१. पण्णत्तिउद्देसवारवण्णना

१. इदानि मूलयमके देसितेयेव कुसलादिधम्मे खन्धवसेन सङ्गण्हित्वा मूलयमकानन्तरं देसितस्स खन्धयमकस्स वण्णना होति. तत्थ पाळिववत्थानं ताव एवं वेदितब्बं – इमस्मिञ्हि खन्धयमके तयो महावारा होन्ति – पण्णत्तिवारो, पवत्तिवारो, परिञ्ञावारोति. तेसु पण्णत्तिवारो खन्धानं नामाभिधानसोधनवसेनेव गतत्ता पण्णत्तिवारोति वुच्चति. पवत्तिवारो तेन सोधितनामाभिधानानं खन्धानं उप्पादनिरोधवसेन पवत्तिं सोधयमानो गतो, तस्मा पवत्तिवारोति वुच्चति. परिञ्ञावारो इमिनानुक्कमेन पवत्तानं खन्धानं सङ्खेपेनेव तिस्सो परिञ्ञा दीपयमानो गतो, तस्मा परिञ्ञावारोति वुच्चति. तत्थ पण्णत्तिवारो उद्देसनिद्देसवसेन द्वीहाकारेहि ववत्थितो. इतरेसु विसुं उद्देसवारो नत्थि. आदितो पट्ठाय पुच्छाविस्सज्जनवसेन एकधा ववत्थिता. तत्थ पञ्चक्खन्धातिपदं आदिं कत्वा याव न खन्धा, न सङ्खाराति पदं ताव पण्णत्तिवारस्स उद्देसवारो वेदितब्बो. पुच्छावारोतिपि तस्सेव नामं. तत्थ पञ्चक्खन्धाति अयं यमकवसेन पुच्छितब्बानं खन्धानं उद्देसो. रूपक्खन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धोति तेसञ्ञेव पभेदतो नामववत्थानं.

२-३. इदानि इमेसं खन्धानं वसेन पदसोधनवारो, पदसोधनमूलचक्कवारो, सुद्धखन्धवारो, सुद्धखन्धमूलचक्कवारोति चत्तारो नयवारा होन्ति. तत्थ रूपं रूपक्खन्धो, रूपक्खन्धो रूपन्तिआदिना नयेन पदमेव सोधेत्वा गतो पदसोधनवारो नाम. सो अनुलोमपटिलोमवसेन दुविधो होति. तत्थ अनुलोमवारे ‘रूपं रूपक्खन्धो, रूपक्खन्धो रूप’न्तिआदीनि पञ्च यमकानि. पटिलोमवारेपि ‘न रूपं, न रूपक्खन्धो; न रूपक्खन्धो न रूप’न्तिआदीनि पञ्चेव. ततो परं तेसञ्ञेव पदसोधनवारे सोधितानं खन्धानं ‘रूपं रूपक्खन्धो, खन्धा वेदनाक्खन्धो’तिआदिना नयेन एकेकखन्धमूलकानि चत्तारि चत्तारि चक्कानि बन्धित्वा गतो पदसोधनमूलकानं चक्कानं अत्थिताय पदसोधनमूलचक्कवारो नाम. सोपि अनुलोमपटिलोमवसेन दुविधो होति. तत्थ अनुलोमवारे ‘रूपं रूपक्खन्धो, खन्धा वेदनाक्खन्धो’तिआदीनि एकेकखन्धमूलकानि चत्तारि चत्तारि कत्वा वीसति यमकानि. पटिलोमवारेपि ‘न रूपं, न रूपक्खन्धो; न खन्धा न वेदनाक्खन्धो’तिआदीनि वीसतिमेव.

ततो परं रूपं खन्धो खन्धा रूपन्तिआदिना नयेन सुद्धखन्धवसेनेव गतो सुद्धखन्धवारो नाम. तत्थ खन्धा रूपन्तिआदीसु खन्धा रूपक्खन्धो, खन्धा वेदनाक्खन्धोति अत्थो गहेतब्बो. कस्मा? निद्देसवारे एवं भाजितत्ता. तत्थ हि ‘रूपं खन्धोति आमन्ता. खन्धा रूपक्खन्धोति रूपक्खन्धो खन्धो चेव रूपक्खन्धो च, अवसेसा खन्धा न रूपक्खन्धो’ति एवं ‘खन्धा रूप’न्तिआदीनं खन्धा रूपक्खन्धोतिआदिना नयेन पदं उद्धरित्वा अत्थो विभत्तो. तेनेव च कारणेनेसे सुद्धखन्धवारोति वुत्तो. वचनसोधने विय हि एत्थ न वचनं पमाणं. यथा यथा पन सुद्धखन्धा लब्भन्ति, तथा तथा अत्थोव पमाणं. परतो आयतनयमकादीसुपि एसेव नयो. एसोपि च सुद्धखन्धवारो अनुलोमपटिलोमवसेन दुविधो होति. तत्थ अनुलोमवारे ‘रूपं खन्धो खन्धा रूप’न्तिआदीनि पञ्च यमकानि. पटिलोमवारेपि ‘न रूपं न खन्धो, न खन्धा न रूप’न्तिआदीनि पञ्चेव.

ततो परं तेसञ्ञेव सुद्धखन्धानं रूपं खन्धो, खन्धा वेदनातिआदिना नयेन एकेकखन्धमूलकानि चत्तारि चत्तारि चक्कानि बन्धित्वा गतो सुद्धखन्धमूलकानं चक्कानं अत्थिताय सुद्धखन्धमूलचक्कवारो नाम. तत्थ खन्धा वेदनातिआदीसु खन्धा वेदनाक्खन्धोतिआदिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. इतरथा निद्देसवारेन सद्धिं विरोधो होति. सोपि अनुलोमपटिलोमवसेन दुविधो होति. तत्थ अनुलोमवारे ‘रूपं खन्धो, खन्धा वेदना’तिआदीनि एकेकखन्धमूलकानि चत्तारि चत्तारि कत्वा वीसति यमकानि. पटिलोमवारेपि ‘न रूपं, न खन्धो, न खन्धा न वेदना’तिआदीनि वीसतिमेव. एवं ताव एकेन यमकसतेन द्वीहि पुच्छासतेहि एकेकपुच्छाय सन्निट्ठानसंसयवसेन द्वे द्वे अत्थे कत्वा चतूहि च अत्थसतेहि पटिमण्डितो पण्णत्तिवारस्स उद्देसवारो वेदितब्बोति.

पण्णत्तिउद्देसवारवण्णना.