दिट्ठिगतिकाधिट्ठानवट्टकथावण्णना

१४४. इदानि तत्र भिक्खवे, ये ते समणब्राह्मणा सस्सतवादा सस्सतं अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ति चतूहि वत्थूहि, येपि ते समणब्राह्मणा एकच्चसस्सतिकातिआदिना नयेन सब्बदिट्ठिवेदयितानि सम्पिण्डेति. कस्मा? उपरि फस्से पक्खिपनत्थाय. कथं? सब्बे ते छहि फस्सायतनेहि फुस्स फुस्स पटिसंवेदेन्तीति. तत्थ छ फस्सायतनानि नाम – चक्खुफस्सायतनं, सोतफस्सायतनं, घानफस्सायतनं, जिव्हाफस्सायतनं, कायफस्सायतनं, मनोफस्सायतनन्ति इमानि छ. सञ्जाति-समोसरण-कारण-पण्णत्तिमत्तत्थेसु हि अयं आयतनसद्दो पवत्तति. तत्थ – ‘‘कम्बोजो अस्सानं आयतनं, गुन्नं दक्खिणापथो’’ति सञ्जातियं पवत्तति, सञ्जातिट्ठानेति अत्थो. ‘‘मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विहङ्गमा’’ति (अ. नि. ५.३८) समोसरणे. ‘‘सति सतिआयतने’’ति (अ. नि. ३.१०२) कारणे. ‘‘अरञ्ञायतने पण्णकुटीसु सम्मन्ती’’ति (सं. नि. १.२५५) पण्णत्तिमत्ते. स्वायमिध सञ्जातिआदिअत्थत्तयेपि युज्जति. चक्खादीसु हि फस्सपञ्चमका धम्मा सञ्जायन्ति समोसरन्ति, तानि च तेसं कारणन्ति आयतनानि. इध पन ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो’’ति (सं. नि. २.४३) इमिना नयेन फस्ससीसेनेव देसनं आरोपेत्वा फस्सं आदिं कत्वा पच्चयपरम्परं दस्सेतुं फस्सायतनादीनि वुत्तानि.

फुस्स फुस्स पटिसंवेदेन्तीति फुसित्वा फुसित्वा पटिसंवेदेन्ति. एत्थ च किञ्चापि आयतनानं फुसनकिच्चं विय वुत्तं, तथापि न तेसं फुसनकिच्चता वेदितब्बा. न हि आयतनानि फुसन्ति, फस्सोव तं तं आरम्मणं फुसति, आयतनानि पन फस्से उपनिक्खिपित्वा दस्सितानि; तस्मा सब्बे ते छ फस्सायतनसम्भवेन फस्सेन रूपादीनि आरम्मणानि फुसित्वा तं दिट्ठिवेदनं पटिसंवेदयन्तीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

तेसं वेदनापच्चया तण्हातिआदीसु वेदनाति छ फस्सायतनसम्भवा वेदना. सा रूपतण्हादिभेदाय तण्हाय उपनिस्सयकोटिया पच्चयो होति. तेन वुत्तं – ‘‘तेसं वेदनापच्चया तण्हा’’ति. सा पन चतुब्बिधस्स उपादानस्स उपनिस्सयकोटिया चेव सहजातकोटिया च पच्चयो होति. तथा उपादानं भवस्स. भवो जातिया उपनिस्सयकोटिया पच्चयो होति.

जातीति पनेत्थ सविकारा पञ्चक्खन्धा दट्ठब्बा, जाति जरामरणस्स चेव सोकादीनञ्च उपनिस्सयकोटिया पच्चयो होति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पन पटिच्चसमुप्पादकथा विसुद्धिमग्गे वुत्ता. इध पनस्स पयोजनमत्तमेव वेदितब्बं. भगवा हि वट्टकथं कथेन्तो – ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय, ‘इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसि, अथ पच्छा समभवी’ति एवञ्चेतं, भिक्खवे, वुच्चति, अथ च पन पञ्ञायति ‘‘इदप्पच्चया अविज्जा’’ति (अ. नि. १०.६१) एवं अविज्जासीसेन वा, पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवतण्हाय…पे… ‘‘इदप्पच्चया भवतण्हा’’ति (अ. नि. १०.६२) एवं तण्हासीसेन वा, पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवदिट्ठिया…पे… ‘‘इदप्पच्चया भवदिट्ठी’’ति एवं दिट्ठिसीसेन वा कथेसि’’. इध पन दिट्ठिसीसेन कथेन्तो वेदनारागेन उप्पज्जमाना दिट्ठियो कथेत्वा वेदनामूलकं पटिच्चसमुप्पादं कथेसि. तेन इदं दस्सेति – ‘‘एवमेते दिट्ठिगतिका, इदं दस्सनं गहेत्वा तीसु भवेसु चतूसु योनीसु पञ्चसु गतीसु सत्तसु विञ्ञाणट्ठितीसु नवसु सत्तावासेसु इतो एत्थ एत्तो इधाति सन्धावन्ता संसरन्ता यन्ते युत्तगोणो विय, थम्भे उपनिबद्धकुक्कुरो विय, वातेन विप्पन्नट्ठनावा विय च वट्टदुक्खमेव अनुपरिवत्तन्ति, वट्टदुक्खतो सीसं उक्खिपितुं न सक्कोन्ती’’ति.