(५.) पञ्चकनिद्देसवण्णना

९४०. पञ्चकनिद्देसे यस्मा येसं सक्कायदिट्ठिआदीनि अप्पहीनानि, ते भवग्गेपि निब्बत्ते एतानि आकड्ढित्वा कामभवेयेव पातेन्ति, तस्मा ओरम्भागियानि संयोजनानीति वुत्तानि. इति एतानि पञ्च गच्छन्तं न वारेन्ति, गतं पन आनेन्ति. रूपरागादीनिपि पञ्च गच्छन्तं न वारेन्ति, आगन्तुं पन न देन्ति. रागादयो पञ्च लग्गनट्ठेन सङ्गा, अनुपविट्ठट्ठेन पन सल्लाति वुत्ता.

९४१. चेतोखिलाति चित्तस्स थद्धभावा कचवरभावा खाणुकभावा. सत्थरि कङ्खतीति सत्थु सरीरे वा गुणे वा कङ्खति. सरीरे कङ्खमानो ‘द्वत्तिंसवरलक्खणपटिमण्डितं नाम सरीरं अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खति. गुणे कङ्खमानो ‘अतीतानागतपच्चुप्पन्नजाननसमत्थं सब्बञ्ञुतञाणं अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खति. विचिकिच्छतीति विचिनन्तो किच्छति, दुक्खं आपज्जति, विनिच्छेतुं न सक्कोति. नाधिमुच्चतीति ‘एवमेत’न्ति अधिमोक्खं न पटिलभति. न सम्पसीदतीति गुणेसु ओतरित्वा निब्बिचिकिच्छभावेन पसीदितुं अनाविलो भवितुं न सक्कोति.

धम्मेति परियत्तिधम्मे च पटिवेधधम्मे च. परियत्तिधम्मे कङ्खमानो ‘तेपिटकं बुद्धवचनं चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सानीति वदन्ति, अत्थि नु खो एतं नत्थी’ति कङ्खति. पटिवेधधम्मे कङ्खमानो ‘विपस्सनानिस्सन्दो मग्गो नाम, मग्गनिस्सन्दो फलं नाम, सब्बसङ्खारपटिनिस्सग्गो निब्बानं नामाति वदन्ति, तं अत्थि नु खो नत्थीति कङ्खति’.

सङ्घे कङ्खतीति ‘उजुप्पटिपन्नोतिआदीनं पदानं वसेन एवरूपं पटिपदं पटिपन्ना चत्तारो मग्गट्ठा चत्तारो फलट्ठाति अट्ठन्नं पुग्गलानं समूहभूतो सङ्घो नाम अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खति. सिक्खाय कङ्खमानो ‘अधिसीलसिक्खा नाम अधिचित्तसिक्खा नाम अधिपञ्ञा सिक्खा नामाति वदन्ति, सा अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खति.

चेतसोविनिबन्धाति चित्तं बन्धित्वा मुट्ठियं कत्वा विय गण्हन्तीति चेतसोविनिबन्धा. कामेति वत्थुकामेपि किलेसकामेपि. कायेति अत्तनो काये. रूपेति बहिद्धा रूपे. यावदत्थन्ति यत्तकं इच्छति तत्तकं. उदरावदेहकन्ति उदरपूरं. तञ्हि उदरं अवदेहनतो उदरावदेहकन्ति वुच्चति. सेय्यसुखन्ति मञ्चपीठसुखं उतुसुखं वा. पस्ससुखन्ति यथा सम्परिवत्तकं सयन्तस्स दक्खिणपस्सवामपस्सानं सुखं होति, एवं उप्पन्नसुखं. मिद्धसुखन्ति निद्दासुखं. अनुयुत्तोति युत्तपयुत्तो विहरति. पणिधायाति पत्थयित्वा. सीलेनातिआदीसु सीलन्ति चतुपारिसुद्धिसीलं. वतन्ति वतसमादानं. तपोति तपचरणं. ब्रह्मचरियन्ति मेथुनविरति. देवो वा भविस्सामीति महेसक्खदेवो वा भविस्सामि. देवञ्ञतरो वाति अप्पेसक्खदेवेसु वा अञ्ञतरो. कुसलधम्मे आवरन्ति निवारेन्तीति नीवरणानि.

माता जीविता वोरोपिता होतीति मनुस्सेनेव सकजनिका मनुस्समाता जीविता वोरोपिता होति. पितापि मनुस्सपिताव. अरहापि मनुस्सअरहाव. दुट्ठेन चित्तेनाति वधकचित्तेन.

सञ्ञीति सञ्ञासमङ्गी. अरोगोति निच्चो. इत्थेके अभिवदन्तीति इत्थं एके अभिवदन्ति, एवमेके अभिवदन्तीति अत्थो. एत्तावता सोळस सञ्ञीवादा कथिता. असञ्ञीति सञ्ञाविरहितो. इमिना पदेन अट्ठ असञ्ञीवादा कथिता. ततियपदेन अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा कथिता. सतो वा पन सत्तस्साति अथवा पन विज्जमानस्सेव सत्तस्स. उच्छेदन्ति उपच्छेदं. विनासन्ति अदस्सनं. विभवन्ति भावविगमं. सब्बानेतानि अञ्ञमञ्ञवेवचनानेव. तत्थ द्वे जना उच्छेददिट्ठिं गण्हन्ति – लाभी च अलाभी च. तत्थ लाभी अरहतो दिब्बेन चक्खुना चुतिं दिस्वा उपपत्तिं अपस्सन्तो, यो वा चुतिमत्तमेव दट्ठुं सक्कोति न उपपातं, सो उच्छेददिट्ठिं गण्हाति. अलाभी ‘को परलोकं जानाती’ति कामसुखगिद्धताय वा ‘यथा रुक्खतो पण्णानि पतितानि न पुन विरुहन्ति, एवं सत्ता’तिआदिना वितक्केन वा उच्छेदं गण्हाति. इध पन तण्हादिट्ठीनं वसेन तथा च अञ्ञथा च विकप्पेत्वाव उप्पन्ना सत्त उच्छेदवादा कथिता. तेसञ्हि इदं सङ्गहवचनं. दिट्ठधम्मनिब्बानं वा पनेकेति एत्थ दिट्ठधम्मोति पच्चक्खधम्मो वुच्चति. तत्थ तत्थ पटिलद्धत्तभावस्सेतं अधिवचनं. दिट्ठधम्मे निब्बानं दिट्ठधम्मनिब्बानं; इमस्मिंयेव अत्तभावे दुक्खा वूपसम्मन्ति अत्थो. इदं पञ्चन्नं दिट्ठधम्मनिब्बानवादानं सङ्गहवचनं.

९४२. वेराति वेरचेतना. ब्यसनाति विनासा. अक्खन्तियाति अनधिवासनाय. अप्पियोति दस्सनसवनपटिकूलताय न पियायितब्बो. चिन्तेतुम्पि पटिकूलत्ता मनो एतस्मिं न अप्पेतीति अमनापो. वेरबहुलोति बहुवेरो. वज्जबहुलोति बहुदोसो.

आजीवकभयन्ति आजीवं जीवितवुत्तिं पटिच्च उप्पन्नं भयं. तं अगारिकस्सपि होति अनगारिकस्सपि. तत्थ अगारिकेन ताव आजीवहेतु बहुं अकुसलं कतं होति. अथस्स मरणसमये निरये उपट्ठहन्ते भयं उप्पज्जति. अनगारिकेनापि बहु अनेसना कता होति. अथस्स मरणकाले निरये उपट्ठहन्ते भयं उप्पज्जति. इदं आजीवकभयं नाम. असिलोकभयन्ति गरहभयं परिससारज्जभयन्ति कतपापस्स पुग्गलस्स सन्निपतितं परिसं उपसङ्कमन्तस्स सारज्जसङ्खातं भयं उप्पज्जति. इदं परिससारज्जभयं नाम. इतरद्वयं पाकटमेव.

९४३. दिट्ठधम्मनिब्बानवारेसु पञ्चहि कामगुणेहीति मनापियरूपादीहि पञ्चहि कामकोट्ठासेहि बन्धनेहि वा. समप्पितोति सुट्ठु अप्पितो अल्लीनो हुत्वा. समङ्गीभूतोति समन्नागतो. परिचारेतीति तेसु कामगुणेसु यथासुखं इन्द्रियानि चारेति सञ्चारेति इतो चितो च उपनेति; अथ वा पन लळति रमति कीळतीति. एत्थ च दुविधा कामगुणा – मानुस्सका चेव दिब्बा च. मानुस्सका मन्धातुकामगुणसदिसा दट्ठब्बा; दिब्बा परनिम्मितवसवत्तिदेवराजस्स कामगुणसदिसाति. एवरूपे कामे उपगतञ्हि ते परमदिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होतीति वदन्ति. तत्थ परमदिट्ठधम्मनिब्बानन्ति परमं दिट्ठधम्मनिब्बानं, उत्तमन्ति अत्थो.

दुतियवारे हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा; पटिपीळनट्ठेन दुक्खा; पकतिजहनट्ठेन विपरिणामधम्माति वेदितब्बा. तेसं विपरिणामञ्ञथाभावाति तेसं कामानं विपरिणामसङ्खाता अञ्ञथाभावा. ‘यम्पि मे अहोसि तम्पि मे नत्थी’ति वुत्तनयेन उप्पज्जन्ति सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा. तत्थ अन्तोनिज्झायनलक्खणो सोको; तन्निस्सितलालप्पलक्खणो परिदेवो; कायपटिपीळनलक्खणं दुक्खं; मनोविघातलक्खणं दोमनस्सं; विघातलक्खणो उपायासो.

वितक्कितन्ति अभिनिरोपनवसेन पवत्तो वितक्को. विचारितन्ति अनुमज्जनवसेन पवत्तो विचारो. एतेन एतन्ति एतेन वितक्केन च विचारेन च एतं पठमज्झानं ओळारिकं सकण्टकं विय खायति.

पीतिगतन्ति पीतिमेव. चेतसो उप्पिलावितन्ति चित्तस्स उप्पिलभावकरणं. चेतसो आभोगोति झाना वुट्ठाय तस्मिं सुखे पुनप्पुनं चित्तस्स आभोगो मनसिकारोति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.

पञ्चकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.