१. रूपक्खन्धनिद्देसो

२. इदानि ते रूपक्खन्धादयो विभजित्वा दस्सेतुं तत्थ कतमो रूपक्खन्धोतिआदिमाह. तत्थ तत्थाति तेसु पञ्चसु खन्धेसु. कतमोति कथेतुकम्यतापुच्छा. रूपक्खन्धोति पुच्छितधम्मनिदस्सनं. इदानि तं विभजन्तो यं किञ्चि रूपन्तिआदिमाह. तत्थ यं किञ्चीति अनवसेसपरियादानं. रूपन्ति अतिप्पसङ्गनियमनं. एवं पदद्वयेनापि रूपस्स अनवसेसपरिग्गहो कतो होति.

तत्थ केनट्ठेन रूपन्ति? रुप्पनट्ठेन रूपं. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘किञ्च, भिक्खवे, रूपं वदेथ? रुप्पतीति खो, भिक्खवे, तस्मा रूपन्ति वुच्चति. केन रुप्पति? सीतेनपि रुप्पति, उण्हेनपि रुप्पति, जिघच्छायपि रुप्पति, पिपासायपि रुप्पति, डंसमकसवातातपसरिसपसम्फस्सेनपि रुप्पति. रुप्पतीति खो, भिक्खवे, तस्मा रूपन्ति वुच्चती’’ति (सं. नि. ३.७९).

तत्थ किन्ति कारणपुच्छा; केन कारणेन रूपं वदेथ, केन कारणेन तं रूपं नामाति अत्थो. रुप्पतीति एत्थ इतीति कारणुद्देसो. यस्मा रुप्पति तस्मा रूपन्ति वुच्चतीति अत्थो. रुप्पतीति कुप्पति घट्टीयति पीळियति भिज्जतीति अत्थो. एवं इमिना एत्तकेन ठानेन रुप्पनट्ठेन रूपं वुत्तं. रुप्पनलक्खणेन रूपन्तिपि वत्तुं वट्टति. रुप्पनलक्खणञ्हेतं.

सीतेनपि रुप्पतीतिआदीसु पन सीतेन ताव रुप्पनं लोकन्तरिकनिरये पाकटं. तिण्णं तिण्णञ्हि चक्कवाळानं अन्तरे एकेको लोकन्तरिकनिरयो नाम होति अट्ठयोजनसहस्सप्पमाणो, यस्स नेव हेट्ठा पथवी अत्थि, न उपरि चन्दिमसूरियदीपमणिआलोको, निच्चन्धकारो. तत्थ निब्बत्तसत्तानं तिगावुतो अत्तभावो होति. ते वग्गुलियो विय पब्बतपादे दीघपुथुलेहि नखेहि लग्गित्वा अवंसिरा ओलम्बन्ति. यदा संसप्पन्ता अञ्ञमञ्ञस्स हत्थपासगता होन्ति अथ ‘भक्खो नो लद्धो’ति मञ्ञमाना तत्थ ब्यावटा विपरिवत्तित्वा लोकसन्धारके उदके पतन्ति, सीतवाते पहरन्तेपि पक्कमधुकफलानि विय छिज्जित्वा उदके पतन्ति. पतितमत्ताव अच्चन्तखारेन सीतोदकेन छिन्नचम्मन्हारुमंसअट्ठीहि भिज्जमानेहि तत्ततेले पतितपिट्ठपिण्डि विय पटपटायमाना विलीयन्ति. एवं सीतेन रुप्पनं लोकन्तरिकनिरये पाकटं. महिंसकरट्ठादीसुपि हिमपातसीतलेसु पदेसेसु एतं पाकटमेव. तत्थ हि सत्ता सीतेन भिन्नच्छिन्नसरीरा जीवितक्खयम्पि पापुणन्ति.

उण्हेन रुप्पनं अवीचिमहानिरये पाकटं. तत्थ हि तत्ताय लोहपथविया निपज्जापेत्वा पञ्चविधबन्धनादिकरणकाले सत्ता महादुक्खं अनुभवन्ति.

जिघच्छाय रुप्पनं पेत्तिविसये चेव दुब्भिक्खकाले च पाकटं. पेत्तिविसयस्मिञ्हि सत्ता द्वे तीणि बुद्धन्तरानि किञ्चिदेव आमिसं हत्थेन गहेत्वा मुखे पक्खिपन्ता नाम न होन्ति. अन्तोउदरं आदित्तसुसिररुक्खो विय होति. दुब्भिक्खे कञ्जिकमत्तम्पि अलभित्वा मरणप्पत्तानं पमाणं नाम नत्थि.

पिपासाय रुप्पनं कालकञ्जिकादीसु पाकटं. तत्थ हि सत्ता द्वे तीणि बुद्धन्तरानि हदयतेमनमत्तं वा जिव्हातेमनमत्तं वा उदकबिन्दुं लद्धुं न सक्कोन्ति. ‘पानीयं पिविस्सामा’ति नदिं गतानम्पि नदी वालिकातलं सम्पज्जति. महासमुद्दं पक्खन्तानम्पि महासमुद्दो पिट्ठिपासाणो होति. ते सुस्सन्ता बलवदुक्खपीळिता विचरन्ति.

एको किर कालकञ्जिकअसुरो पिपासं अधिवासेतुं असक्कोन्तो योजनगम्भीरवित्थारं महागङ्गं ओतरि. तस्स गतगतट्ठाने उदकं छिज्जति, धूमो उग्गच्छति, तत्ते पिट्ठिपासाणे चङ्कमनकालो विय होति. तस्स उदकसद्दं सुत्वा इतो चितो च विचरन्तस्सेव रत्ति विभायि. अथ नं पातोव भिक्खाचारं गच्छन्ता तिंसमत्ता पिण्डचारिकभिक्खू दिस्वा – ‘‘को नाम त्वं, सप्पुरिसा’’ति पुच्छिंसु. ‘‘पेतोहमस्मि, भन्ते’’ति. ‘‘किं परियेससी’’ति? ‘‘पानीयं, भन्ते’’ति. ‘‘अयं गङ्गा परिपुण्णा, किं त्वं न पस्ससी’’ति? ‘‘न उपकप्पति, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि गङ्गापिट्ठे निपज्ज, मुखे ते पानीयं आसिञ्चिस्सामा’’ति. सो वालिकापुळिने उत्तानो निपज्जि. भिक्खू तिंसमत्ते पत्ते नीहरित्वा उदकं आहरित्वा आहरित्वा तस्स मुखे आसिञ्चिंसु. तेसं तथा करोन्तानंयेव वेला उपकट्ठा जाता. ततो ‘‘भिक्खाचारकालो अम्हाकं, सप्पुरिस; कच्चि ते अस्सादमत्ता लद्धा’’ति आहंसु. पेतो ‘‘सचे मे, भन्ते, तिंसमत्तानं अय्यानं तिंसमत्तेहि पत्तेहि आसित्तउदकतो अड्ढपसतमत्तम्पि परगलगतं, पेतत्तभावतो मोक्खो मा होतू’’ति आह. एवं पिपासाय रुप्पनं पेत्तिविसये पाकटं.

डंसादीहि रुप्पनं डंसमक्खिकादिसम्बबहुलेसु पदेसेसु पाकटं. एत्थ च डंसाति पिङ्गलमक्खिका, मकसाति मकसाव वाताति कुच्छिवातपिट्ठिवातादिवसेन वेदितब्बा. सरीरस्मिञ्हि वातरोगो उप्पज्जित्वा हत्थपादपिट्ठिआदीनि भिन्दति, काणं करोति, खुज्जं करोति, पीठसप्पिं करोति. आतपोति सूरियातपो. तेन रुप्पनं मरुकन्तारादीसु पाकटं. एका किर इत्थी मरुकन्तारे रत्तिं सत्थतो ओहीना दिवा सूरिये उग्गच्छन्ते वालिकाय तप्पमानाय पादे ठपेतुं असक्कोन्ती सीसतो पच्छिं ओतारेत्वा अक्कमि. कमेन पच्छिया उण्हाभितत्ताय ठातुं असक्कोन्ती तस्सा उपरि साटकं ठपेत्वा अक्कमि. तस्मिम्पि सन्तत्ते अङ्केन गहितं पुत्तकं अधोमुखं निपज्जापेत्वा कन्दन्तं कन्दन्तं अक्कमित्वा सद्धिं तेन तस्मिंयेव ठाने उण्हाभितत्ता कालमकासि.

सरीसपाति ये केचि दीघजातिका सरन्ता गच्छन्ति. तेसं सम्फस्सेन रुप्पनं आसीविसदट्ठादीनं वसेन वेदितब्बं.

इदानि ‘यं किञ्चि रूप’न्ति पदेन संगहितं पञ्चवीसतिकोट्ठासछन्नवुतिकोट्ठासप्पभेदं सब्बम्पि रूपं अतीतादिकोट्ठासेसु पक्खिपित्वा दस्सेतुं अतीतानागतपच्चुप्पन्नन्ति आह. ततो परं तदेव अज्झत्तदुकादीसु चतूसु दुकेसु पक्खिपित्वा दस्सेतुं अज्झत्तं वा बहिद्धा वातिआदि वुत्तं. ततो परं सब्बम्पेतं एकादससु पदेसेसु परियादियित्वा दस्सितं रूपं एकतो पिण्डं कत्वा दस्सेतुं तदेकज्झन्तिआदि वुत्तं.

तत्थ तदेकज्झन्ति तं एकज्झं; अभिसञ्ञूहित्वाति अभिसंहरित्वा; अभिसङ्खिपित्वाति सङ्खेपं कत्वा; इदं वुत्तं होति – सब्बम्पेतं वुत्तप्पकारं रूपं रुप्पनलक्खणसङ्खाते एकविधभावे पञ्ञाय रासिं कत्वा रूपक्खन्धो नामाति वुच्चतीति. एतेन सब्बम्पि रूपं रुप्पनलक्खणे रासिभावूपगमनेन रूपक्खन्धोति दस्सितं होति. न हि रूपतो अञ्ञो रूपक्खन्धो नाम अत्थि. यथा च रूपं, एवं वेदनादयोपि वेदयितलक्खणादीसु रासिभावूपगमनेन. न हि वेदनादीहि अञ्ञे वेदनाक्खन्धादयो नाम अत्थि.

३. इदानि एकेकस्मिं ओकासे पक्खित्तं रूपं विसुं विसुं भाजेत्वा दस्सेन्तो तत्थ कतमं रूपं अतीतन्तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति एकादससु ओकासेसु पक्खिपित्वा ठपितमातिकाय भुम्मं. इदं वुत्तं होति – अतीतानागतपच्चुप्पन्नन्तिआदिना नयेन ठपिताय मातिकाय यं अतीतं रूपन्ति वुत्तं, तं कतमन्ति? इमिना उपायेन सब्बपुच्छासु अत्थो वेदितब्बो. अतीतं निरुद्धन्तिआदीनि पदानि निक्खेपकण्डस्स अतीतत्तिकभाजनीयवण्णनायं (ध. स. अट्ठ. १०४४) वुत्तानेव. चत्तारो च महाभूताति इदं अतीतन्ति वुत्तरूपस्स सभावदस्सनं. यथा चेत्थ एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. इमिना इदं दस्सेति – अतीतरूपम्पि भूतानि चेव भूतानि उपादाय निब्बत्तरूपञ्च, अनागतम्पि…पे… दूरसन्तिकम्पि. न हि भूतेहि चेव भूतानि उपादाय पवत्तरूपतो च अञ्ञं रूपं नाम अत्थीति.

अपरो नयो – अतीतंसेन सङ्गहितन्ति अतीतकोट्ठासेनेव सङ्गहितं, एत्थेव गणनं गतं. किन्ति? चत्तारो च महाभूता चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादायरूपन्ति. एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. अनागतपच्चुप्पन्ननिद्देसपदानिपि हेट्ठा वुत्तत्थानेव.

इदं पन अतीतानागतपच्चुप्पन्नं नाम सुत्तन्तपरियायतो अभिधम्मनिद्देसतोति दुविधं. तं सुत्तन्तपरियाये भवेन परिच्छिन्नं. पटिसन्धितो हि पट्ठाय अतीतभवेसु निब्बत्तं रूपं, अनन्तरभवे वा निब्बत्तं होतु कप्पकोटिसतसहस्समत्थके वा, सब्बं अतीतमेव नाम. चुतितो पट्ठाय अनागतभवेसु निब्बत्तनकरूपं, अनन्तरभवे वा निब्बत्तं होतु कप्पकोटिसतसहस्समत्थके वा, सब्बं अनागतमेव नाम. चुतिपटिसन्धिअनन्तरे पवत्तरूपं पच्चुप्पन्नं नाम. अभिधम्मनिद्देसे पन खणेन परिच्छिन्नं. तयो हि रूपस्स खणा – उप्पादो, ठिति, भङ्गोति. इमे तयो खणे पत्वा निरुद्धं रूपं, समनन्तरनिरुद्धं वा होतु अतीते कप्पकोटिसतसहस्समत्थके वा, सब्बं अतीतमेव नाम. तयो खणे असम्पत्तं रूपं, एकचित्तक्खणमत्तेन वा असम्पत्तं होतु अनागते कप्पकोटिसतसहस्समत्थके वा, सब्बं अनागतमेव नाम. इमे तयो खणे सम्पत्तं रूपं पन पच्चुप्पन्नं नाम. तत्थ किञ्चापि इदं सुत्तन्तभाजनीयं, एवं सन्तेपि अभिधम्मनिद्देसेनेव अतीतानागतपच्चुप्पन्नरूपं निद्दिट्ठन्ति वेदितब्बं.

अपरो नयो – इदञ्हि रूपं अद्धासन्ततिसमयखणवसेन चतुधा अतीतं नाम होति. तथा अनागतपच्चुप्पन्नं. अद्धावसेन ताव एकस्स एकस्मिं भवे पटिसन्धितो पुब्बे अतीतं, चुतितो उद्धं अनागतं, उभिन्नमन्तरे पच्चुप्पन्नं. सन्ततिवसेन सभागएकउतुसमुट्ठानं एकाहारसमुट्ठानञ्च पुब्बापरियवसेन पवत्तमानम्पि पच्चुप्पन्नं. ततो पुब्बे विसभागउतुआहारसमुट्ठानं अतीतं, पच्छा अनागतं. चित्तजं एकवीथिएकजवनएकसमापत्तिसमुट्ठानं पच्चुप्पन्नं. ततो पुब्बे अतीतं, पच्छा अनागतं. कम्मसमुट्ठानस्स पाटियेक्कं सन्ततिवसेन अतीतादिभेदो नत्थि. तेसञ्ञेव पन उतुआहारचित्तसमुट्ठानानं उपत्थम्भकवसेन तस्स अतीतादिभेदो वेदितब्बो. समयवसेन एकमुहुत्तपुब्बण्हसायन्हरत्तिदिवादीसु समयेसु सन्तानवसेन पवत्तमानं तं तं समयं पच्चुप्पन्नं नाम. ततो पुब्बे अतीतं, पच्छा अनागतं. खणवसेन उप्पादादिक्खणत्तयपरियापन्नं पच्चुप्पन्नं नाम. ततो पुब्बे अतीतं, पच्छा अनागतं.

अपिच अतिक्कहेतुपच्चयकिच्चं अतीतं. निट्ठितहेतुकिच्चं अनिट्ठितपच्चयकिच्चं पच्चुप्पन्नं. उभयकिच्चमसम्पत्तं अनागतं. सकिच्चक्खणे वा पच्चुप्पन्नं. ततो पुब्बे अतीतं, पच्छा अनागतं. एत्थ च खणादिकथाव निप्परियाया, सेसा सपरियाया. तासु निप्परियायकथा इध अधिप्पेता. अज्झत्तदुकस्सापि निद्देसपदानि हेट्ठा अज्झत्तत्तिकनिद्देसे (ध. स. अट्ठ. १०५०) वुत्तत्थानेव. ओळारिकादीनि रूपकण्डवण्णनायं (ध. स. अट्ठ. ६७४) वुत्तत्थानेव.

६. हीनदुकनिद्देसे तेसं तेसं सत्तानन्ति बहूसु सत्तेसु सामिवचनं. अपरस्सापि अपरस्सापीति हि वुच्चमाने दिवसम्पि कप्पसतसहस्सम्पि वदन्तो एत्तकमेव वदेय्य. इति सत्था द्वीहेव पदेहि अनवसेसे सत्ते परियादियन्तो ‘तेसं तेसं सत्तान’न्ति आह. एत्तकेन हि सब्बम्पि अपरदीपनं सिद्धं होति. उञ्ञातन्ति अवमतं. अवञ्ञातन्ति वम्भेत्वा ञातं. रूपन्तिपि न विदितं. हीळितन्ति अगहेतब्बट्ठेन खित्तं छड्डितं, जिगुच्छितन्तिपि वदन्ति. परिभूतन्ति किमेतेनाति वाचाय परिभवितं. अचित्तीकतन्ति न गरुकतं. हीनन्ति लामकं. हीनमतन्ति हीनन्ति मतं, लामकं कत्वा ञातं. हीनसम्मतन्ति हीनन्ति लोके सम्मतं, हीनेहि वा सम्मतं, गूथभक्खेहि गूथो विय. अनिट्ठन्ति अप्पियं, पटिलाभत्थाय वा अपरियेसितं. सचेपि नं कोचि परियेसेय्य, परियेसतु. एतस्स पन आरम्मणस्स एतदेव नामं. अकन्तन्ति अकामितं, निस्सिरिकं वा. अमनापन्ति मनस्मिं न अप्पितं. तादिसञ्हि आरम्मणं मनस्मिं न अप्पीयति. अथ वा मनं अप्पायति वड्ढेतीति मनापं, न मनापं अमनापं.

अपरो नयो – अनिट्ठं सम्पत्तिविरहतो. तं एकन्तेन कम्मसमुट्ठानेसु अकुसलकम्मसमुट्ठानं. अकन्तं सुखस्स अहेतुभावतो. अमनापं दुक्खस्स हेतुभावतो. रूपा सद्दाति इदमस्स सभावदीपनं. इमस्मिञ्हि पदे अकुसलकम्मजवसेन अनिट्ठा पञ्च कामगुणा विभत्ता. कुसलकम्मजं पन अनिट्ठं नाम नत्थि, सब्बं इट्ठमेव.

पणीतपदनिद्देसो वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बो. इमस्मिं पन पदे कुसलकम्मजवसेन इट्ठा पञ्च कामगुणा विभत्ता. कुसलकम्मजञ्हि अनिट्ठं नाम नत्थि, सब्बं इट्ठमेव. यथा च कम्मजेसु एवं उतुसमुट्ठानादीसुपि इट्ठानिट्ठता अत्थि एवाति इमस्मिं दुके इट्ठानिट्ठारम्मणं पटिविभत्तन्ति वेदितब्बं. अयं ताव आचरियानं समानत्थकथा. वितण्डवादी पनाह – इट्ठानिट्ठं नाम पाटियेक्कं पटिविभत्तं नत्थि, तेसं तेसं रुचिवसेन कथितं.

यथाह –

‘‘मनापपरियन्तं ख्वाहं, महाराज, पञ्चसु कामगुणेसु अग्गन्ति वदामि. तेव, महाराज, रूपा एकच्चस्स मनापा होन्ति, एकच्चस्स अमनापा होन्ति. तेव, महाराज, सद्दा, गन्धा, रसा, फोट्ठब्बा एकच्चस्स मनापा होन्ति, एकच्चस्स अमनापा होन्ती’’ति (सं. नि. १.१२३).

एवं यस्मा तेयेव रूपादयो एको अस्सादेति अभिनन्दति, तत्थ लोभं उप्पादेति. एको कुज्झति पटिहञ्ञति, तत्थ दोसं उप्पादेति. एकस्स इट्ठा होन्ति कन्ता मनापा, एकस्स अनिट्ठा अकन्ता अमनापा. एको चेते ‘इट्ठा कन्ता मनापा’ति दक्खिणतो गण्हाति, एको ‘अनिट्ठा अकन्ता अमनापा’ति वामतो. तस्मा इट्ठानिट्ठं नाम पाटियेक्कं पटिविभत्तं नाम नत्थि. पच्चन्तवासीनञ्हि गण्डुप्पादापि इट्ठा होन्ति कन्ता मनापा, मज्झिमदेसवासीनं अतिजेगुच्छा. तेसञ्च मोरमंसादीनि इट्ठानि होन्ति, इतरेसं तानि अतिजेगुच्छानीति.

सो वत्तब्बो – ‘‘किं पन त्वं इट्ठानिट्ठारम्मणं पाटियेक्कं पटिविभत्तं नाम नत्थीति वदेसी’’ति? ‘‘आम नत्थी’’ति वदामि. पुन तथेव यावततियं पतिट्ठापेत्वा पञ्हो पुच्छितब्बो – ‘‘निब्बानं नाम इट्ठं उदाहु अनिट्ठ’’न्ति? जानमानो ‘‘इट्ठ’’न्ति वक्खति. सचेपि न वदेय्य, मा वदतु. निब्बानं पन एकन्तइट्ठमेव. ‘‘ननु एको निब्बानस्स वण्णे कथियमाने कुज्झित्वा – ‘त्वं निब्बानस्स वण्णं कथेसि, किं तत्थ अन्नपानमालागन्धविलेपनसयनच्छादनसमिद्धा पञ्च कामगुणा अत्थी’ति वत्वा ‘नत्थी’ति वुत्ते ‘अलं तव निब्बानेना’ति निब्बानस्स वण्णे कथियमाने कुज्झित्वा उभो कण्णे थकेतीति इट्ठेतं. एतस्स पन वसेन तव वादे निब्बानं अनिट्ठं नाम होति. न पनेतं एवं गहेतब्बं. एसो हि विपरीतसञ्ञाय कथेति. सञ्ञाविपल्लासेन च तदेव आरम्मणं एकस्स इट्ठं होति, एकस्स अनिट्ठं’’.

इट्ठानिट्ठारम्मणं पन पाटियेक्कं विभत्तं अत्थीति. कस्स वसेन विभत्तन्ति? मज्झिमकसत्तस्स. इदञ्हि न अतिइस्सरानं महासम्मतमहासुदस्सनधम्मासोकादीनं वसेन विभत्तं. तेसञ्हि दिब्बकप्पम्पि आरम्मणं अमनापं उपट्ठाति. न अतिदुग्गतानं दुल्लभन्नपानानं वसेन विभत्तं. तेसञ्हि कणाजकभत्तसित्थानिपि पूतिमंसरसोपि अतिमधुरो अमतसदिसो च होति. मज्झिमकानं पन गणकमहामत्तसेट्ठिकुटुम्बिकवाणिजादीनं कालेन इट्ठं कालेन अनिट्ठं लभमानानं वसेन विभत्तं. एवरूपा हि इट्ठानिट्ठं परिच्छिन्दितुं सक्कोन्तीति.

तिपिटकचूळनागत्थेरो पनाह – ‘‘इट्ठानिट्ठं नाम विपाकवसेनेव परिच्छिन्नं, न जवनवसेन. जवनं पन सञ्ञाविपल्लासवसेन इट्ठस्मिंयेव रज्जति, इट्ठस्मिंयेव दुस्सति; अनिट्ठस्मिंयेव रज्जति, अनिट्ठस्मिंयेव दुस्सती’’ति. विपाकवसेनेव पनेतं एकन्ततो परिच्छिज्जति. न हि सक्का विपाकचित्तं वञ्चेतुं. सचे आरम्मणं इट्ठं होति, कुसलविपाकं उप्पज्जति. सचे अनिट्ठं, अकुसलविपाकं उप्पज्जति. किञ्चापि हि मिच्छादिट्ठिका बुद्धं वा सङ्घं वा महाचेतियादीनि वा उळारानि आरम्मणानि दिस्वा अक्खीनि पिदहन्ति, दोमनस्सं आपज्जन्ति, धम्मसद्दं सुत्वा कण्णे थकेन्ति, चक्खुविञ्ञाणसोतविञ्ञाणानि पन नेसं कुसलविपाकानेव होन्ति.

किञ्चापि गूथसूकरादयो गूथगन्धं घायित्वा ‘खादितुं लभिस्सामा’ति सोमनस्सजाता होन्ति, गूथदस्सने पन तेसं चक्खुविञ्ञाणं, तस्स गन्धघायने घानविञ्ञाणं, रससायने जिव्हाविञ्ञाणञ्च अकुसलविपाकमेव होति. बन्धित्वा वरसयने सयापितसूकरो च किञ्चापि विरवति, सञ्ञाविपल्लासेन पनस्स जवनस्मिंयेव दोमनस्सं उप्पज्जति, कायविञ्ञाणं कुसलविपाकमेव. कस्मा? आरम्मणस्स इट्ठताय.

अपिच द्वारवसेनापि इट्ठानिट्ठता वेदितब्बा. सुखसम्फस्सञ्हि गूथकललं चक्खुद्वारघानद्वारेसु अनिट्ठं, कायद्वारे इट्ठं होति. चक्कवत्तिनो मणिरतनेन पोथियमानस्स, सुवण्णसूले उत्तासितस्स च मणिरतनसुवण्णसूलानि चक्खुद्वारे इट्ठानि होन्ति, कायद्वारे अनिट्ठानि. कस्मा? महादुक्खस्स उप्पादनतो. एवं इट्ठानिट्ठं एकन्ततो विपाकेनेव परिच्छिज्जतीति वेदितब्बं.

तं तं वा पनाति एत्थ न हेट्ठिमनयो ओलोकेतब्बो. न हि भगवा सम्मुतिमनापं भिन्दति, पुग्गलमनापं पन भिन्दति. तस्मा तंतंवापनवसेनेव उपादायुपादाय हीनप्पणीतता वेदितब्बा. नेरयिकानञ्हि रूपं कोटिप्पत्तं हीनं नाम; तं उपादाय तिरच्छानेसु नागसुपण्णानं रूपं पणीतं नाम. तेसं रूपं हीनं; तं उपादाय पेतानं रूपं पणीतं नाम. तेसम्पि हीनं; तं उपादाय जानपदानं रूपं पणीतं नाम. तेसम्पि हीनं; तं उपादाय गामभोजकानं रूपं पणीतं नाम. तेसम्पि हीनं; तं उपादाय जनपदसामिकानं रूपं पणीतं नाम. तेसम्पि हीनं; तं उपादाय पदेसराजूनं रूपं पणीतं नाम. तेसम्पि हीनं; तं उपादाय चक्कवत्तिरञ्ञो रूपं पणीतं नाम. तस्सापि हीनं; तं उपादाय भुम्मदेवानं रूपं पणीतं नाम. तेसम्पि हीनं; तं उपादाय चातुमहाराजिकानं देवानं रूपं पणीतं नाम. तेसम्पि हीनं; तं उपादाय तावतिंसानं देवानं रूपं पणीतं नाम…पे… अकनिट्ठदेवानं पन रूपं मत्थकप्पत्तं पणीतं नाम.

७. दूरदुकनिद्देसे इत्थिन्द्रियादीनि हेट्ठा विभत्तानेव. इमस्मिं पन दुके दुप्परिग्गहट्ठेन लक्खणदुप्पटिविज्झताय सुखुमरूपं दूरेति कथितं. सुखपरिग्गहट्ठेन लक्खणसुप्पटिविज्झताय ओळारिकरूपं सन्तिकेति. कबळीकाराहारपरियोसाने च निय्यातनट्ठानेपि ‘इदं वुच्चति रूपं दूरे’ति न नीय्यातितं. कस्मा? दुविधञ्हि दूरे नाम – लक्खणतो च ओकासतो चाति. तत्थ लक्खणतो दूरेति न कथितं, तं ओकासतो कथेतब्बं. तस्मा दूरेति अकथितं. ओळारिकरूपं ओकासतो दूरेति दस्सेतुं अनिय्यातेत्वाव यं वा पनञ्ञम्पीतिआदिमाह. सन्तिकपदनिद्देसेपि एसेव नयो. तत्थ अनासन्नेति न आसन्ने, अनुपकट्ठेति निस्सटे, दूरेति दूरम्हि, असन्तिकेति न सन्तिके. इदं वुच्चति रूपं दूरेति इदं पण्णरसविधं सुखुमरूपं लक्खणतो दूरे, दसविधं पन ओळारिकरूपं येवापनकवसेन ओकासतो दूरेति वुच्चति. सन्तिकपदनिद्देसो उत्तानत्थोयेव.

इदं वुच्चति रूपं सन्तिकेति इदं दसविधं ओळारिकरूपं लक्खणतो सन्तिके, पञ्चदसविधं पन सुखुमरूपं येवापनकवसेन ओकासतो सन्तिकेति वुच्चति. कित्तकतो पट्ठाय पन रूपं ओकासवसेन सन्तिके नाम? कित्तकतो पट्ठाय दूरे नामाति? पकतिकथाय कथेन्तानं द्वादसहत्थो सवनूपचारो नाम होति. तस्स ओरतो रूपं सन्तिके, परतो दूरे. तत्थ सुखुमरूपं दूरे होन्तं लक्खणतोपि ओकासतोपि दूरे होति; सन्तिके होन्तं पन ओकासतोव सन्तिके होति, न लक्खणतो. ओळारिकरूपं सन्तिके होन्तं लक्खणतोपि ओकासतोपि सन्तिके होति; दूरे होन्तं ओकासतोव दूरे होति, न लक्खणतो.

तं तं वा पनाति एत्थ न हेट्ठिमनयो ओलोकेतब्बो. हेट्ठा हि भिन्दमानो गतो. इध पन न लक्खणतो दूरं भिन्दति, ओकासतो दूरमेव भिन्दति. उपादायुपादाय दूरसन्तिकञ्हि एत्थ दस्सितं. अत्तनो हि रूपं सन्तिके नाम; अन्तोकुच्छिगतस्सापि परस्स दूरे. अन्तोकुच्छिगतस्स सन्तिके; बहिठितस्स दूरे. एकमञ्चे सयितस्स सन्तिके; बहिपमुखे ठितस्स दूरे. अन्तोपरिवेणे रूपं सन्तिके; बहिपरिवेणे दूरे. अन्तोसङ्घारामे रूपं सन्तिके; बहिसङ्घारामे दूरे. अन्तोसीमाय रूपं सन्तिके; बहिसीमाय दूरे. अन्तोगामखेत्ते रूपं सन्तिके; बहिगामक्खेत्ते दूरे. अन्तोजनपदे रूपं सन्तिके; बहिजनपदे दूरे. अन्तोरज्जसीमाय रूपं सन्तिके; बहिरज्जसीमाय दूरे. अन्तोसमुद्दे रूपं सन्तिके; बहिसमुद्देरूपं दूरे. अन्तोचक्कवाळे रूपं सन्तिके; बहिचक्कवाळे दूरेति.

अयं रूपक्खन्धनिद्देसो.