२. अभिधम्मभाजनीयवण्णना
१८३. अभिधम्मभाजनीये सरूपेनेव सब्बापि धातुयो दस्सेन्तो अट्ठारस धातुयो – चक्खुधातु रूपधातूतिआदिमाह. तत्थ उद्देसवारे ताव –
अत्थतो लक्खणादितो, कमतावत्वसङ्खतो;
पच्चया अथ दट्ठब्बा, वेदितब्बो विनिच्छयो.
तत्थ ‘अत्थतो’ति चक्खतीति चक्खु. रूपयतीति रूपं. चक्खुस्स विञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणन्ति एवमादिना ताव नयेन चक्खादीनं विसेसत्थतो वेदितब्बो विनिच्छयो. अविसेसेन पन विदहति, धीयते, विधानं, विधीयते एताय, एत्थ वा धीयतीति धातु. लोकिया हि धातुयो कारणभावेन ववत्थिता हुत्वा सुवण्णरजतादिधातुयो विय सुवण्णरजतादिं अनेकप्पकारं संसारदुक्खं विदहन्ति; भारहारेहि च भारो विय सत्तेहि धीयन्ते धारीयन्तेति अत्थो. दुक्खविधानमत्तमेव चेता अवसवत्तनतो. एताहि च करणभूताहि संसारदुक्खं सत्तेहि अनुविधीयति; तथाविहितञ्चेतं एतास्वेव धीयति ठपीयतीति अत्थो. इति चक्खादीसु एकेको धम्मो यथासम्भवं विदहति धीयतेतिआदिअत्थवसेन धातूति वुच्चति.
अपिच यथा तित्थियानं अत्ता नाम सभावतो नत्थि, न एवमेता. एता पन अत्तनो सभावं धारेन्तीति धातुयो. यथा च लोके विचित्ता हरितालमनोसिलादयो सिलावयवा धातुयोति वुच्चन्ति, एवमेतापि धातुयो विय धातुयो. विचित्ता हेता ञाणञेय्यावयवाति. यथा वा सरीरसङ्खातस्स समुदायस्स अवयवभूतेसु रससोणितादीसु अञ्ञमञ्ञं विसभागलक्खणपरिच्छिन्नेसु धातुसमञ्ञा, एवमेतेसुपि पञ्चक्खन्धसङ्खातस्स अत्तभावस्स अवयवेसु धातुसमञ्ञा वेदितब्बा. अञ्ञमञ्ञविसभागलक्खणपरिच्छिन्ना हेते चक्खादयोति. अपिच धातूति निज्जीवमत्तस्सेतं अधिवचनं. तथा हि भगवा – ‘‘छ धातुरो अयं, भिक्खु, पुरिसो’’तिआदीसु (म. नि. ३.३४३-३४४) जीवसञ्ञासमूहनत्थं धातुदेसनं अकासीति. तस्मा यथावुत्तेनत्थेन चक्खु च तं धातु चाति चक्खुधातु …पे… मनोविञ्ञाणञ्च तं धातु चाति मनोविञ्ञाणधातूति एवं तावेत्थ अत्थतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
‘लक्खणादितो’ति चक्खादीनं लक्खणादितो पेत्थ वेदितब्बो विनिच्छयो. तानि च पन तेसं लक्खणादीनि हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.
‘कमतो’ति इधापि पुब्बे वुत्तेसु उप्पत्तिक्कमादीसु देसनाक्कमोव युज्जति. सो च पनायं हेतुफलानुपुब्बववत्थानवसेन वुत्तो. चक्खुधातु रूपधातूति इदञ्हि द्वयं हेतु. चक्खुविञ्ञाणधातूति फलं. एवं सब्बत्थ कमतो वेदितब्बो विनिच्छयो.
‘तावत्वतो’ति तावभावतो. इदं वुत्तं होति – तेसु तेसु हि सुत्ताभिधम्मपदेसेसु आभाधातु, सुभधातु, आकासानञ्चायतनधातु, विञ्ञाणञ्चायतनधातु, आकिञ्चञ्ञायतनधातु, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनधातु, सञ्ञावेदयितनिरोधधातु, कामधातु, ब्यापादधातु, विहिंसाधातु, नेक्खम्मधातु, अब्यापादधातु, अविहिंसाधातु, सुखधातु, दुक्खधातु, सोमनस्सधातु, दोमनस्सधातु, उपेक्खाधातु, अविज्जाधातु, आरम्भधातु, निक्कमधातु, परक्कमधातु, हीनधातु, मज्झिमधातु, पणीतधातु, पथवीधातु, आपोधातु, तेजोधातु, वायोधातु, आकासधातु, विञ्ञाणधातु, सङ्खतधातु, असङ्खतधातु, अनेकधातुनानाधातुलोकोति एवमादयो अञ्ञापि धातुयो दिस्सन्ति.
एवं सति सब्बासं वसेन परिच्छेदं अकत्वा कस्मा अट्ठारसाति अयमेव परिच्छेदो कतोति चे? सभावतो विज्जमानानं सब्बधातूनं तदन्तोगधत्ता. रूपधातुयेव हि आभाधातु. सुभधातु पन रूपादिप्पटिबद्धा. कस्मा? सुभनिमित्तत्ता. सुभनिमित्तञ्हि सुभधातु. तञ्च रूपादिविनिमुत्तं न विज्जति, कुसलविपाकारम्मणा वा रूपादयो एव सुभधातूति रूपादिमत्तमेवेसा. आकासानञ्चायतनधातुआदीसु चित्तं मनोविञ्ञाणधातु. सेसा धम्मा धम्मधातु. सञ्ञावेदयितनिरोधधातु पन सभावतो नत्थि; धातुद्वयनिरोधमत्तमेव हि सा. कामधातु धम्मधातुमत्तं वा होति, यथाह ‘‘तत्थ कतमा कामधातु? कामपटिसंयुत्तो तक्को …पे… मिच्छासङ्कप्पो’’ति; अट्ठारसपि धातुयो वा, यथाह ‘‘हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं कत्वा उपरितो परनिम्मितवसवत्तिदेवे अन्तोकरित्वा यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना खन्धधातुआयतना, रूपा, वेदना, सञ्ञा, सङ्खारा, विञ्ञाणं – अयं वुच्चति कामधातू’’ति. नेक्खम्मधातु धम्मधातु एव; ‘‘सब्बेपि कुसला धम्मा नेक्खम्मधातू’’ति वा वचनतो मनोविञ्ञाणधातुपि होतियेव. ब्यापादविहिंसाअब्यापादअविहिंसासुखदुक्खसोमनस्सदोमनस्सुपेक्खाअविज्जाआरम्भनिक्कमपरक्कमधातुयो धम्मधातुयेव.
हीनमज्झिमपणीतधातुयो अट्ठारसधातुमत्तमेव. हीना हि चक्खादयो हीनधातु. मज्झिमपणीता चक्खादयो मज्झिमा चेव पणीता च धातू. निप्परियायेन पन अकुसला धम्मधातुमनोविञ्ञाणधातुयो हीनधातु. लोकिया कुसलाब्याकता उभोपि चक्खुधातुआदयो च मज्झिमधातु. लोकुत्तरा पन धम्मधातुमनोविञ्ञाणधातुयो पणीतधातु. पथवीतेजोवायोधातुयो फोट्ठब्बधातुयेव. आपोधातु आकासधातु च धम्मधातुयेव. विञ्ञाणधातु चक्खुविञ्ञाणादिसत्तविञ्ञाणधातुसङ्खेपोयेव. सत्तरस धातुयो धम्मधातुएकदेसो च सङ्खतधातु. असङ्खतधातु पन धम्मधातुएकदेसोव. अनेकधातुनानाधातुलोको पन अट्ठारसधातुप्पभेदमत्तमेवाति. इति सभावतो विज्जमानानं सब्बधातूनं तदन्तोगधत्ता अट्ठारसेव वुत्ताति.
अपिच विजाननसभावे विञ्ञाणे जीवसञ्ञीनं जीवसञ्ञासमूहनत्थम्पि अट्ठारसेव वुत्ता. सन्ति हि सत्ता विजाननसभावे विञ्ञाणे जीवसञ्ञिनो. तेसं चक्खुसोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणमनोविञ्ञाणधातुभेदेन तस्सा अनेकत्तं, चक्खुरूपादिपच्चयायत्तवुत्तिताय अनिच्चतञ्च पकासेत्वा दीघरत्तानुसयितं जीवसञ्ञं समूहनितुकामेन भगवता अट्ठारस धातुयो पकासिता. किञ्च भिय्यो? तथा वेनेय्यज्झासयवसेन; ये च इमाय नातिसङ्खेपवित्थाराय देसनाय वेनेय्या सत्ता, तदज्झासयवसेन च अट्ठारसेव पकासिता.
सङ्खेपवित्थारनयेन तथा तथा हि,
धम्मं पकासयति एस यथा यथास्स;
सद्धम्मतेजविहतं विलयं खणेन,
वेनेय्यसत्तहदयेसु तमो पयातीति.
एवमेत्थ ‘तावत्वतो’ वेदितब्बो विनिच्छयो.
‘सङ्खतो’ति चक्खुधातु ताव जातितो एको धम्मोत्वेव सङ्खं गच्छति चक्खुपसादवसेन. तथा सोतघानजिव्हाकायरूपसद्दगन्धरसधातुयो सोतपसादादिवसेन. फोट्ठब्बधातु पन पथवीतेजोवायोवसेन तयो धम्माति सङ्खं गच्छति. चक्खुविञ्ञाणधातु कुसलाकुसलविपाकवसेन द्वे धम्माति सङ्खं गच्छति. तथा सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणधातुयो. मनोधातु पन पञ्चद्वारावज्जनकुसलाकुसलविपाकसम्पटिच्छनवसेन तयो धम्माति सङ्खं गच्छति. धम्मधातु तिण्णं अरूपक्खन्धानं, सोळसन्नं सुखुमरूपानं, असङ्खताय च धातुया वसेन वीसतिधम्माति सङ्खं गच्छति. मनोविञ्ञाणधातु सेसकुसलाकुसलाब्याकतविञ्ञाणवसेन छसत्ततिधम्माति सङ्खं गच्छतीति एवमेत्थ ‘सङ्खतो’ वेदितब्बो विनिच्छयो.
‘पच्चया’ति चक्खुधातुआदीनं चक्खुविञ्ञाणधातुआदीसु पच्चयतो वेदितब्बो विनिच्छयो. सो पनेतेसं पच्चयभावो निद्देसवारे आवि भविस्सति.
‘दट्ठब्बा’ति दट्ठब्बतोपेत्थ विनिच्छयो वेदितब्बोति अत्थो. सब्बा एव हि सङ्खता धातुयो पुब्बन्तापरन्तविवित्ततो, धुवसुभसुखत्तभावसुञ्ञतो, पच्चयायत्तवुत्तितो च दट्ठब्बा. विसेसतो पनेत्थ भेरितलं विय चक्खुधातु दट्ठब्बा, दण्डो विय रूपधातु, सद्दो विय चक्खुविञ्ञाणधातु. तथा आदासतलं विय चक्खुधातु, मुखं विय रूपधातु, मुखनिमित्तं विय चक्खुविञ्ञाणधातु. अथ वा उच्छुतिलानि विय चक्खुधातु, यन्तचक्कयट्ठि विय रूपधातु, उच्छुरसतेलानि विय चक्खुविञ्ञाणधातु. तथा अधरारणी विय चक्खुधातु, उत्तरारणी विय रूपधातु, अग्गि विय चक्खुविञ्ञाणधातु. एस नयो सोतधातुआदीसुपि.
मनोधातु पन यथासम्भवतो चक्खुविञ्ञाणधातुआदीनं पुरेचरानुचरा विय दट्ठब्बा. धम्मधातुया वेदनाक्खन्धो सल्लमिव सूलमिव च दट्ठब्बो; सञ्ञासङ्खारक्खन्धा वेदनासल्लसूलयोगा आतुरा विय; पुथुज्जनानं वा सञ्ञा आसादुक्खजननतो रित्तमुट्ठि विय, अयथाभुच्चनिमित्तग्गाहकतो वनमिगो विय; सङ्खारा पटिसन्धियं पक्खिपनतो अङ्गारकासुयं खिपनकपुरिसो विय, जातिदुक्खानुबन्धनतो राजपुरिसानुबन्धचोरा विय, सब्बानत्थावहस्स खन्धसन्तानस्स हेतुतो विसरुक्खबीजानि विय; रूपं नानाविधूपद्दवनिमित्ततो खुरचक्कं विय दट्ठब्बं.
असङ्खता पन धातु अमततो सन्ततो खेमतो च दट्ठब्बा. कस्मा? सब्बानत्थपटिपक्खभूतत्ता. मनोविञ्ञाणधातु गहितारम्मणं मुञ्चित्वापि अञ्ञं गहेत्वाव पवतनतो वनमक्कटो विय, दुद्दमनतो अस्सखळुङ्को विय, यत्थकामनिपातितो वेहासं खित्तदण्डो विय, लोभदोसादिनानप्पकारकिलेसयोगतो रङ्गनटो विय दट्ठब्बोति.
१८४. निद्देसवारे चक्खुञ्च पटिच्च रूपे चाति इदञ्च द्वयं पटिच्च अञ्ञञ्च किरियामनोधातुञ्चेव सम्पयुत्तखन्धत्तयञ्चाति अत्थो. चक्खुविञ्ञाणधातुया हि चक्खु निस्सयपच्चयो होति, रूपं आरम्मणपच्चयो, किरियमनोधातु विगतपच्चयो, तयो अरूपक्खन्धा सहजातपच्चयो. तस्मा एसा चक्खुविञ्ञाणधातु इमे चत्तारो पटिच्च उप्पज्जति नाम. सोतञ्च पटिच्चातिआदीसुपि एसेव नयो.
निरुद्धसमनन्तराति निरुद्धाय समनन्तरा. तज्जा मनोधातूति तस्मिं आरम्मणे जाता कुसलाकुसलविपाकतो दुविधा मनोधातु सम्पटिच्छनकिच्चा. सब्बधम्मेसु वा पन पठमसमन्नाहारोति एतेसु चक्खुविञ्ञाणादीसु सब्बधम्मेसु उप्पज्जमानेसु पठमसमन्नाहारो; चक्खुविञ्ञाणधातुआदीनं वा आरम्मणसङ्खातेसु सब्बधम्मेसु पठमसमन्नाहारोति अयमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. एतेन पञ्चद्वारावज्जनकिच्चा किरियमनोधातु गहिताति वेदितब्बा.
मनोधातुयापि उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तराति एत्थ पि-कारो सम्पिण्डनत्थो. तस्मा मनोधातुयापि मनोविञ्ञाणधातुयापीति अयमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. तेन या च विपाकमनोधातुया उप्पज्जित्वा निरुद्धाय समनन्तरा उप्पज्जति सन्तीरणकिच्चा विपाकमनोविञ्ञाणधातु, या च तस्सा उप्पज्जित्वा निरुद्धाय समनन्तरा उप्पज्जति वोट्ठब्बनकिच्चा किरियमनोविञ्ञाणधातु, या च तस्सा उप्पज्जित्वा निरुद्धाय समनन्तरा उप्पज्जति जवनकिच्चा मनोविञ्ञाणधातु – ता सब्बापि कथिता होतीति वेदितब्बा. मनञ्च पटिच्चाति भवङ्गमनं. धम्मे चाति चतुभूमिकधम्मारम्मणं. उप्पज्जति मनोविञ्ञाणन्ति सहावज्जनकं जवनं निब्बत्तति.
इमस्मिं पन ठाने हत्थे गहितपञ्हं नाम गण्हिंसु. महाधम्मरक्खितत्थेरो किर नाम दीघभाणकाभयत्थेरं हत्थे गहेत्वा आह – ‘पटिच्चाति नाम आगतट्ठाने आवज्जनं विसुं न कातब्बं, भवङ्गनिस्सितकमेव कातब्ब’न्ति. तस्मा इध मनोति सहावज्जनकं भवङ्गं. मनोविञ्ञाणन्ति जवनमनोविञ्ञाणं. इमस्मिं पन अभिधम्मभाजनीये सोळस धातुयो कामावचरा, द्वे चतुभूमिका लोकियलोकुत्तरमिस्सका कथिताति.
अभिधम्मभाजनीयवण्णना.