(२.) आयुप्पमाणं

१०२२. अप्पं वा भिय्योति दुतियं वस्ससतं अप्पत्वा वीसाय वा तिंसाय वा चत्तालीसाय वा पञ्ञासाय वा सट्ठिया वा वस्सेहि अधिकम्पि वस्ससतन्ति अत्थो. सब्बम्पि हेतं दुतियं वस्ससतं अप्पत्तत्ता अप्पन्ति वुत्तं.

१०२४. ब्रह्मपारिसज्जादीसु महाब्रह्मानं पारिसज्जा परिचारिकाति ब्रह्मपारिसज्जा. तेसं पुरोहितभावे ठिताति ब्रह्मपुरोहिता. वण्णवन्तताय चेव दीघायुकताय च महन्तो ब्रह्माति महाब्रह्मा, तेसं महाब्रह्मानं. इमे तयोपि जना पठमज्झानभूमियं एकतले वसन्ति; आयुअन्तरं पन नेसं नाना.

१०२५. परित्ता आभा एतेसन्ति परित्ताभा. अप्पमाणा आभा एतेसन्ति अप्पमाणाभा. दण्डदीपिकाय अच्चि विय एतेसं सरीरतो आभा छिज्जित्वा छिज्जित्वा पतन्ती विय सरति विसरतीति आभस्सरा. इमेपि तयो जना दुतियज्झानभूमियं एकतले वसन्ति; आयुअन्तरं पन नेसं नाना.

१०२६. परित्ता सुभा एतेसन्ति परित्तसुभा. अप्पमाणा सुभा एतेसन्ति अप्पमाणसुभा. सुभेन ओकिण्णा विकिण्णा, सुभेन सरीरप्पभावण्णेन एकग्घना, सुवण्णमञ्जुसाय ठपितसम्पज्जलितकञ्चनपिण्डसस्सिरीकाति सुभकिण्हा. इमेपि तयो जना ततियज्झानभूमियं एकतले वसन्ति; आयुअन्तरं पन नेसं नाना.

१०२७. आरम्मणनानत्तताति आरम्मणस्स नानत्तभावो. मनसिकारनानत्ततादीसुपि एसेव नयो. एत्थ एकस्स पथवीकसिणं आरम्मणं होति…पे… एकस्स ओदातकसिणन्ति इदं आरम्मणनानत्तं. एको पथवीकसिणं मनसि करोति…पे… एको ओदातकसिणन्ति इदं मनसिकारनानत्तं. एकस्स पथवीकसिणे छन्दो होति…पे… एकस्स ओदातकसिणेति इदं छन्दनानत्तं. एको पथवीकसिणे पत्थनं करोति…पे… एको ओदातकसिणेति इदं पणिधिनानत्तं. एको पथवीकसिणवसेन अधिमुच्चति…पे… एको ओदातकसिणवसेनाति इदं अधिमोक्खनानत्तं. एको पथवीकसिणवसेन चित्तं अभिनीहरति…पे… एको ओदातकसिणवसेनाति इदं अभिनीहारनानत्तं. एकस्स पथवीकसिणपरिच्छिन्दनकपञ्ञा होति…पे… एकस्स ओदातकसिणपरिच्छिन्दनकपञ्ञाति इदं पञ्ञानानत्तं. तत्थ आरम्मणमनसिकारा पुब्बभागेन कथिता. छन्दपणिधिअधिमोक्खाभिनीहारा अप्पनायपि वत्तन्ति उपचारेपि. पञ्ञा पन लोकियलोकुत्तरमिस्सका कथिता.

असञ्ञसत्तानन्ति सञ्ञाविरहितानं सत्तानं. एकच्चे हि तित्थायतने पब्बजित्वा ‘चित्तं निस्साय रज्जनदुस्सनमुय्हनानि नाम होन्ती’ति चित्ते दोसं दिस्वा ‘अचित्तकभावो नाम सोभनो, दिट्ठधम्मनिब्बानमेत’न्ति सञ्ञाविरागं जनेत्वा तत्रूपगं पञ्चमं समापत्तिं भावेत्वा तत्थ निब्बत्तन्ति. तेसं उपपत्तिक्खणे एको रूपक्खन्धोयेव निब्बत्तति. ठत्वा निब्बत्तो ठितको एव होति, निसीदित्वा निब्बत्तो निसिन्नकोव निपज्जित्वा निब्बत्तो निपन्नोव. चित्तकम्मरूपकसदिसा हुत्वा पञ्च कप्पसतानि तिट्ठन्ति. तेसं परियोसाने सो रूपकायो अन्तरधायति, कामावचरसञ्ञा उप्पज्जति; तेन इध सञ्ञुप्पादेन ते देवा तम्हा काया चुताति पञ्ञायन्ति.

विपुला फला एतेसन्ति वेहप्फला. अत्तनो सम्पत्तिया न हायन्ति न विहायन्तीति अविहा. न कञ्चि सत्तं तप्पन्तीति अतप्पा. सुन्दरा दस्सना अभिरूपा पासादिकाति सुदस्सा. सुट्ठ पस्सन्ति, सुन्दरमेतेसं वा दस्सनन्ति सुदस्सी. सब्बेहि एव गुणेहि च भवसम्पत्तिया च जेट्ठा, नत्थेत्थ कनिट्ठाति अकनिट्ठा.

१०२८. आकासानञ्चायतनं उपगताति आकासानञ्चायतनूपगा. इतरेसुपि एसेव नयो. इति छ कामावचरा, नव ब्रह्मलोका, पञ्च सुद्धावासा, चत्तारो अरूपा असञ्ञसत्तवेहप्फलेहि सद्धिं छब्बीसति देवलोका; मनुस्सलोकेन सद्धिं सत्तवीसति.

तत्थ सम्मासम्बुद्धेन मनुस्सानं देवानञ्च आयुं परिच्छिन्दमानेन चतूसु अपायेसु भुम्मदेवेसु च आयु परिच्छिन्नं तं कस्माति? निरये ताव कम्ममेव पमाणं. याव कम्मं न खीयति, न ताव चवन्ति. तथा सेसअपायेसु. भुम्मदेवानम्पि कम्ममेव पमाणं. तत्थ निब्बत्ता हि केचि सत्ताहमत्तं तिट्ठन्ति, केचि अद्धमासं, केचि मासं, कप्पं तिट्ठमानापि अत्थियेव.

तत्थ मनुस्सेसु गिहिभावे ठितायेव सोतापन्नापि होन्ति, सकदागामिफलम्पि अनागामिफलम्पि अरहत्तफलम्पि पापुणन्ति. तेसु सोतापन्नादयो यावजीवं तिट्ठन्ति. खीणासवा पन परिनिब्बायन्ति वा पब्बजन्ति वा. कस्मा? अरहत्तं नाम सेट्ठगुणो, गिहिलिङ्गं हीनं, तं हीनताय उत्तमं गुणं धारेतुं न सक्कोति. तस्मा ते परिनिब्बातुकामा वा पब्बजितुकामा वा होन्ति.

भुम्मदेवा पन अरहत्तं पत्वापि यावजीवं तिट्ठन्ति. छसु कामावचरदेवेसु सोतापन्नसकदागामिनो यावजीवं तिट्ठन्ति; अनागामिना रूपभवं गन्तुं वट्टति, खीणासवेन परिनिब्बातुं. कस्मा? निलीयनोकासस्स अभावा. रूपावचरारूपावचरेसु सब्बेपि यावजीवं तिट्ठन्ति. तत्थ रूपावचरे निब्बत्ता सोतापन्नसकदागामिनो न पुन इधागच्छन्ति, तत्थेव परिनिब्बायन्ति. एते हि झानअनागामिनो नाम.

अट्ठसमापत्तिलाभीनं पन किं नियमेति? पगुणज्झानं. यदेवस्स पगुणं होति, तेन उप्पज्जति. सब्बेसु पन पगुणेसु किं नियमेति? पत्थना. यत्थ उपपत्तिं पत्थेति तत्थेव उपपज्जति. पत्थनाय असति किं नियमेति? मरणसमये समापन्ना समापत्ति. मरणसमये समापन्ना नत्थि, किं नियमेति? नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्ति. एकंसेन हि सो नेवसञ्ञानासञ्ञायतने उपपज्जति. नवसु ब्रह्मलोकेसु निब्बत्तअरियसावकानं तत्रूपपत्तिपि होति उपरूपपत्तिपि न हेट्ठूपपत्ति. पुथुज्जनानं पन तत्रूपपत्तिपि होति उपरूपपत्तिपि हेट्ठूपपत्तिपि. पञ्चसु सुद्धावासेसु चतूसु च अरूपेसु अरियसावकानं तत्रूपपत्तिपि होति उपरूपपत्तिपि. पठमज्झानभूमियं निब्बत्तो अनागामी नव ब्रह्मलोके सोधेत्वा मत्थके ठितो परिनिब्बाति. वेहप्फला, अकनिट्ठा, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति इमे तयो देवलोका सेट्ठभवा नाम. इमेसु तीसु ठानेसु निब्बत्तअनागामिनो नेव उद्धं गच्छन्ति, न अधो, तत्थ तत्थेव परिनिब्बायन्तीति. इदमेत्थ पकिण्णकं.