३. सञ्ञाक्खन्धनिद्देसो

१४. सञ्ञाक्खन्धनिद्देसे या काचि सञ्ञाति चतुभूमिकसञ्ञं परियादियति. चक्खुसम्फस्सजा सञ्ञातिआदीनि अतीतादिवसेन निद्दिट्ठसञ्ञं सभावतो दस्सेतुं वुत्तानि. तत्थ चक्खुसम्फस्सतो चक्खुसम्फस्सस्मिं वा जाता चक्खुसम्फस्सजा नाम. सेसासुपि एसेव नयो. एत्थ च पुरिमा पञ्च चक्खुपसादादिवत्थुकाव. मनोसम्फस्सजा हदयवत्थुकापि अवत्थुकापि. सब्बा चतुभूमिकसञ्ञा.

१७. ओळारिकदुकनिद्देसे पटिघसम्फस्सजाति सप्पटिघे चक्खुपसादादयो वत्थुं कत्वा सप्पटिघे रूपादयो आरब्भ उप्पन्नो फस्सो पटिघसम्फस्सो नाम. ततो तस्मिं वा जाता पटिघसम्फस्सजा नाम. चक्खुसम्फस्सजा सञ्ञा…पे… कायसम्फस्सजा सञ्ञातिपि तस्सायेव वत्थुतो नामं. रूपसञ्ञा…पे… फोट्ठब्बसञ्ञातिपि तस्सायेव आरम्मणतो नामं. इदं पन वत्थारम्मणतो नामं. सप्पटिघानि हि वत्थूनि निस्साय, सप्पटिघानि च आरम्मणानि आरब्भ उप्पत्तितो एसा पटिघसम्फस्सजा सञ्ञाति वुत्ता. मनोसम्फस्सजातिपि परियायेन एतिस्सा नामं होतियेव. चक्खुविञ्ञाणञ्हि मनो नाम. तेन सहजातो फस्सो मनोसम्फस्सो नाम. तस्मिं मनोसम्फस्से, तस्मा वा मनोसम्फस्सा जाताति मनोसम्फस्सजा. तथा सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणं मनो नाम. तेन सहजातो फस्सो मनोसम्फस्सो नाम. तस्मिं मनोसम्फस्से, तस्मा वा मनोसम्फस्सा जाताति मनोसम्फस्सजा.

अधिवचनसम्फस्सजा सञ्ञातिपि परियायेन एतिस्सा नामं होतियेव. तयो हि अरूपिनो खन्धा सयं पिट्ठिवट्टका हुत्वा अत्तना सहजाताय सञ्ञाय अधिवचनसम्फस्सजा सञ्ञातिपि नामं करोन्ति. निप्परियायेन पन पटिघसम्फस्सजा सञ्ञा नाम पञ्चद्वारिकसञ्ञा, अधिवचनसम्फस्सजा सञ्ञा नाम मनोद्वारिकसञ्ञा. तत्थ पञ्चद्वारिकसञ्ञा ओलोकेत्वापि जानितुं सक्काति ओळारिका. रज्जित्वा उपनिज्झायन्तञ्हि ‘रज्जित्वा उपनिज्झायती’ति, कुज्झित्वा उपनिज्झायन्तं ‘कुज्झित्वा उपनिज्झायती’ति ओलोकेत्वाव जानन्ति.

तत्रिदं वत्थु – द्वे किर इत्थियो निसीदित्वा सुत्तं कन्तन्ति. द्वीसु दहरेसु गामे चरन्तेसु एको पुरतो गच्छन्तो एकं इत्थिं ओलोकेसि. इतरा तं पुच्छि ‘कस्मा नु खो तं एसो ओलोकेसी’ति? ‘न एसो भिक्खु मं विसभागचित्तेन ओलोकेसि, कनिट्ठभगिनीसञ्ञाय पन ओलोकेसी’ति. तेसुपि गामे चरित्वा आसनसालाय निसिन्नेसु इतरो भिक्खु तं भिक्खुं पुच्छि – ‘तया सा इत्थी ओलोकिता’ति? ‘आम ओलोकिता’. ‘किमत्थाया’ति? ‘मय्हं भगिनीसरिक्खत्ता तं ओलोकेसि’न्ति आह. एवं पञ्चद्वारिकसञ्ञा ओलोकेत्वापि जानितुं सक्काति वेदितब्बा. सा पनेसा पसादवत्थुका एव. केचि पन जवनप्पवत्ताति दीपेन्ति. मनोद्वारिकसञ्ञा पन एकमञ्चे वा एकपीठे वा निसीदित्वापि अञ्ञं चिन्तेन्तं वितक्केन्तञ्च ‘किं चिन्तेसि, किं वितक्केसी’ति पुच्छित्वा तस्स वचनवसेनेव जानितब्बतो सुखुमा. सेसं वेदनाक्खन्धसदिसमेवाति.

अयं सञ्ञाक्खन्धनिद्देसो.