जातिनिद्देसो
१९०. इदानि सङ्खेपतो उद्दिट्ठानि दुक्खादीनि विभजित्वा दस्सेतुं अयं तत्थ कतमं दुक्खं अरियसच्चं जातिपि दुक्खाति निद्देसवारो आरद्धो. तत्थ जाति वेदितब्बा, जातिया दुक्खट्ठो वेदितब्बो; जरा, मरणं, सोको, परिदेवो, दुक्खं, दोमनस्सं, उपायासो, अप्पियसम्पयोगो, पियविप्पयोगो वेदितब्बो; अप्पियसम्पयोगस्स पियविप्पयोगस्स दुक्खट्ठो वेदितब्बो; इच्छा वेदितब्बा, इच्छाय दुक्खट्ठो वेदितब्बो; खन्धा वेदितब्बा, खन्धानं दुक्खट्ठो वेदितब्बो.
तत्थ दुक्खस्स अरियसच्चस्स कथनत्थाय अयं मातिका – इदञ्हि दुक्खं नाम अनेकं नानप्पकारं, सेय्यथिदं – दुक्खदुक्खं, विपरिणामदुक्खं, सङ्खारदुक्खं, पटिच्छन्नदुक्खं, अप्पटिच्छन्नदुक्खं, परियायदुक्खं, निप्परियायदुक्खन्ति.
तत्थ कायिकचेतसिका दुक्खवेदना सभावतो च नामतो च दुक्खत्ता ‘दुक्खदुक्खं’ नाम. सुखवेदना विपरिणामेन दुक्खुप्पत्तिहेतुतो ‘विपरिणामदुक्खं’ नाम. उपेक्खावेदना चेव अवसेसा च तेभूमका सङ्खारा उदयब्बयपीळितत्ता ‘सङ्खारदुक्खं’ नाम. तथा पीळनं पन मग्गफलानम्पि अत्थि. तस्मा एते धम्मा दुक्खसच्चपरियापन्नत्तेन सङ्खारदुक्खं नामाति वेदितब्बा. कण्णसूलदन्तसूलरागजपरिळाहदोसजपरिळाहादि कायिकचेतसिको आबाधो पुच्छित्वा जानितब्बतो उपक्कमस्स च अपाकटभावतो ‘पटिच्छन्नदुक्खं’ नाम, अपाकटदुक्खन्तिपि वुच्चति. द्वत्तिंसकम्मकारणादिसमुट्ठानो आबाधो अपुच्छित्वाव जानितब्बतो उपक्कमस्स च पाकटभावतो ‘अप्पटिच्छन्नदुक्खं’ नाम, पाकटदुक्खन्तिपि वुच्चति. ठपेत्वा दुक्खदुक्खं सेसं दुक्खसच्चविभङ्गे आगतं जातिआदि सब्बम्पि तस्स तस्स दुक्खस्स वत्थुभावतो ‘परियायदुक्खं’ नाम. दुक्खदुक्खं ‘निप्परियायदुक्खं’ नाम.
तत्थ परियायदुक्खं निप्परियायदुक्खन्ति इमस्मिं पदद्वये ठत्वा दुक्खं अरियसच्चं कथेतब्बं. अरियसच्चञ्च नामेतं पाळियं सङ्खेपतोपि आगच्छति वित्थारतोपि. सङ्खेपतो आगतट्ठाने सङ्खेपेनपि वित्थारेनपि कथेतुं वट्टति. वित्थारतो आगतट्ठाने पन वित्थारेनेव कथेतुं वट्टति, न सङ्खेपेन. तं इदं इमस्मिं ठाने वित्थारेन आगतन्ति वित्थारेनेव कथेतब्बं. तस्मा यं तं निद्देसवारे ‘‘तत्थ कतमं दुक्खं अरियसच्चं? जातिपि दुक्खा’’तिआदीनि पदानि गहेत्वा ‘‘जाति वेदितब्बा, जातिया दुक्खट्ठो वेदितब्बो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ जातिआदीनि ताव ‘‘तत्थ कतमा जाति? या तेसं तेसं सत्तानं तम्हि तम्हि सत्तनिकाये जाति सञ्जाती’’ति इमस्स पन पदभाजनीयस्स वसेन वेदितब्बानि.
१९१. तत्रायं अत्थवण्णना – तेसं तेसं सत्तानन्ति अयं सङ्खेपतो अनेकेसं सत्तानं साधारणनिद्देसो. या देवदत्तस्स जाति, या सोमदत्तस्स जातीति एवञ्हि दिवसम्पि कथियमाने नेव सत्ता परियादानं गच्छन्ति, न सब्बं अपरत्थदीपनं सिज्झति. इमेहि पन द्वीहि पदेहि न कोचि सत्तो अपरियादिन्नो होति, न किञ्चि अपरत्थदीपनं न सिज्झति. तेन वुत्तं – ‘‘या तेसं तेसं सत्तान’’न्ति. तम्हि तम्हीति अयं जातिगतिवसेन अनेकेसं सत्तनिकायानं साधारणनिद्देसो. सत्तनिकायेति सत्तानं निकाये, सत्तघटायं सत्तसमूहेति अत्थो.
जातीति अयं जातिसद्दो अनेकत्थो. तथा हेस ‘‘एकम्पि जातिं, द्वेपि जातियो’’ति (पारा. १२; म. नि. २.२५७) एत्थ भवे आगतो. ‘‘अत्थि विसाखे, निगण्ठा नाम समणजातिका’’ति (अ. नि. ३.७१) एत्थ निकाये. ‘‘तिरिया नाम तिणजाति नाभिया उग्गन्त्वा नभं आहच्च ठिता अहोसी’’ति (अ. नि. ५.१९६) एत्थ पञ्ञत्तियं. ‘‘जाति द्वीहि खन्धेहि सङ्गहिता’’ति (धातु. ७१) एत्थ सङ्खतलक्खणे. ‘‘यं, भिक्खवे, मातुकुच्छिम्हि पठमं चित्तं उप्पन्नं, पठमं विञ्ञाणं पातुभूतं, तदुपादाय सावस्स जाती’’ति (महाव. १२४) एत्थ पटिसन्धियं. ‘‘सम्पतिजातो, आनन्द, बोधिसत्तो’’ति (म. नि. ३.२०७) एत्थ पसूतियं. ‘‘अनुपक्कुट्ठो जातिवादेना’’ति (दी. नि. १.३३१) एत्थ कुले. ‘‘यतोहं, भगिनि, अरियाय जातिया जातो’’ति (म. नि. २.३५१) एत्थ अरियसीले. इध पनायं सविकारेसु पठमाभिनिब्बत्तक्खन्धेसु वत्तति. तस्मा जायमानकवसेन जातीति इदमेत्थ सभावपच्चत्तं. सञ्जायनवसेन सञ्जातीति उपसग्गेन पदं वड्ढितं. ओक्कमनवसेन ओक्कन्ति. जायनट्ठेन वा जाति, सा अपरिपुण्णायतनवसेन युत्ता. सञ्जायनट्ठेन सञ्जाति, सा परिपुण्णायतनवसेन युत्ता. ओक्कमनट्ठेन ओक्कन्ति, सा अण्डजजलाबुजवसेन युत्ता. ते हि अण्डकोसञ्च वत्थिकोसञ्च ओक्कमन्ति, ओक्कमन्तापि पविसन्ता विय पटिसन्धिं गण्हन्ति. अभिनिब्बत्तनट्ठेन अभिनिब्बत्ति. सा संसेदजओपपातिकवसेन युत्ता. ते हि पाकटा एव हुत्वा निब्बत्तन्ति. अयं ताव सम्मुतिकथा.
इदानि परमत्थकथा होति. खन्धा एव हि परमत्थतो पातुभवन्ति, न सत्ता. तत्थ च खन्धानन्ति एकवोकारभवे एकस्स, चतुवोकारभवे चतुन्नं, पञ्चवोकारभवे पञ्चन्नं गहणं वेदितब्बं. पातुभावोति उप्पत्ति. आयतनानन्ति एत्थ तत्र तत्र उप्पज्जमानायतनवसेन सङ्गहो वेदितब्बो. पटिलाभोति सन्ततियं पातुभावोयेव; पातुभवन्तानेव हि तानि पटिलद्धानि नाम होन्ति. अयं वुच्चति जातीति अयं जाति नाम कथियति. सा पनेसा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्तिलक्खणा, नीय्यातनरसा, अतीतभवतो इध उम्मुज्जनपच्चुपट्ठाना, फलवसेन दुक्खविचित्ततापच्चुपट्ठाना वा.
इदानि ‘जातिया दुक्खट्ठो वेदितब्बो’ति अयञ्हि जाति सयं न दुक्खा, दुक्खुप्पत्तिया पन वत्थुभावेन दुक्खाति वुत्ता. कतरदुक्खस्स पनायं वत्थूति? यं तं बालपण्डितसुत्तादीसु (म. नि. ३.२४६ आदयो) भगवतापि उपमावसेन पकासितं आपायिकंदुक्खं, यञ्च सुगतियं मनुस्सलोके गब्भोक्कन्तिमूलकादिभेदं दुक्खं उप्पज्जति, तस्स सब्बस्सापि एसा वत्थु. तत्रिदं गब्भोक्कन्तिमूलकादिभेदं दुक्खं – अयञ्हि सत्तो मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तमानो न उप्पलपदुमपुण्डरीकादीसु निब्बत्तति. अथ खो हेट्ठा आमासयस्स उपरि पक्कासयस्स उदरपटलपिट्ठिकण्डकानं वेमज्झे परमसम्बाधे तिब्बन्धकारे नानाकुणपगन्धपरिभाविते असुचिपरमदुग्गन्धपवनविचरिते अधिमत्तजेगुच्छे कुच्छिप्पदेसे पूतिमच्छपूतिकुम्मासचन्दनिकादीसु किमि विय निब्बत्तति. सो तत्थ निब्बत्तो दस मासे मातुकुच्छिसम्भवेन उस्मना पुटपाकं विय पच्चमानो पिट्ठपिण्डि विय सेदियमानो समिञ्जनपसारणादिरहितो अधिमत्तं दुक्खं पच्चनुभोतीति. इदं ताव ‘गब्भोक्कन्तिमूलकं’ दुक्खं.
यं पन सो मातु सहसा उपक्खलनगमननिसीदनउट्ठानपरिवत्तनादीसु सुराधुत्तहत्थगतो एळको विय अहिगुण्ठिकहत्थगतो सप्पपोतको विय च आकड्ढनपरिकड्ढनओधुनननिद्धुननादिना उपक्कमेन अधिमत्तं दुक्खमनुभवति, यञ्च मातु सीतुदकपानकाले सीतनरकूपपन्नो विय, उण्हयागुभत्तादिअज्झोहरणकाले अङ्गारवुट्ठिसम्परिकिण्णो विय, लोणम्बिलादिअज्झोहरणकाले खारापटिच्छकादिकम्मकारणप्पत्तो विय तिब्बं दुक्खमनुभोति – इदं ‘गब्भपरिहरणमूलकं’ दुक्खं.
यं पनस्स मूळ्हगब्भाय मातुया मित्तामच्चसुहज्जादीहिपि अदस्सनारहे दुक्खुप्पत्तिट्ठाने छेदनफालनादीहि दुक्खं उप्पज्जति – इदं ‘गब्भविपत्तिमूलकं’ दुक्खं. यं विजायमानाय मातुया कम्मजेहि वातेहि परिवत्तेत्वा नरकपपातं विय अतिभयानकं योनिमग्गं पटिपातियमानस्स परमसम्बाधेन योनिमुखेन ताळच्छिग्गळेन विय निक्कड्ढियमानस्स महानागस्स नरकसत्तस्स विय च सङ्घाटपब्बतेहि विचुण्णियमानस्स दुक्खं उप्पज्जति – इदं ‘विजायनमूलकं’ दुक्खं. यं पन जातस्स तरुणवणसदिसस्स सुकुमारसरीरस्स हत्थग्गहणन्हापनधोवनचोळपरिमज्जनादिकाले सूचिमुखखुरधारविज्झनफालनसदिसं दुक्खं उप्पज्जति – इदं मातुकुच्छितो ‘बहि निक्खमनमूलकं’ दुक्खं. यं ततो परं पवत्तियं अत्तनाव अत्तानं वधन्तस्स, अचेलकवतादिवसेन आतापनपरितापनानुयोगमनुयुत्तस्स, कोधवसेन अभुञ्जन्तस्स, उब्बन्धन्तस्स च दुक्खं होति – इदं ‘अत्तूपक्कममूलकं’ दुक्खं.
यं पन परतो वधबन्धनादीनि अनुभवन्तस्स दुक्खं उप्पज्जति – इदं ‘परूपक्कममूलकं’ दुक्खन्ति. इति इमस्स सब्बस्सापि दुक्खस्स अयं जाति वत्थुमेव होतीति. तेनेतं वुच्चति –
जायेथ नो चे नरकेसु सत्तो,
तत्थग्गिदाहादिकमप्पसय्हं;
लभेथ दुक्खं नु कुहिं पतिट्ठं,
इच्चाह दुक्खाति मुनीध जाति.
दुक्खं तिरच्छेसु कसापतोद-
दण्डाभिघातादिभवं अनेकं;
यं तं कथं तत्थ भवेय्य जातिं,
विना तहिं जाति ततोपि दुक्खा.
पेतेसु दुक्खं पन खुप्पिपासा-
वातातपादिप्पभवं विचित्तं;
यस्मा अजातस्स न तत्थ अत्थि,
तस्मापि दुक्खं मुनि जातिमाह.
तिब्बन्धकारे च असय्हसीते,
लोकन्तरे यं असुरेसु दुक्खं;
न तं भवे तत्थ न चस्स जाति,
यतो अयं जाति ततोपि दुक्खा.
यञ्चापि गूथनरके विय मातुगब्भे,
सत्तो वसं चिरमतो बहि निक्खमनञ्च;
पप्पोति दुक्खमतिघोरमिदम्पि नत्थि,
जातिं विना इतिपि जातिरयञ्हि दुक्खा.
किं भासितेन बहुना ननु यं कुहिञ्चि,
अत्थीध किञ्चिदपि दुक्खमिदं कदाचि;
नेवत्थि जातिविरहे यदतो महेसी,
दुक्खाति सब्बपठमं इममाह जातिन्ति.