१९. पटिवेधानुयोगादिवण्णना

२१७. भवं निस्साय पञ्हे भवन्ति उपपत्तिभवं.

२१८. वेदनं वेदियमानपञ्हे वेदनं वेदियमानो परिग्गहितवेदनो योगावचरोव पजानाति, बालपुथुज्जनो नप्पजानाति.

२२४. कायानुपस्सनादिपञ्हा उत्तानत्थायेव.

२२६. पारायनगाथाय सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सूति सत्तसुञ्ञतवसेन खन्धलोकं ओलोकेहीति अत्थो.

२२८. पुग्गलो अवेक्खतीति सकवादिपुच्छा. परवादिस्स हि ‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सू’’ति गाथाय यो अवेक्खति, सो पुग्गलोति लद्धि, तस्मा नं एवं पुच्छति. सह रूपेनाति रूपकायेन सद्धिं. ततो अनिस्सटो हुत्वाति अत्थो. इदं पञ्चवोकारवसेन अनुजानित्वा पुन तं जीवन्ति पुट्ठो सुत्तविरोधभयेन पटिक्खिपति. विना रूपेनाति इदं चतुवोकारवसेन अनुजानित्वा पुन अञ्ञं जीवन्ति पुट्ठो सुत्तविरोधभयेनेव पटिक्खिपति. ‘‘अब्भन्तरगतो’’ति च ‘‘बहिद्धा निक्खमित्वा’’ति च इदं ‘‘सह रूपेन विना रूपेना’’ति हेट्ठा वुत्तस्स लक्खणवचनं. तत्थ अब्भन्तरगतोति रूपस्स अन्तोगतो, इतो वा एत्तो वा अनिक्खमित्वा रूपपरिच्छेदवसेनेव ठितो हुत्वाति अत्थो. निक्खमित्वाति रूपपरिच्छेदं अतिक्कमित्वा. रूपं अनिस्सितो हुत्वाति अत्थो.

२३१. अनत्ताति अत्तना जीवेन पुग्गलेन रहितो. एकधम्मेपि पुग्गलो नत्थीति अत्थो. एवं सब्बसुत्तानं आगमट्ठकथासु वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. इध पन सन्धायभासितमत्तमेव वक्खाम.

२३७. वुत्तं भगवता सप्पिकुम्भोतिआदि ‘‘सब्बाव देसना यथारुतवसेनेव अत्थतो न गहेतब्बा’’ति दस्सनत्थं आभतं. यथा हि सुवण्णं गहेत्वा कतो सुवण्णविकारो कुम्भो सुवण्णकुम्भोति वुच्चति, न एवं सप्पिं गहेत्वा कतो सप्पिस्स विकारो सप्पिकुम्भो नाम अत्थि. यस्मिं पन कुम्भे सप्पि पक्खित्तं, सो सप्पिकुम्भो नामाति अयमेत्थ अत्थो. तेलकुम्भादीसुपि एसेव नयो. यथा च निब्बानं निच्चं धुवं, न एवं भत्तं वा यागु वा अत्थि. कालपरिच्छेदं पन अकत्वा दिवसे दिवसे दस्सामाति पञ्ञत्तवसेन ‘‘निच्चभत्तं धुवयागू’’ति वुच्चतीति अयमेत्थ अत्थो.

‘‘अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’तिआदीसुपि यथा रूपादयो धम्मा पच्चत्तलक्खणसामञ्ञलक्खणवसेन अत्थि, न एवं पुग्गलो. रूपादीसु पन सति ‘एवंनामो’‘एवंगोत्तो’ति वोहारो होति. इति इमिना लोकवोहारेन लोकसम्मुतिया लोकनिरुत्तिया अत्थि पुग्गलोति अयमेत्थ अत्थो. वुत्तम्पि चेतं भगवता – ‘‘इमा खो चित्त, लोकसमञ्ञा लोकनिरुत्तियो लोकवोहारा लोकपञ्ञत्तियो’’ति (दी. नि. १.४४०). रूपादिधम्मा पन विनापि लोकसम्मुतिं पच्चत्तसामञ्ञलक्खणवसेन पञ्ञापनतो अत्थीति अयमेत्थ अत्थो.

बुद्धानं पन द्वे कथा सम्मुतिकथा च परमत्थकथा च. तत्थ सत्तो, पुग्गलो, देवो, ब्रह्मातिआदिका सम्मुतिकथा नाम. अनिच्चं, दुक्खं, अनत्ता, खन्धा, धातुयो, आयतनानि, सतिपट्ठाना, सम्मप्पधानातिआदिका परमत्थकथा नाम.

तत्थ यो सम्मुतिदेसनाय सत्तोति वा…पे… ब्रह्माति वाति वुत्ते जानितुं पटिविज्झितुं निय्यातुं अरहत्तजयग्गाहं गहेतुं सक्कोति, तस्स भगवा आदितोव सत्तोति वा पुग्गलोति वा पोसोति वा देवोति वा ब्रह्माति वा कथेति. यो परमत्थदेसनाय अनिच्चन्ति वा दुक्खन्ति वातिआदीसु अञ्ञतरं सुत्वाव जानितुं पटिविज्झितुं निय्यातुं अरहत्तजयग्गाहं गहेतुं सक्कोति. तस्स अनिच्चन्तिआदीसु अञ्ञतरं कथेति. तथा सम्मुतिकथाय बुज्झनकसत्तस्स न पठमं परमत्थकथं कथेति. सम्मुतिकथाय पन बोधेत्वा पच्छा परमत्थकथं कथेति. परमत्थकथाय बुज्झनकसत्तस्सापि न पठमं सम्मुतिकथं कथेति. परमत्थकथाय पन बोधेत्वा पच्छा सम्मुतिकथं कथेति. पकतिया पन पठममेव परमत्थकथं कथेन्तस्स देसना लूखाकारा होति. तस्मा बुद्धा पठमं सम्मुतिकथं कथेत्वा पच्छा परमत्थकथं कथेन्ति. ते सम्मुतिकथं कथेन्तापि सच्चमेव सभावमेव अमुसाव कथेन्ति. परमत्थकथं कथेन्तापि सच्चमेव सभावमेव अमुसाव कथेन्ति. अयञ्हि –

‘‘दुवे सच्चानि अक्खासि, सम्बुद्धो वदतं वरो;

सम्मुतिं परमत्थञ्च, ततियं नुपलब्भति’’.

तत्थ –

‘‘सङ्केतवचनं सच्चं, लोकसम्मुतिकारणं;

परमत्थवचनं सच्चं, धम्मानं तथलक्खण’’न्ति.

अपरो नयो – द्वे भगवतो देसना परमत्थदेसना च खन्धादिवसेन, सम्मुतिदेसना च सप्पिकुम्भादिवसेन. न हि भगवा समञ्ञं अतिधावति. तस्मा ‘‘अत्थि पुग्गलो’’ति वचनमत्ततो अभिनिवेसो न कातब्बो. सत्थारा हि –

‘‘पञ्ञत्तिं अनतिक्कम्म, परमत्थो पकासितो;

समञ्ञं नातिधावेय्य, तस्मा अञ्ञोपि पण्डितो;

परमत्थं पकासेन्तो, समञ्ञं नातिधावये’’.

सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.

पुग्गलकथा निट्ठिता.