२. वेदनाक्खन्धनिद्देसो

८. वेदनाक्खन्धनिद्देसादीसु हेट्ठा वुत्तसदिसं पहाय अपुब्बमेव वण्णयिस्साम. या काचि वेदनाति चतुभूमिकवेदनं परियादियति. सुखा वेदनातिआदीनि अतीतादिवसेन निद्दिट्ठवेदनं सभावतो दस्सेतुं वुत्तानि. तत्थ सुखा वेदना अत्थि कायिका, अत्थि चेतसिका. तथा दुक्खा वेदना. अदुक्खमसुखा पन चक्खादयो पसादकाये सन्धाय परियायेन ‘अत्थि कायिका, अत्थि चेतसिका’. तत्थ सब्बापि कायिका कामावचरा. तथा चेतसिका दुक्खा वेदना. चेतसिका सुखा पन तेभूमिका. अदुक्खमसुखा चतुभूमिका. तस्सा सब्बप्पकारायपि सन्ततिवसेन, खणादिवसेन च अतीतादिभावो वेदितब्बो.

तत्थ सन्ततिवसेन एकवीथिएकजवनएकसमापत्तिपरियापन्ना, एकविधविसयसमायोगप्पवत्ता च पच्चुप्पन्ना. ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. खणादिवसेन खणत्तयपरियापन्ना पुब्बन्तापरन्तमज्झगता सकिच्चञ्च कुरुमाना वेदना पच्चुप्पन्ना. ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. तत्थ खणादिवसेन अतीतादिभावं सन्धाय अयं निद्देसो कतोति वेदितब्बो.

११. ओळारिकसुखुमनिद्देसे अकुसला वेदनातिआदीनि जातितो ओळारिकसुखुमभावं दस्सेतुं वुत्तानि. दुक्खा वेदना ओळारिकातिआदीनि सभावतो. असमापन्नस्स वेदनातिआदीनि पुग्गलतो. सासवातिआदीनि लोकियलोकुत्तरतो ओळारिकसुखुमभावं दस्सेतुं वुत्तानि. तत्थ अकुसला ताव सदरथट्ठेन दुक्खविपाकट्ठेन च ओळारिका. कुसला निद्दरथट्ठेन सुखविपाकट्ठेन च सुखुमा. अब्याकता निरुस्साहट्ठेन अविपाकट्ठेन च सुखुमा. कुसलाकुसला सउस्साहट्ठेन सविपाकट्ठेन च ओळारिका. अब्याकता वुत्तनयेनेव सुखुमा.

दुक्खा असातट्ठेन दुक्खट्ठेन च ओळारिका. सुखा सातट्ठेन सुखट्ठेन च सुखुमा. अदुक्खमसुखा सन्तट्ठेन पणीतट्ठेन च सुखुमा. सुखदुक्खा खोभनट्ठेन फरणट्ठेन च ओळारिका. सुखवेदनापि हि खोभेति फरति. तथा दुक्खवेदनापि. सुखञ्हि उप्पज्जमानं सकलसरीरं खोभेन्तं आलुळेन्तं अभिसन्दयमानं मद्दयमानं छादयमानं सीतोदकघटेन आसिञ्चयमानं विय उप्पज्जति. दुक्खं उप्पज्जमानं तत्तफालं अन्तो पवेसन्तं विय तिणुक्काय बहि झापयमानं विय उप्पज्जति. अदुक्खमसुखा पन वुत्तनयेनेव सुखुमा. असमापन्नस्स वेदना नानारम्मणे विक्खित्तभावतो ओळारिका. समापन्नस्स वेदना एकत्तनिमित्तेयेव चरतीति सुखुमा. सासवा आसवुप्पत्तिहेतुतो ओळारिका. आसवचारो नाम एकन्तओळारिको. अनासवा वुत्तविपरियायेन सुखुमा.

तत्थ एको नेव कुसलत्तिके कोविदो होति, न वेदनात्तिके. सो ‘कुसलत्तिकं रक्खामी’ति वेदनात्तिकं भिन्दति; ‘वेदनात्तिकं रक्खामी’ति कुसलत्तिकं भिन्दति. एको ‘तिकं रक्खामी’ति भूमन्तरं भिन्दति. एको न भिन्दति. कथं? ‘‘सुखदुक्खा वेदना ओळारिका, अदुक्खमसुखा वेदना सुखुमा’’ति हि वेदनात्तिके वुत्तं. तं एको पटिक्खिपति – न सब्बा अदुक्खमसुखा सुखुमा. सा हि कुसलापि अत्थि अकुसलापि अब्याकतापि. तत्थ कुसलाकुसला ओळारिका, अब्याकता सुखुमा. कस्मा? कुसलत्तिके पाळियं आगतत्ताति. एवं कुसलत्तिको रक्खितो होति, वेदनात्तिको पन भिन्नो.

कुसलाकुसला वेदना ओळारिका, अब्याकता वेदना सुखुमा’’ति यं पन कुसलत्तिके वुत्तं, तं एको पटिक्खिपति – न सब्बा अब्याकता सुखुमा. सा हि सुखापि अत्थि दुक्खापि अदुक्खमसुखापि. तत्थ सुखदुक्खा ओळारिका, अदुक्खमसुखा सुखुमा. कस्मा? वेदनात्तिके पाळियं आगतत्ताति. एवं वेदनात्तिको रक्खितो होति, कुसलत्तिको पन भिन्नो. कुसलत्तिकस्स पन आगतट्ठाने वेदनात्तिकं अनोलोकेत्वा वेदनात्तिकस्स आगतट्ठाने कुसलत्तिकं अनोलोकेत्वा कुसलादीनं कुसलत्तिकलक्खणेन, सुखादीनं वेदनात्तिकलक्खणेन ओळारिकसुखुमतं कथेन्तो न भिन्दति नाम.

यम्पि ‘‘कुसलाकुसला वेदना ओळारिका, अब्याकता वेदना सुखुमा’’ति कुसलत्तिके वुत्तं, तत्थेको ‘कुसला लोकुत्तरवेदनापि समाना ओळारिका नाम, विपाका अन्तमसो द्विपञ्चविञ्ञाणसहजातापि समाना सुखुमा नाम होती’ति वदति. सो एवरूपं सन्तं पणीतं लोकुत्तरवेदनं ओळारिकं नाम करोन्तो, द्विपञ्चविञ्ञाणसम्पयुत्तं अहेतुकं हीनं जळं वेदनं सुखुमं नाम करोन्तो ‘तिकं रक्खिस्सामी’ति भूमन्तरं भिन्दति नाम. तत्थ तत्थ भूमियं कुसलं पन तंतंभूमिविपाकेनेव सद्धिं योजेत्वा कथेन्तो न भिन्दति नाम. तत्रायं नयो – कामावचरकुसला हि ओळारिका; कामावचरविपाका सुखुमा. रूपावचरारूपावचरलोकुत्तरकुसला ओळारिका; रूपावचरारूपावचरलोकुत्तरविपाका सुखुमाति. इमिना नीहारेन कथेन्तो न भिन्दति नाम.

तिपिटकचूळनागत्थेरो पनाह – ‘‘अकुसले ओळारिकसुखुमता नाम न उद्धरितब्बा. तञ्हि एकन्तओळारिकमेव. लोकुत्तरेपि ओळारिकसुखुमता न उद्धरितब्बा. तञ्हि एकन्तसुखुम’’न्ति. इमं कथं आहरित्वा तिपिटकचूळाभयत्थेरस्स कथयिंसु – एवं थेरेन कथितन्ति. तिपिटकचूळाभयत्थेरो आह – ‘‘सम्मासम्बुद्धेन अभिधम्मं पत्वा एकपदस्सापि द्विन्नम्पि पदानं आगतट्ठाने नयं दातुं युत्तट्ठाने नयो अदिन्नो नाम नत्थि, नयं कातुं युत्तट्ठाने नयो अकतो नाम नत्थि. इध पनेकच्चो ‘आचरियो अस्मी’ति विचरन्तो अकुसले ओळारिकसुखुमतं उद्धरमानो कुक्कुच्चायति. सम्मासम्बुद्धेन पन लोकुत्तरेपि ओळारिकसुखुमता उद्धरिता’’ति. एवञ्च पन वत्वा इदं सुत्तं आहरि – ‘‘तत्र, भन्ते, यायं पटिपदा दुक्खा दन्धाभिञ्ञा, अयं, भन्ते, पटिपदा उभयेनेव हीना अक्खायति – दुक्खत्ता दन्धत्ता चा’’ति (दी. नि. ३.१५२). एत्थ हि चतस्सो पटिपदा लोकियलोकुत्तरमिस्सका कथिता.

तं तं वा पनाति एत्थ न हेट्ठिमनयो ओलोकेतब्बो. तंतंवापनवसेनेव कथेतब्बं. दुविधा हि अकुसला – लोभसहगता दोससहगता च. तत्थ दोससहगता ओळारिका, लोभसहगता सुखुमा. दोससहगतापि दुविधा – नियता अनियता च. तत्थ नियता ओळारिका, अनियता सुखुमा. नियतापि कप्पट्ठितिका ओळारिका, नोकप्पट्ठितिका सुखुमा. कप्पट्ठितिकापि असङ्खारिका ओळारिका, ससङ्खारिका सुखुमा. लोभसहगतापि द्विधा – दिट्ठिसम्पयुत्ता दिट्ठिविप्पयुत्ता च. तत्थ दिट्ठिसम्पयुत्ता ओळारिका, दिट्ठिविप्पयुत्ता सुखुमा. दिट्ठिसम्पयुत्तापि नियता ओळारिका, अनियता सुखुमा. सापि असङ्खारिका ओळारिका, ससङ्खारिका सुखुमा.

सङ्खेपतो अकुसलं पत्वा या विपाकं बहुं देति सा ओळारिका, या अप्पं सा सुखुमा. कुसलं पत्वा पन अप्पविपाका ओळारिका, बहुविपाका सुखुमा. चतुब्बिधे कुसले कामावचरकुसला ओळारिका, रूपावचरकुसला सुखुमा. सापि ओळारिका, अरूपावचरकुसला सुखुमा. सापि ओळारिका, लोकुत्तरकुसला सुखुमा. अयं ताव भूमीसु अभेदतो नयो.

भेदतो पन कामावचरा दानसीलभावनामयवसेन तिविधा. तत्थ दानमया ओळारिका, सीलमया सुखुमा. सापि ओळारिका, भावनामया सुखुमा. सापि दुहेतुका तिहेतुकाति दुविधा. तत्थ दुहेतुका ओळारिका, तिहेतुका सुखुमा. तिहेतुकापि ससङ्खारिकअसङ्खारिकभेदतो दुविधा. तत्थ ससङ्खारिका ओळारिका, असङ्खारिका सुखुमा. रूपावचरे पठमज्झानकुसलवेदना ओळारिका, दुतियज्झानकुसलवेदना सुखुमा…पे… चतुत्थज्झानकुसलवेदना सुखुमा. सापि ओळारिका, आकासानञ्चायतनकुसलवेदना सुखुमा आकासानञ्चायतनकुसलवेदना ओळारिका…पे…. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकुसलवेदना सुखुमा. सापि ओळारिका, विपस्सनासहजाता सुखुमा. सापि ओळारिका, सोतापत्तिमग्गसहजाता सुखुमा. सापि ओळारिका…पे… अरहत्तमग्गसहजाता सुखुमा.

चतुब्बिधे विपाके कामावचरविपाकवेदना ओळारिका, रूपावचरविपाकवेदना सुखुमा. सापि ओळारिका…पे… लोकुत्तरविपाकवेदना सुखुमा. एवं ताव अभेदतो.

भेदतो पन कामावचरविपाका अत्थि अहेतुका, अत्थि सहेतुका. सहेतुकापि अत्थि दुहेतुका, अत्थि तिहेतुका. तत्थ अहेतुका ओळारिका, सहेतुका सुखुमा. सापि दुहेतुका ओळारिका, तिहेतुका सुखुमा. तत्थापि ससङ्खारिका ओळारिका, असङ्खारिका सुखुमा. पठमज्झानविपाका ओळारिका, दुतियज्झानविपाका सुखुमा…पे… चतुत्थज्झानविपाका सुखुमा. सापि ओळारिका, आकासानञ्चायतनविपाका सुखुमा. सापि ओळारिका…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनविपाका सुखुमा. सापि ओळारिका, सोतापत्तिफलवेदना सुखुमा. सापि ओळारिका, सकदागामि…पे… अरहत्तफलवेदना सुखुमा.

तीसु किरियासु कामावचरकिरियवेदना ओळारिका, रूपावचरकिरियवेदना सुखुमा. सापि ओळारिका, अरूपावचरकिरियवेदना सुखुमा. एवं ताव अभेदतो. भेदतो पन अहेतुकादिवसेन भिन्नाय कामावचरकिरियाय अहेतुककिरियवेदना ओळारिका, सहेतुका सुखुमा. सापि दुहेतुका ओळारिका, तिहेतुका सुखुमा. तत्थापि ससङ्खारिका ओळारिका, असङ्खारिका सुखुमा. पठमज्झाने किरियवेदना ओळारिका, दुतियज्झाने सुखुमा. सापि ओळारिका, ततिये…पे… चतुत्थे सुखुमा. सापि ओळारिका, आकासानञ्चायतनकिरियवेदना सुखुमा. सापि ओळारिका, विञ्ञाणञ्चा…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनकिरियवेदना सुखुमा. या ओळारिका सा हीना. या सुखुमा सा पणीता.

१३. दूरदुकनिद्देसे अकुसलवेदना विसभागट्ठेन विसंसट्ठेन च कुसलाब्याकताहि दूरे. इमिना नयेन सब्बपदेसु दूरता वेदितब्बा. सचेपि हि अकुसलादिवेदनासमङ्गिनो दुक्खादिवेदनासमङ्गिनो च तयो तयो जना एकमञ्चे निसिन्ना होन्ति, तेसम्पि ता वेदना विसभागट्ठेन विसंसट्ठेन च दूरेयेव नाम. समापन्नवेदनादिसमङ्गीसुपि एसेव नयो. अकुसला पन अकुसलाय सभागट्ठेन सरिक्खट्ठेन च सन्तिके नाम. इमिना नयेन सब्बपदेसु सन्तिकता वेदितब्बा. सचेपि हि अकुसलादिवेदनासमङ्गीसु तीसु जनेसु एको कामभवे, एको रूपभवे, एको अरूपभवे, तेसम्पि ता वेदना सभागट्ठेन सरिक्खट्ठेन च सन्तिकेयेव नाम. कुसलादिवेदनासमङ्गीसुपि एसेव नयो.

तं तं वा पनाति एत्थ हेट्ठिमनयं अनोलोकेत्वा तं तं वापनवसेनेव कथेतब्बं. कथेन्तेन च न दूरतो सन्तिकं उद्धरितब्बं, सन्तिकतो पन दूरं उद्धरितब्बं. दुविधा हि अकुसला – लोभसहगता दोससहगता च. तत्थ लोभसहगता लोभसहगताय सन्तिके नाम, दोससहगताय दूरे नाम. दोससहगता दोससहगताय सन्तिके नाम, लोभसहगताय दूरे नाम. दोससहगतापि नियता नियताय सन्तिके नामाति. एवं अनियता. कप्पट्ठितिकअसङ्खारिकससङ्खारिकभेदं लोभसहगतादीसु च दिट्ठिसम्पयुत्तादिभेदं सब्बं ओळारिकदुकनिद्देसे वित्थारितवसेन अनुगन्त्वा एकेककोट्ठासवेदना तंतंकोट्ठासवेदनाय एव सन्तिके, इतरा इतराय दूरेति वेदितब्बाति.

अयं वेदनाक्खन्धनिद्देसो.