले च पण्डिते च दुक्खस्सन्तं करोन्तीति अयमस्स लद्धि. पण्डितोपि किर अन्तरा विसुज्झितुं न सक्कोति. बालोपि ततो उद्धं न गच्छति.
सीलेनाति अचेलकसीलेन वा अञ्ञेन वा येन केनचि. वतेनाति तादिसेनेव वतेन. तपेनाति तपोकम्मेन. अपरिपक्कं परिपाचेति नाम, यो ‘‘अहं पण्डितो’’ति अन्तरा विसुज्झति. परिपक्कं फुस्स फुस्स ब्यन्तिं करोति नाम यो ‘‘अहं बालो’’ति वुत्तपरिमाणं कालं अतिक्कमित्वा याति. हेवं नत्थीति एवं नत्थि. तञ्हि उभयम्पि न सक्का कातुन्ति दीपेति. दोणमितेति दोणेन मितं विय. सुखदुक्खेति सुखदुक्खं. परियन्तकतेति वुत्तपरिमाणेन कालेन कतपरियन्ते. नत्थि हायनवड्ढनेति नत्थि हायनवड्ढनानि. न संसारो पण्डितस्स हायति, न बालस्स वड्ढतीति अत्थो. उक्कंसावकंसेति उक्कंसावकंसा. हायनवड्ढनानमेतं अधिवचनं.
इदानि तमत्थं उपमाय साधेन्तो ‘‘सेय्यथापि नामा’’तिआदिमाह. तत्थ सुत्तगुळेति वेठेत्वा कतसुत्तगुळे. निब्बेठियमानमेव पलेतीति पब्बते वा रुक्खग्गे वा ठत्वा खित्तं सुत्तप्पमाणेन निब्बेठियमानमेव गच्छति, सुत्ते खीणे तत्थेव तिट्ठति, न गच्छति. एवमेव वुत्तकालतो उद्धं न गच्छतीति दस्सेति.
अजितकेसकम्बलवादवण्णना
१७०-१७२. अजितवादे नत्थि दिन्नन्ति दिन्नफलाभावं सन्धाय वदति. यिट्ठं वुच्चति महायागो. हुतन्ति पहेणकसक्कारो अधिप्पेतो. तम्पि उभयं फलाभावमेव सन्धाय पटिक्खिपति. सुकतदुक्कटानन्ति सुकतदुक्कटानं, कुसलाकुसलानन्ति अत्थो. फलं विपाकोति यं फलन्ति वा विपाकोति वा वुच्चति, तं नत्थीति वदति. नत्थि अयं लोकोति परलोके ठितस्स अयं लोको नत्थि, नत्थि परो लोकोति इध लोके ठितस्सापि परो लोको नत्थि, सब्बे तत्थ तत्थेव उच्छिज्जन्तीति दस्सेति. नत्थि माता नत्थि पिताति तेसु सम्मापटिपत्तिमिच्छापटिपत्तीनं फलाभाववसेन वदति. नत्थि सत्ता ओपपातिकाति चवित्वा उपपज्जनका सत्ता नाम नत्थीति वदति.
चातुमहाभूतिकोति चतुमहाभूतमयो. पथवी पथविकायन्ति अज्झत्तिकपथवीधातु बाहिरपथवीधातुं. अनुपेतीति अनुयायति. अनुपगच्छतीति तस्सेव वेवचनं. अनुगच्छतीतिपि अत्थो. उभयेनापि उपेति, उपगच्छतीति दस्सेति. आपादीसुपि एसेव नयो. इन्द्रियानीति मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि आकासं पक्खन्दन्ति. आसन्दिपञ्चमाति निपन्नमञ्चेन पञ्चमा, मञ्चो चेव चत्तारो मञ्चपादे गहेत्वा ठिता चत्तारो पुरिसा चाति अत्थो. यावाळाहनाति याव सुसाना. पदानीति ‘अयं एवं सीलवा अहोसि, एवं दुस्सीलो’तिआदिना नयेन पवत्तानि गुणागुणपदानि, सरीरमेव वा एत्थ पदानीति अधिप्पेतं. कापोतकानीति कपोतवण्णानि, पारावतपक्खवण्णानीति अत्थो. भस्सन्ताति भस्मन्ता, अयमेव वा पाळि. आहुतियोति यं पहेणकसक्कारादिभेदं दिन्नदानं, सब्बं तं छारिकावसानमेव होति, न ततो परं फलदायकं हुत्वा गच्छतीति अत्थो. दत्तुपञ्ञत्तन्ति दत्तूहि बालमनुस्सेहि पञ्ञत्तं. इदं वुत्तं होति – ‘बालेहि अबुद्धीहि पञ्ञत्तमिदं दानं, न पण्डितेहि. बाला देन्ति, पण्डिता गण्हन्ती’ति दस्सेति.
तत्थ पूरणो ‘‘करोतो न करीयति पाप’’न्ति वदन्तो कम्मं पटिबाहति. अजितो ‘‘कायस्स भेदा उच्छिज्जती’’ति वदन्तो विपाकं पटिबाहति. मक्खलि ‘‘नत्थि हेतू’’ति वदन्तो उभयं पटिबाहति. तत्थ कम्मं पटिबाहन्तेनापि विपाको पटिबाहितो होति, विपाकं पटिबाहन्तेनापि कम्मं पटिबाहितं होति. इति सब्बेपेते अत्थतो उभयप्पटिबाहका अहेतुकवादा चेव अकिरियवादा च नत्थिकवादा च होन्ति.
ये वा पन तेसं लद्धिं गहेत्वा रत्तिट्ठाने दिवाठाने निसिन्ना सज्झायन्ति वीमंसन्ति, तेसं ‘‘करोतो न करीयति पापं, नत्थि हेतु, नत्थि पच्चयो, मतो उच्छिज्जती’’ति तस्मिं आरम्मणे मिच्छासति सन्तिट्ठति, चित्तं एकग्गं होति, जवनानि जवन्ति, पठमजवने सतेकिच्छा होन्ति, तथा दुतियादीसु, सत्तमे बुद्धानम्पि अतेकिच्छा अनिवत्तिनो अरिट्ठकण्टकसदिसा. तत्थ कोचि एकं दस्सनं ओक्कमति, कोचि द्वे, कोचि तीणिपि, एकस्मिं ओक्कन्तेपि, द्वीसु तीसु ओक्कन्तेसुपि, नियतमिच्छादिट्ठिकोव होति; पत्तो सग्गमग्गावरणञ्चेव मोक्खमग्गावरणञ्च, अभब्बो तस्सत्तभावस्स अनन्तरं सग्गम्पि गन्तुं, पगेव मोक्खं. वट्टखाणु नामेस सत्तो पथविगोपको, येभुय्येन एवरूपस्स भवतो वुट्ठानं नत्थि.
‘‘तस्मा अकल्याणजनं, आसीविसमिवोरगं;
आरका परिवज्जेय्य, भूतिकामो विचक्खणो’’ति.
पकुधकच्चायनवादवण्णना
१७३-१७५. पकुधवादे अकटाति अकता. अकटविधाति अकतविधाना. एवं करोहीति केनचि कारापितापि न होन्तीति अत्थो. अनिम्मिताति इद्धियापि न निम्मिता. अनिम्माताति अनिम्मापिता, केचि अनिम्मापेतब्बाति पदं वदन्ति, तं नेव पाळियं, न अट्ठकथायं दिस्सति. वञ्झादिपदत्तयं वुत्तत्थमेव. न इञ्जन्तीति एसिकत्थम्भो विय ठितत्ता न चलन्ति. न विपरिणमन्तीति पकतिं न जहन्ति. न अञ्ञमञ्ञं ब्याबाधेन्तीति न अञ्ञमञ्ञं उपहनन्ति. नालन्ति न समत्था. पथविकायोतिआदीसु पथवीयेव पथविकायो, पथविसमूहो वा. तत्थाति तेसु जीवसत्तमेसु कायेसु. सत्तन्नं त्वेव कायानन्ति यथा मुग्गरासिआदीसु पहतं सत्थं मुग्गादीनं अन्तरेन पविसति, एवं सत्तन्नं कायानं अन्तरेन छिद्देन विवरेन सत्थं पविसति. तत्थ अहं इमं जीविता वोरोपेमीति केवलं सञ्ञामत्तमेव होतीति दस्सेति.
निगण्ठनाटपुत्तवादवण्णना
१७६-१७८. नाटपुत्तवादे चातुयामसंवरसंवुतोति चतुकोट्ठासेन संवरेन संवुतो. सब्बवारिवारितो चाति वारितसब्बउदको पटिक्खित्तसब्बसीतोदकोति अत्थो. सो किर सीतोदके सत्तसञ्ञी होति, तस्मा न तं वळञ्जेति. सब्बवारियुत्तोति सब्बेन पापवारणेन युत्तो. सब्बवारिधुतोति सब्बेन पापवारणेन धुतपापो. सब्बवारिफुटोति सब्बेन पापवारणेन फुट्ठो. गतत्तोति कोटिप्पत्तचित्तो. यतत्तोति संयतचित्तो. ठितत्तोति सुप्पतिट्ठितचित्तो. एतस्स वादे किञ्चि सासनानुलोमम्पि अत्थि, असुद्धलद्धिताय पन सब्बा दिट्ठियेव जाता.
सञ्चयबेलट्ठपुत्तवादवण्णना
१७९-१८१. सञ्चयवादो अमराविक्खेपे वुत्तनयो एव.
पठमसन्दिट्ठिकसामञ्ञफलवण्णना
१८२. सोहं, भन्तेति सो अहं भन्ते, वालुकं पीळेत्वा तेलं अलभमानो विय तित्थियवादेसु सारं अलभन्तो भगवन्तं पुच्छामीति अत्थो.
१८३. यथा ते खमेय्याति यथा ते रुच्चेय्य. दासोति अन्तोजातधनक्कीतकरमरानीतसामंदासब्योपगतानं अञ्ञतरो. कम्मकारोति अनलसो कम्मकरणसीलोयेव. दूरतो दिस्वा पठममेव उट्ठहतीति पुब्बुट्ठायी. एवं उट्ठितो सामिनो आसनं पञ्ञपेत्वा पादधोवनादिकत्तब्बकिच्चं कत्वा पच्छा निपतति निसीदतीति पच्छानिपाती. सामिकम्हि वा सयनतो अवुट्ठिते पुब्बेयेव वुट्ठातीति पुब्बुट्ठायी. पच्चूसकालतो पट्ठाय याव सामिनो रत्तिं निद्दोक्कमनं, ताव सब्बकिच्चानि कत्वा पच्छा निपतति, सेय्यं कप्पेतीति पच्छानिपाती. किं करोमि, किं करोमीति एवं किंकारमेव पटिसुणन्तो विचरतीति किं कारपटिस्सावी. मनापमेव किरियं करोतीति मनापचारी. पियमेव वदतीति पियवादी. सामिनो तुट्ठपहट्ठं मुखं उल्लोकयमानो विचरतीति मुखुल्लोकको.
देवो मञ्ञेति देवो विय. सो वतस्साहं पुञ्ञानि करेय्यन्ति सो वत अहं एवरूपो अस्सं, यदि पुञ्ञानि करेय्यन्ति अत्थो. ‘‘सो वतस्स’स्स’’न्तिपि पाठो, अयमेवत्थो. यंनूनाहन्ति सचे दानं दस्सामि, यं राजा एकदिवसं देति, ततो सतभागम्पि यावजीवं न सक्खिस्सामि दातुन्ति पब्बज्जायं उस्साहं कत्वा एवं चिन्तनभावं दस्सेति.
कायेन संवुतोति कायेन पिहितो हुत्वा अकुसलस्स पवेसनद्वारं थकेत्वाति अत्थो. एसेव नयो सेसपदद्वयेपि. घासच्छादनपरमतायाति घासच्छादनेन परमताय उत्तमताय, एतदत्थम्पि अनेसनं पहाय अग्गसल्लेखेन सन्तुट्ठोति अत्थो. अभिरतो पविवेकेति ‘‘कायविवेको च विवेकट्ठकायानं, चित्तविवेको च नेक्खम्माभिरतानं, परमवोदानप्पत्तानं उपधिविवेको च निरुपधीनं पुग्गलानं विसङ्खारगतान’’न्ति एवं वुत्ते तिविधेपि विवेके रतो; गणसङ्गणिकं पहाय कायेन एको विहरति, चित्तकिलेससङ्गणिकं पहाय अट्ठसमापत्तिवसेन एको विहरति, फलसमापत्तिं वा निरोधसमापत्तिं वा पविसित्वा निब्बानं पत्वा विहरतीति अत्थो. यग्घेति चोदनत्थे निपातो.
१८४. आसनेनपि निमन्तेय्यामाति निसिन्नासनं पप्फोटेत्वा इध निसीदथाति वदेय्याम. अभिनिमन्तेय्यामपि नन्ति अभिहरित्वापि नं निमन्तेय्याम. तत्थ दुविधो अभिहारो – वाचाय चेव कायेन च. तुम्हाकं इच्छितिच्छितक्खणे अम्हाकं चीवरादीहि वदेय्याथ येनत्थोति वदन्तो हि वाचाय अभिहरित्वा निमन्तेति नाम. चीवरादिवेकल्लं सल्लक्खेत्वा इदं गण्हाथाति तानि देन्तो पन कायेन अभिहरित्वा निमन्तेति नाम. तदुभयम्पि सन्धाय अभिनिमन्तेय्यामपि नन्ति आह. एत्थ च गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारोति यं किञ्चि गिलानस्स सप्पायं ओसधं. वचनत्थो पन विसुद्धिमग्गे वुत्तो. रक्खावरणगुत्तिन्ति रक्खासङ्खातञ्चेव आवरणसङ्खातञ्च गुत्तिं. सा पनेसा न आवुधहत्थे पुरिसे ठपेन्तेन धम्मिका नाम संविदहिता होति. यथा पन अवेलाय कट्ठहारिकपण्णहारिकादयो विहारं न पविसन्ति, मिगलुद्दकादयो विहारसीमाय मिगे वा मच्छे वा न गण्हन्ति, एवं संविदहन्तेन धम्मिका नाम रक्खा संविहिता होति, तं सन्धायाह – ‘‘धम्मिक’’न्ति.
१८५. यदि एवं सन्तेति यदि तव दासो तुय्हं सन्तिका अभिवादनादीनि लभेय्य. एवं सन्ते. अद्धाति एकंसवचनमेतं. पठमन्ति भणन्तो अञ्ञस्सापि अत्थितं दीपेति. तेनेव च राजा सक्का पन, भन्ते, अञ्ञम्पीतिआदिमाह.
दुतियसन्दिट्ठिकसामञ्ञफलवण्णना
१८६-१८८. कसतीति कस्सको. गेहस्स पति, एकगेहमत्ते जेट्ठकोति गहपतिको. बलिसङ्खातं करं करोतीति करकारको. धञ्ञरासिं धनरासिञ्च वड्ढेतीति रासिवड्ढको.
अप्पं वाति परित्तकं वा अन्तमसो तण्डुलनाळिमत्तकम्पि. भोगक्खन्धन्ति भोगरासिं. महन्तं वाति विपुलं वा. यथा हि महन्तं पहाय पब्बजितुं दुक्करं, एवं अप्पम्पीति दस्सनत्थं उभयमाह. दासवारे पन यस्मा दासो अत्तनोपि अनिस्सरो, पगेव भोगानं. यञ्हि तस्स धनं, तं सामिकानञ्ञेव होति, तस्मा भोगग्गहणं न कतं. ञातियेव ञातिपरिवट्टो.
पणीततरसामञ्ञफलवण्णना
१८९. सक्का पन, भन्ते, अञ्ञम्पि दिट्ठेव धम्मेति इध एवमेवाति न वुत्तं. तं कस्माति चे, एवमेवाति हि वुच्चमाने पहोति भगवा सकलम्पि रत्तिन्दिवं ततो वा भिय्योपि एवरूपाहि उपमाहि सामञ्ञफलं दीपेतुं. तत्थ किञ्चापि एतस्स भगवतो वचनसवने परियन्तं नाम नत्थि, तथापि अत्थो तादिसोयेव भविस्सतीति चिन्तेत्वा उपरि विसेसं पुच्छन्तो एवमेवाति अवत्वा – ‘‘अभिक्कन्ततरञ्च पणीततरञ्चा’’ति आह. तत्थ अभिक्कन्ततरन्ति अभिमनापतरं अतिसेट्ठतरन्ति अत्थो. पणीततरन्ति उत्तमतरं. तेन हीति उय्योजनत्थे निपातो. सवने उय्योजेन्तो हि नं एवमाह. सुणोहीति अभिक्कन्ततरञ्च पणीततरञ्च सामञ्ञफलं सुणाति.
साधुकं मनसिकरोहीति एत्थ पन साधुकं साधूति एकत्थमेतं. अयञ्हि साधु-सद्दो आयाचनसम्पटिच्छनसम्पहंसनसुन्दर दळ्हीकम्मादीसु दिस्सति. ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा सङ्खित्तेन धम्मं देसेतू’’तिआदीसु (सं. नि. ४.९५) हि आयाचने दिस्सति. ‘‘साधु, भन्तेति खो सो भिक्खु भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा’’तिआदीसु (म. नि. ३.८६) सम्पटिच्छने. ‘‘साधु साधु, सारिपुत्ता’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३४९) सम्पहंसने.
‘‘साधु धम्मरुचि राजा, साधु पञ्ञाणवा नरो;
साधु मित्तानमद्दुब्भो, पापस्साकरणं सुख’’न्ति. (जा. २.१७.१०१);
आदीसु सुन्दरे. ‘‘तेन हि, ब्राह्मण, सुणोहि साधुकं मनसि करोही’’तिआदीसु (अ. नि. ५.१९२) साधुकसद्दोयेव दळ्हीकम्मे, आणत्तियन्तिपि वुच्चति. इधापि अस्स एत्थेव दळ्हीकम्मे च आणत्तियञ्च वेदितब्बो. सुन्दरेपि वट्टति. दळ्हीकम्मत्थेन हि दळ्हमिमं धम्मं सुणाहि, सुग्गहितं गण्हन्तो. आणत्तिअत्थेन मम आणत्तिया सुणाहि, सुन्दरत्थेन सुन्दरमिमं भद्दकं धम्मं सुणाहीति एवं दीपितं होति.
मनसि करोहीति आवज्ज, समन्नाहराति अत्थो, अविक्खित्तचित्तो हुत्वा निसामेहि, चित्ते करोहीति अधिप्पायो. अपि चेत्थ सुणोहीति सोतिन्द्रियविक्खेपनिवारणमेतं. साधुकं मनसि करोहीति मनसिकारे दळ्हीकम्मनियोजनेन मनिन्द्रियविक्खेपनिवारणं. पुरिमञ्चेत्थ ब्यञ्जनविपल्लासग्गाहवारणं, पच्छिमं अत्थविपल्लासग्गाहवारणं. पुरिमेन च धम्मस्सवने नियोजेति, पच्छिमेन सुतानं धम्मानं धारणूपपरिक्खादीसु. पुरिमेन च सब्यञ्जनो अयं धम्मो, तस्मा सवनीयोति दीपेति. पच्छिमेन सत्थो, तस्मा साधुकं मनसि कातब्बोति. साधुकपदं वा उभयपदेहि योजेत्वा यस्मा अयं धम्मो धम्मगम्भीरो चेव देसनागम्भीरो च, तस्मा सुणाहि साधुकं, यस्मा अत्थगम्भीरो च पटिवेधगम्भीरो च, तस्मा साधुकं मनसि करोहीति एवं योजना वेदितब्बा. भासिस्सामीति सक्का महाराजाति एवं पटिञ्ञातं सामञ्ञफलदेसनं वित्थारतो भासिस्सामि. ‘‘देसेस्सामी’’ति हि सङ्खित्तदीपनं होति. भासिस्सामीति वित्थारदीपनं. तेनाह वङ्गीसत्थेरो –
‘‘सङ्खित्तेनपि देसेति, वित्थारेनपि भासति;
साळिकायिव निग्घोसो, पटिभानं उदीरयी’’ति. (सं. नि. १.२१४);
एवं वुत्ते उस्साहजातो हुत्वा – ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो राजा मागधो अजातसत्तु वेदेहिपुत्तो भगवतो पच्चस्सोसि भगवतो वचनं सम्पटिच्छि, पटिग्गहेसीति वुत्तं होति.
१९०. अथस्स भगवा एतदवोच, एतं अवोच, इदानि वत्तब्बं ‘‘इध महाराजा’’तिआदिं सकलं सुत्तं अवोचाति अत्थो. तत्थ इधाति देसापदेसे निपातो, स्वायं कत्थचि लोकं उपादाय वुच्चति. यथाह – ‘‘इध तथागतो लोके उप्पज्जती’’ति. कत्थचि सासनं यथाह – ‘‘इधेव, भिक्खवे, पठमो समणो, इध दुतियो समणो’’ति (अ. नि. ४.२४१). कत्थचि ओकासं. यथाह –
‘‘इधेव तिट्ठमानस्स, देवभूतस्स मे सतो;
पुनरायु च मे लद्धो, एवं जानाहि मारिसा’’ति. (दी. नि. २.३६९);
कत्थचि पदपूरणमत्तमेव. यथाह ‘‘इधाहं, भिक्खवे, भुत्तावी अस्सं पवारितो’’ति (म. नि. १.३०). इध पन लोकं उपादाय वुत्तोति वेदितब्बो. महाराजाति यथा पटिञ्ञातं देसनं देसेतुं पुन महाराजाति आलपति. इदं वुत्तं होति – ‘‘महाराज इमस्मिं लोके तथागतो उप्पज्जति अरहं…पे… बुद्धो भगवा’’ति. तत्थ तथागतसद्दो ब्रह्मजाले वुत्तो. अरहन्तिआदयो विसुद्धिमग्गे वित्थारिता. लोके उप्पज्जतीति एत्थ पन लोकोति – ओकासलोको सत्तलोको सङ्खारलोकोति तिविधो. इध पन सत्तलोको अधिप्पेतो. सत्तलोके उप्पज्जमानोपि च तथागतो न देवलोके, न ब्रह्मलोके, मनुस्सलोकेव उप्पज्जति. मनुस्सलोकेपि न अञ्ञस्मिं चक्कवाळे, इमस्मिंयेव चक्कवाळे. तत्रापि न सब्बट्ठानेसु, ‘‘पुरत्थिमाय दिसाय गजङ्गलं नाम निगमो तस्सापरेन महासालो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा ओरतो मज्झे, पुरत्थिमदक्खिणाय दिसाय सलळवती नाम नदी. ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे, दक्खिणाय दिसाय सेतकण्णिकं नाम निगमो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे, पच्छिमाय दिसाय थूणं नाम ब्राह्मणगामो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे, उत्तराय दिसाय उसिरद्धजो नाम पब्बतो, ततो परा पच्चन्तिमा जनपदा ओरतो मज्झे’’ति एवं परिच्छिन्ने आयामतो तियोजनसते, वित्थारतो अड्ढतेय्ययोजनसते, परिक्खेपतो नवयोजनसते मज्झिमपदेसे उप्पज्जति. न केवलञ्च तथागतो, पच्चेकबुद्धा, अग्गसावका, असीतिमहाथेरा, बुद्धमाता, बुद्धपिता, चक्कवत्ती राजा अञ्ञे च सारप्पत्ता ब्राह्मणगहपतिका एत्थेवुप्पज्जन्ति.
तत्थ तथागतो सुजाताय दिन्नमधुपायासभोजनतो याव अरहत्तमग्गो, ताव उप्पज्जति नाम, अरहत्तफले उप्पन्नो नाम. महाभिनिक्खमनतो वा याव अरहत्तमग्गो. तुसितभवनतो वा याव अरहत्तमग्गो. दीपङ्करपादमूलतो वा याव अरहत्तमग्गो, ताव उप्पज्जति नाम, अरहत्तफले उप्पन्नो नाम. इध सब्बपठमं उप्पन्नभावं सन्धाय उप्पज्जतीति वुत्तं. तथागतो लोके उप्पन्नो होतीति अयञ्हेत्थ अत्थो.
सो इमं लोकन्ति सो भगवा इमं लोकं. इदानि वत्तब्बं निदस्सेति. सदेवकन्ति सह देवेहि सदेवकं. एवं सह मारेन समारकं, सह ब्रह्मुना सब्रह्मकं, सह समणब्राह्मणेहि सस्समणब्राह्मणिं. पजातत्ता पजा, तं पजं. सह देवमनुस्सेहि सदेवमनुस्सं. तत्थ सदेवकवचनेन पञ्च कामावचरदेवग्गहणं वेदितब्बं. समारक – वचनेन छट्ठकामावचरदेवग्गहणं. सब्रह्मकवचनेन ब्रह्मकायिकादिब्रह्मग्गहणं. सस्समणब्राह्मणीवचनेन सासनस्स पच्चत्थिकपच्चामित्तसमणब्राह्मणग्गहणं, समितपापबाहितपापसमणब्राह्मणग्गहणञ्च. पजावचनेन सत्तलोकग्गहणं. सदेवमनुस्सवचनेन सम्मुतिदेवअवसेसमनुस्सग्गहणं. एवमेत्थ तीहि पदेहि ओकासलोकेन सद्धिं सत्तलोको. द्वीहि पजावसेन सत्तलोकोव गहितोति वेदितब्बो.
अपरो नयो, सदेवकग्गहणेन अरूपावचरदेवलोको गहितो. समारकग्गहणेन छ कामावचरदेवलोको. सब्रह्मकग्गहणेन रूपी ब्रह्मलोको. सस्समणब्राह्मणादिग्गहणेन चतुपरिसवसेन सम्मुतिदेवेहि वा सह मनुस्सलोको, अवसेससब्बसत्तलोको वा.
अपि चेत्थ सदेवकवचनेन उक्कट्ठपरिच्छेदतो सब्बस्स लोकस्स सच्छिकतभावमाह. ततो येसं अहोसि – ‘‘मारो महानुभावो छ कामावचरिस्सरो वसवत्ती, किं सोपि एतेन सच्छिकतो’’ति, तेसं विमतिं विधमन्तो ‘‘समारक’’न्ति आह. येसं पन अहोसि – ‘‘ब्रह्मा महानुभावो एकङ्गुलिया एकस्मिं चक्कवाळसहस्से आलोकं फरति, द्वीहि …पे… दसहि अङ्गुलीहि दससु चक्कवाळसहस्सेसु आलोकं फरति. अनुत्तरञ्च झानसमापत्तिसुखं पटिसंवेदेति, किं सोपि सच्छिकतो’’ति, तेसं विमतिं विधमन्तो सब्रह्मकन्ति आह. ततो ये चिन्तेसुं – ‘‘पुथू समणब्राह्मणा सासनस्स पच्चत्थिका, किं तेपि सच्छिकता’’ति, तेसं विमतिं विधमन्तो सस्समणब्राह्मणिं पजन्ति आह. एवं उक्कट्ठुक्कट्ठानं सच्छिकतभावं पकासेत्वा अथ सम्मुतिदेवे अवसेसमनुस्से च उपादाय उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन सेससत्तलोकस्स सच्छिकतभावं पकासेन्तो सदेवमनुस्सन्ति आह. अयमेत्थ भावानुक्कमो.
पोराणा पनाहु सदेवकन्ति देवेहि सद्धिं अवसेसलोकं. समारकन्ति मारेन सद्धिं अवसेसलोकं. सब्रह्मकन्ति ब्रह्मेहि सद्धिं अवसेसलोकं. एवं सब्बेपि तिभवूपगे सत्ते तीहाकारेहि तीसु पदेसु पक्खिपित्वा पुन द्वीहि पदेहि परियादियन्तो सस्समणब्राह्मणिं पजं सदेवमनुस्सन्ति आह. एवं पञ्चहिपि पदेहि तेन तेनाकारेन तेधातुकमेव परियादिन्नन्ति.
सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेतीति एत्थ पन सयन्ति सामं अपरनेय्यो हुत्वा. अभिञ्ञाति अभिञ्ञाय, अधिकेन ञाणेन ञत्वाति अत्थो. सच्छिकत्वाति पच्चक्खं कत्वा, एतेन अनुमानादिपटिक्खेपो कतो होति. पवेदेतीति बोधेति विञ्ञापेति पकासेति.
सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं…पे… परियोसानकल्याणन्ति सो भगवा सत्तेसु कारुञ्ञतं पटिच्च हित्वापि अनुत्तरं विवेकसुखं धम्मं देसेति. तञ्च खो अप्पं वा बहुं वा देसेन्तो आदिकल्याणादिप्पकारमेव देसेति. आदिम्हिपि, कल्याणं भद्दकं अनवज्जमेव कत्वा देसेति, मज्झेपि, परियोसानेपि, कल्याणं भद्दकं अनवज्जमेव कत्वा देसेतीति वुत्तं होति. तत्थ अत्थि देसनाय आदिमज्झपरियोसानं, अत्थि सासनस्स. देसनाय ताव चतुप्पदिकायपि गाथाय पठमपादो आदि नाम, ततो द्वे मज्झं नाम, अन्ते एको परियोसानं नाम. एकानुसन्धिकस्स सुत्तस्स निदानं आदि, इदमवोचाति परियोसानं, उभिन्नमन्तरा मज्झं. अनेकानुसन्धिकस्स सुत्तस्स पठमानुसन्धि आदि, अन्ते अनुसन्धि परियोसानं, मज्झे एको वा द्वे वा बहू वा मज्झमेव.
सासनस्स पन सीलसमाधिविपस्सना आदि नाम. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘को चादि कुसलानं धम्मानं? सीलञ्च सुविसुद्धं दिट्ठि च उजुका’’ति (सं. नि. ५.३६९). ‘‘अत्थि, भिक्खवे, मज्झिमा पटिपदा तथागतेन अभिसम्बुद्धा’’ति एवं वुत्तो पन अरियमग्गो मज्झं नाम. फलञ्चेव निब्बानञ्च परियोसानं नाम. ‘‘एतदत्थमिदं, ब्राह्मण, ब्रह्मचरियं, एतं सारं, एतं परियोसान’’न्ति (म. नि. १.३२४) हि एत्थ फलं परियोसानन्ति वुत्तं. ‘‘निब्बानोगधं हि, आवुसो विसाख, ब्रह्मचरियं वुस्सति, निब्बानपरायनं निब्बानपरियोसान’’न्ति (म. नि. १.४६६) एत्थ निब्बानं परियोसानन्ति वुत्तं. इध देसनाय आदिमज्झपरियोसानं अधिप्पेतं. भगवा हि धम्मं देसेन्तो आदिम्हि सीलं दस्सेत्वा मज्झे मग्गं परियोसाने निब्बानं दस्सेति. तेन वुत्तं – ‘‘सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याण’’न्ति. तस्मा अञ्ञोपि धम्मकथिको धम्मं कथेन्तो –
‘‘आदिम्हि सीलं दस्सेय्य, मज्झे मग्गं विभावये;
परियोसानम्हि निब्बानं, एसा कथिकसण्ठिती’’ति.