१. एककनिद्देसवण्णना

१. इदानि यथाठपितं मातिकं आदितो पट्ठाय विभजित्वा दस्सेतुं – कतमो च पुग्गलो समयविमुत्तोतिआदिमाह. तत्थ इधाति इमस्मिं सत्तलोके. एकच्चो पुग्गलोति एको पुग्गलो. कालेन कालन्ति एत्थ भुम्मवसेन अत्थो वेदितब्बो. एकेकस्मिं कालेति वुत्तं होति. समयेन समयन्ति इदं पुरिमस्सेव वेवचनं. अट्ठ विमोक्खेति रूपावचरारूपावचरअट्ठसमापत्तियो. तासञ्हि पच्चनीकधम्मेहि विमुच्चनतो विमोक्खोति नामं. कायेनाति विमोक्खसहजातेन नामकायेन. फुसित्वा विहरतीति पटिलभित्वा इरियति. कतमस्मिं पनेस काले विमोक्खे फुसित्वा विहरतीति? समापत्तिं समापज्जितुकामस्स हि कालो नाम अत्थि, अकालो नाम अत्थि. तत्थ पातोव सरीरपटिजग्गनकालो, वत्तकरणकालो च समापज्जनस्स अकालो नाम. सरीरं पन पटिजग्गित्वा वत्तं कत्वा वसनट्ठानं पविसित्वा निसिन्नस्स याव पिण्डाय गमनकालो नागच्छति, एतस्मिं अन्तरे समापज्जनस्स कालो नाम.

पिण्डाय गमनकालं पन सल्लक्खेत्वा निक्खन्तस्स चेतियवन्दनकालो, भिक्खुसङ्घपरिवुतस्स वितक्कमाळके ठानकालो पिण्डाय गमनकालो गामे चरणकालो; आसनसालाय यागुपानकालो वत्तकरणकालोति अयम्पि समापज्जनस्स अकालो नाम. आसनसालाय पन विवित्ते ओकासे सति याव भत्तकालो नागच्छति, एतस्मिम्पि अन्तरे समापज्जनस्स कालो नाम. भत्तं पन भुञ्जनकालो, विहारगमनकालो, पत्तचीवरपटिसामनकालो, दिवावत्तकरणकालो, परिपुच्छादानकालोति अयम्पि समापज्जनस्स अकालो नाम. यो अकालो, स्वेव असमयो. तं सब्बम्पि ठपेत्वा अवसेसे काले काले, समये समये वुत्तप्पकारे अट्ठ विमोक्खे सहजातनामकायेन पटिलभित्वा विहरन्तो, ‘‘इधेकच्चो पुग्गलो…पे… विहरती’’ति वुच्चति.

अपिचेस सफस्सकेहि सहजातनामधम्मेहि सहजातधम्मे फुसतियेव नाम, उपचारेन अप्पनं फुसतियेव नाम. पुरिमाय अप्पनाय अपरं अप्पनं फुसतियेव. येन हि सद्धिं ये धम्मा सहजाता, तेन ते पटिलद्धा नाम होन्ति. फस्सेनापि फुट्ठायेव नाम होन्ति. उपचारम्पि अप्पनाय पटिलाभकारणमेव, तथा पुरिमा अप्पना अपरअप्पनाय. तत्रास्स एवं सहजातेहि सहजातानं फुसना वेदितब्बा – पठमज्झानञ्हि वितक्कादीहि पञ्चङ्गिकं. तस्मिं ठपेत्वा तानि अङ्गानि सेसा अतिरेकपण्णासधम्मा चत्तारो खन्धा नाम होन्ति. तेन नामकायेन पठमज्झानसमापत्तिविमोक्खं फुसित्वा पटिलभित्वा विहरति. दुतियं झानं पीतिसुखचित्तेकग्गताहि तिवङ्गिकं, ततियं सुखचित्तेकग्गताहि दुवङ्गिकं, चतुत्थं उपेक्खाचित्तेकग्गताहि दुवङ्गिकं, तथा आकासानञ्चायतनं…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनञ्च. तत्थ ठपेत्वा तानि अङ्गानि सेसा अतिरेकपण्णासधम्मा चत्तारो खन्धा नाम होन्ति. तेन नामकायेन नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिविमोक्खं फुसित्वा पटिलभित्वा विहरति.

पञ्ञाय चस्स दिस्वाति विपस्सनापञ्ञाय सङ्खारगतं, मग्गपञ्ञाय चतुसच्चधम्मे पस्सित्वा. एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्तीति उपड्ढुपड्ढा पठममग्गादिवज्झा आसवा परिक्खीणा होन्ति. अयं वुच्चति पुग्गलो समयविमुत्तोति एत्थ अट्ठसमापत्तिलाभी पुथुज्जनो तेन नामकायेन फुसित्वा विहरतीति वत्तुं वट्टति. पाळियं पन ‘‘एकच्चे आसवा परिक्खीणा’’ति वुत्तं. पुथुज्जनस्स च खीणा आसवा नाम नत्थि, तस्मा सो न गहितो. अट्ठसमापत्तिलाभी खीणासवोपि तेन नामकायेन फुसित्वा विहरतीति वत्तुं वट्टति. तस्स पन अपरिक्खीणासवा नाम नत्थि, तस्मा सोपि न गहितो. समयविमुत्तोति पन तिण्णं सोतापन्नसकदागामिअनागामीनंयेवेतं नामन्ति वेदितब्बं.

२. असमयविमुत्तनिद्देसे – पुरिमसदिसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. असमयविमुत्तोति पनेत्थ सुक्खविपस्सकखीणासवस्सेतं नामं. सुक्खविपस्सका पन सोतापन्नसकदागामिअनागामिनो अट्ठसमापत्तिलाभिनो च खीणासवा पुथुज्जना च इमस्मिं दुके न लब्भन्ति, दुकमुत्तकपुग्गला नाम होन्ति. तस्मा सत्था अत्तनो बुद्धसुबुद्धताय हेट्ठा गहिते च अग्गहिते च सङ्कड्ढित्वा सद्धिं पिट्ठिवट्टकेहि तन्तिं आरोपेन्तो सब्बेपि अरियपुग्गलातिआदिमाह. तत्थ अरिये विमोक्खेति किलेसेहि आरकत्ता अरियेति सङ्खं गते लोकुत्तरविमोक्खे. इदं वुत्तं होति – बाहिरानञ्हि अट्ठन्नं समापत्तीनं समापज्जन्तस्स समयोपि अत्थि असमयोपि. मग्गविमोक्खेन विमुच्चनस्स समयो वा असमयो वा नत्थि. यस्स सद्धा बलवती, विपस्सना च आरद्धा, तस्स गच्छन्तस्स तिट्ठन्तस्स निसीदन्तस्स निपज्जन्तस्स खादन्तस्स भुञ्जन्तस्स मग्गफलपटिवेधो नाम न होतीति नत्थि. इति मग्गविमोक्खेन विमुच्चनस्स समयो वा असमयो वा नत्थीति हेट्ठा गहिते च अग्गहिते च सङ्कड्ढित्वा इमं पिट्ठिवट्टकं तन्तिं आरोपेसि धम्मराजा. समापत्तिलाभी पुथुज्जनो इमायपि तन्तिया अग्गहितोव. भजापियमानो पन समापत्तिविक्खम्भितानं किलेसानं वसेन समयविमुत्तभावं भजेय्य.

३. कुप्पधम्माकुप्पधम्मनिद्देसेसु – यस्स अधिगतो समापत्तिधम्मो कुप्पति नस्सति, सो कुप्पधम्मो. रूपसहगतानन्ति रूपनिमित्तसङ्खातेन रूपेन सहगतानं. तेन सद्धिं पवत्तानं न विना रूपारम्मणानं चतुन्नं रूपावचरज्झानानन्ति अत्थो. अरूपसहगतानन्ति रूपतो अञ्ञं, न रूपन्ति अरूपं. अरूपेन सहगतानं तेन सद्धिं पवत्तानं न विना अरूपारम्मणानं चतुन्नं अरूपावचरज्झानानन्ति अत्थो. न निकामलाभीति पञ्चहाकारेहि अचिण्णवसिताय इच्छिताकारेन अलद्धत्ता न निकामलाभी. अप्पगुणसमापत्तिकोति अत्थो. न अकिच्छलाभीति किच्छलाभी दुक्खलाभी. यो आगमनम्हि किलेसे विक्खम्भेन्तो उपचारं पापेन्तो अप्पनं पापेन्तो चित्तमञ्जूसं लभन्तो दुक्खेन किच्छेन ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलमन्तो तं सम्पदं पापुणितुं सक्कोति, सो न अकिच्छलाभी नाम. न अकसिरलाभीति अविपुललाभी. समापत्तिं अप्पेत्वा अद्धानं फरितुं न सक्कोति. एकं द्वे चित्तवारे वत्तेत्वा सहसाव वुट्ठातीति अत्थो.

यत्थिच्छकन्ति यस्मिं ओकासे समापत्तिं अप्पेत्वा निसीदितुं इच्छति. यदिच्छकन्ति कसिणज्झानं वा आनापानज्झानं वा ब्रह्मविहारज्झानं वा असुभज्झानं वाति यं यं समापत्तिं अप्पेत्वा निसीदितुं इच्छति. यावतिच्छकन्ति अद्धानपरिच्छेदेन यत्तकं कालं इच्छति. इदं वुत्तं होति – यत्थ यत्थ यं यं समापत्तिं यत्तकं अद्धानं समापज्जितुम्पि वुट्ठातुम्पि इच्छति, तत्थ तत्थ तं तं समापत्तिं तत्तकं अद्धानं समापज्जितुम्पि वुट्ठातुम्पि न सक्कोति. चन्दं वा सूरियं वा उल्लोकेत्वा ‘इमस्मिं चन्दे वा सूरिये वा एत्तकं ठानं गते वुट्ठहिस्सामी’ति परिच्छिन्दित्वा झानं समापन्नो यथापरिच्छेदेन वुट्ठातुं न सक्कोति, अन्तराव वुट्ठाति; समापत्तिया अप्पगुणतायाति.

पमादमागम्माति पमादं पटिच्च. अयं वुच्चतीति अयं एवंविधो पुग्गलो कुप्पधम्मोति वुच्चति. इदं पन अट्ठसमापत्तिलाभिनो पुथुज्जनस्स सोतापन्नस्स सकदागामिनोति तिण्णं पुग्गलानं नामं. एतेसञ्हि समाधिपारिबन्धका विपस्सनापारिबन्धका च धम्मा न सुविक्खम्भिता, न सुविक्खालिता, तेन तेसं समापत्ति नस्सति परिहायति. सा च खो नेव सीलभेदेन, नापत्तिवीतिक्कमेन. न गरुकमोक्खधम्मो पनेस अप्पमत्तकेनपि किच्चकरणीयेन वा वत्तभेदमत्तकेन वा नस्सति.

तत्रिदं वत्थु – एको किर थेरो समापत्तिं वळञ्जेति. तस्मिं पिण्डाय गामं पविट्ठे दारका परिवेणे कीळित्वा पक्कमिंसु. थेरो आगन्त्वा ‘परिवेणं सम्मज्जितब्ब’न्ति चिन्तेत्वा असम्मज्जित्वा विहारं पविसित्वा ‘समापत्तिं अप्पेस्सामी’ति निसीदि. सो अप्पेतुं असक्कोन्तो, ‘किं नु खो आवरण’न्ति सीलं आवज्जन्तो अप्पमत्तकम्पि वीतिक्कमं अदिस्वा ‘वत्तभेदो नु खो अत्थी’ति ओलोकेन्तो परिवेणस्स असम्मट्ठभावं ञत्वा सम्मज्जित्वा पविसित्वा निसीदन्तो समापत्तिं अप्पेन्तोव निसीदि.

४. अकुप्पधम्मनिद्देसो वुत्तपटिपक्खवसेनेव वेदितब्बो. अकुप्पधम्मोति इदं पन अट्ठसमापत्तिलाभिनो अनागामिस्स चेव खीणासवस्स चाति द्विन्नं पुग्गलानं नामं. तेसञ्हि समाधिपारिबन्धका विपस्सनापारिबन्धका च धम्मा सुविक्खम्भिता सुविक्खालिता; तेन तेसं भस्ससङ्गणिकारामादिकिच्चेन वा अञ्ञेन वा येन केनचि अत्तनो अनुरूपेन पमादेन वीतिनामेन्तानम्पि समापत्ति न कुप्पति, न नस्सति. सुक्खविपस्सका पन सोतापन्नसकदागामिअनागामिखीणासवा इमस्मिं दुके न लब्भन्ति; दुकमुत्तकपुग्गला नाम होन्ति. तस्मा सत्था अत्तनो बुद्धसुबुद्धताय हेट्ठा गहिते च अग्गहिते च सङ्कड्ढित्वा इमस्मिम्पि दुके सद्धिं पिट्ठिवट्टकेहि तन्तिं आरोपेन्तो सब्बेपि अरियपुग्गलातिआदिमाह. अट्ठन्नञ्हि समापत्तीनं कुप्पनं नस्सनं भवेय्य, लोकुत्तरधम्मस्स पन सकिं पटिविद्धस्स कुप्पनं नस्सनं नाम नत्थि, तं सन्धायेतं वुत्तं.

५. परिहानधम्मापरिहानधम्मनिद्देसापि कुप्पधम्माकुप्पधम्मनिद्देसवसेनेव वेदितब्बा. केवलञ्हि इध पुग्गलस्स पमादं पटिच्च धम्मानं परिहानम्पि अपरिहानम्पि गहितन्ति इदं परियायदेसनामत्तमेव नानं. सेसं सब्बत्थ तादिसमेव.

७. चेतनाभब्बनिद्देसे – चेतनाभब्बोति चेतनाय अपरिहानिं आपज्जितुं भब्बो. सचे अनुसञ्चेतेतीति, सचे समापज्जति. समापत्तिञ्हि समापज्जन्तो अनुसञ्चेतेति नाम. सो न परिहायति, इतरो परिहायति.

८. अनुरक्खणाभब्बनिद्देसे – अनुरक्खणाभब्बोति अनुरक्खणाय अपरिहानिं आपज्जितुं भब्बो. सचे अनुरक्खतीति सचे अनुपकारधम्मे पहाय उपकारधम्मे सेवन्तो समापज्जति. एवञ्हि पटिपज्जन्तो अनुरक्खति नाम. सो न परिहायति, इतरो परिहायति.

इमे द्वेपि समापत्तिं ठपेतुं थावरं कातुं पटिबला. चेतनाभब्बतो पन अनुरक्खणाभब्बोव बलवतरो. चेतनाभब्बो हि उपकारानुपकारे धम्मे न जानाति. अजानन्तो उपकारधम्मे नुदति नीहरति, अनुपकारधम्मे सेवति. सो ते सेवन्तो समापत्तितो परिहायति. अनुरक्खणाभब्बो उपकारानुपकारे धम्मे जानाति. जानन्तो अनुपकारधम्मे नुदति नीहरति, उपकारधम्मे सेवति. सो ते सेवन्तो समापत्तितो न परिहायति.

यथा हि द्वे खेत्तपाला एको पण्डुरोगेन सरोगो अक्खमो सीतादीनं, एको अरोगो सीतादीनं सहो. सरोगो हेट्ठाकुटिं न ओतरति, रत्तारक्खं दिवारक्खं विजहति. तस्स दिवा सुकमोरादयो खेत्तं ओतरित्वा सालिसीसं खादन्ति, रत्तिं मिगसूकरादयो पविसित्वा खलं तच्छि तं विय छेत्वा गच्छन्ति. सो अत्तनो पमत्तकारणा पुन बीजमत्तम्पि न लभति. इतरो रत्तारक्खं दिवारक्खं न विजहति. सो अत्तनो अप्पमत्तकारणा एककरीसतो चत्तारिपि अट्ठपि सकटानि लभति.

तत्थ सरोगखेत्तपालो विय चेतनाभब्बो, अरोगो विय अनुरक्खणाभब्बो दट्ठब्बो. सरोगस्स अत्तनो पमादेन पुन बीजमत्तस्सपि अलभनं विय चेतनाभब्बस्स उपकारानुपकारे धम्मे अजानित्वा उपकारे पहाय अनुपकारे सेवन्तस्स समापत्तिया परिहानं. इतरस्स अत्तनो अप्पमादेन एककरीसमत्ततो चतुअट्ठसकटउद्धरणं विय अनुरक्खणाभब्बस्स उपकारानुपकारे धम्मे जानित्वा अनुपकारे पहाय उपकारे सेवन्तस्स समापत्तिया अपरिहानं वेदितब्बं. एवं चेतनाभब्बतो अनुरक्खणाभब्बोव समापत्तिं थावरं कातुं बलवतरोति वेदितब्बो.

९. पुथुज्जननिद्देसे – तीणि संयोजनानीति दिट्ठिसंयोजनसीलब्बतपरामाससंयोजनविचिकिच्छासंयोजनानि. एतानि हि फलक्खणे पहीनानि नाम होन्ति. अयं पन फलक्खणेपि न होतीति दस्सेति. तेसं धम्मानन्ति तेसं संयोजनधम्मानं. मग्गक्खणस्मिञ्हि तेसं पहानाय पटिपन्नो नाम होति. अयं पन मग्गक्खणेपि न होति. एत्तावता विस्सट्ठकम्मट्ठानो थूलबालपुथुज्जनोव इध कथितोति वेदितब्बो.

१०. गोत्रभुनिद्देसे – येसं धम्मानन्ति येसं गोत्रभुञाणेन सद्धिं उप्पन्नानं परोपण्णासकुसलधम्मानं. अरियधम्मस्साति लोकुत्तरमग्गस्स. अवक्कन्ति होतीति ओक्कन्ति निब्बत्ति पातुभावो होति. अयं वुच्चतीति अयं निब्बानारम्मणेन ञाणेन सब्बं पुथुज्जनसङ्खं पुथुज्जनगोत्तं पुथुज्जनमण्डलं पुथुज्जनपञ्ञत्तिं अतिक्कमित्वा अरियसङ्खं अरियगोत्तं अरियमण्डलं अरियपञ्ञत्तिं ओक्कमनतो गोत्रभूपुग्गलो नाम वुच्चति.

११. भयूपरतनिद्देसे – भयेन उपरतोति भयूपरतो. सत्तपि सेक्खा पुथुज्जना च भायित्वा पापतो ओरमन्ति पापं न करोन्ति. तत्थ पुथुज्जना दुग्गतिभयं, वट्टभयं, किलेसभयं, उपवादभयन्ति चत्तारि भयानि भायन्ति. तेसु भायितब्बट्ठेन दुग्गतियेव भयं दुग्गतिभयं. सेसेसुपि एसेव नयो. तत्थ पुथुज्जनो ‘सचे त्वं पापं करिस्ससि, चत्तारो अपाया मुखं विवरित्वा ठितच्छातअजगरसदिसा, तेसु दुक्खं अनुभवन्तो कथं भविस्ससी’ति दुग्गतिभयं भायित्वा पापं न करोति. अनमतग्गसंसारवट्टंयेव पन वट्टभयं नाम. सब्बम्पि अकुसलं किलेसभयं नाम. गरहा पन उपवादभयं नाम. तानिपि भायित्वा पुथुज्जनो पापं न करोति. सोतापन्नसकदागामिअनागामिनो पन तयो सेक्खा दुग्गतिं अतीतत्ता सेसानि तीणि भयानि भायित्वा पापं न करोन्ति. मग्गट्ठकसेक्खा आगमनवसेन वा असमुच्छिन्नभयत्ता वा भयूपरता नाम होन्ति. खीणासवो इमेसु चतूसु भयेसु एकम्पि न भायति. सो हि सब्बसो समुच्छिन्नभयो; तस्मा अभयूपरतोति वुच्चति. किं पन सो उपवादम्पि न भायतीति? न भायति. उपवादं पन रक्खतीति वत्तुं वट्टति. दोणुप्पलवापिगामे खीणासवत्थेरो विय.

१२. अभब्बागमननिद्देसे – सम्मत्तनियामागमनस्स अभब्बोति अभब्बागमनो. कम्मावरणेनाति पञ्चविधेन आनन्तरियकम्मेन. किलेसावरणेनाति नियतमिच्छादिट्ठिया. विपाकावरणेनाति अहेतुकदुहेतुकपटिसन्धिया. अस्सद्धाति बुद्धधम्मसङ्घेसु सद्धारहिता. अच्छन्दिकाति कत्तुकम्यताकुसलच्छन्दरहिता. ते ठपेत्वा जम्बुदीपं इतरदीपत्तयवासिनो वेदितब्बा. तेसु हि मनुस्सा अच्छन्दिकभावं पविट्ठा नाम. दुप्पञ्ञाति भवङ्गपञ्ञारहिता. अभब्बाति अप्पटिलद्धमग्गफलूपनिस्सया. नियामन्ति मग्गनियामं, सम्मत्तनियामं. ओक्कमितुन्ति एतं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तसङ्खातं नियामं ओक्कमितुं पविसितुं तत्थ पतिट्ठातुं अभब्बा.

१३. भब्बागमननिद्देसो वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बो. एवमिमस्मिं दुके ये च पुग्गला पञ्चानन्तरियका, ये च नियतमिच्छादिट्ठिका, येहि च अहेतुकदुहेतुकपटिसन्धि गहिता, ये च बुद्धादीनं न सद्दहन्ति, येसञ्च कत्तुकम्यताछन्दो नत्थि, ये च अपरिपुण्णभवङ्गपञ्ञा, येसञ्च मग्गफलानं उपनिस्सयो नत्थि, ते सब्बेपि सम्मत्तनियामं ओक्कमितुं अभब्बा, विपरीता भब्बाति वुत्ता.

१४. नियतानियतनिद्देसे – आनन्तरिकाति आन्तरिककम्मसमङ्गिनो. मिच्छादिट्ठिकाति नियतमिच्छादिट्ठिसमङ्गिनो. सब्बेपि हेते निरयस्स अत्थाय नियतत्ता नियता नाम. अट्ठ पन अरियपुग्गला सम्माभावाय उपरूपरिमग्गफलत्थाय चेव अनुपादापरिनिब्बानत्थाय च नियतत्ता नियता नाम. अवसेसपुग्गला पन अनिबद्धगतिका. यथा आकासे खित्तदण्डो पथवियं पतन्तो ‘अग्गेन वा मज्झेन वा मूलेन वा पतिस्सती’ति न ञायति; एवमेव ‘असुकगतिया नाम निब्बत्तिस्सन्ती’ति नियमाभावा अनियता नामाति वेदितब्बा. या पन उत्तरकुरुकानं नियतगतिकता वुत्ता, न सा नियतधम्मवसेन. मिच्छत्तसम्मत्तनियतधम्मायेव हि नियता नाम. तेसञ्च वसेनायं पुग्गलनियमो कथितोति.

१५. पटिपन्नकनिद्देसे – मग्गसमङ्गिनोति मग्गट्ठकपुग्गला. ते हि फलत्थाय पटिपन्नत्ता पटिपन्नका नाम. फलसमङ्गिनोति फलपटिलाभसमङ्गिताय फलसमङ्गिनो. फलपटिलाभतो पट्ठाय हि ते फलसमापत्तिं असमापन्नापि फले ठितायेव नाम.

१६. समसीसीनिद्देसे – अपुब्बं अचरिमन्ति अपुरे अपच्छा, एकप्पहारेनेवाति अत्थो. परियादानन्ति परिक्खयो. अयं वुच्चतीति अयं पुग्गलो समसीसी नाम वुच्चति. सो पनेस तिविधो होति – इरियापथसमसीसी, रोगसमसीसी, जीवितसमसीसीति. तत्थ यो चङ्कमन्तोव विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पत्वा चङ्कमन्तोव परिनिब्बाति पदुमत्थेरो विय; ठितकोव विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पत्वा ठितकोव परिनिब्बाति कोटपब्बतविहारवासीतिस्सत्थेरो विय; निसिन्नोव विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पत्वा निसिन्नोव परिनिब्बाति, निपन्नोव विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पत्वा निपन्नोव परिनिब्बाति – अयं इरियापथसमसीसी नाम.

यो पन एकं रोगं पत्वा अन्तोरोगेयेव विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पत्वा तेनेव रोगेन परिनिब्बाति – अयं रोगसमसीसी नाम.

कतरो जीवितसमसीसी नाम? ‘‘सीसन्ति तेरस सीसानि – पलिबोधसीसञ्च तण्हा, विनिबन्धनसीसञ्च मानो, परामाससीसञ्च दिट्ठि, विक्खेपसीसञ्च उद्धच्चं, संकिलेससीसञ्च अविज्जा, अधिमोक्खसीसञ्च सद्धा, पग्गहसीसञ्च वीरियं, उपट्ठानसीसञ्च सति, अविक्खेपसीसञ्च समाधि, दस्सनसीसञ्च पञ्ञा, पवत्तसीसञ्च जीवितिन्द्रियं, गोचरसीसञ्च विमोक्खो, सङ्खारसीसञ्च निरोधो’’ति (पटि. म. १.८७). तत्थ किलेससीसं अविज्जं अरहत्तमग्गो परियादियति. पवत्तसीसं जीवितिन्द्रियं चुतिचित्तं परियादियति. अविज्जापरियादायकं चित्तं जीवितिन्द्रियं परियादातुं न सक्कोति. जीवितिन्द्रियपरियादायकं चित्तं अविज्जं परियादातुं न सक्कोति. अविज्जापरियादायकं चित्तं अञ्ञं, जीवितिन्द्रियपरियादायकं चित्तं अञ्ञं. यस्स चेतं सीसद्वयं समं परियादानं गच्छति, सो जीवितसमसीसी नाम.

कथमिदं समं होतीति? वारसमताय. यस्मिञ्हि वारे मग्गवुट्ठानं होति – सोतापत्तिमग्गे पञ्च पच्चवेक्खणानि, सकदागामिमग्गे पञ्च, अनागामिमग्गे पञ्च, अरहत्तमग्गे चत्तारीति एकूनवीसतिया पच्चवेक्खणञाणे पतिट्ठाय भवङ्गं ओतरित्वा परिनिब्बायति. इमाय वारसमताय इदं उभयसीसपरियादानं समं होति नाम. तेनायं पुग्गलो जीवितसमसीसीति वुच्चति. अयमेव च इध अधिप्पेतो.

१७. ठितकप्पीनिद्देसे – ठितो कप्पोति ठितकप्पो, ठितकप्पो अस्स अत्थीति ठितकप्पी. कप्पं ठपेतुं समत्थोति अत्थो. उड्डय्हनवेला अस्साति झायनकालो भवेय्य. नेव तावाति याव एस मग्गसमङ्गी पुग्गलो सोतापत्तिफलं न सच्छिकरोति, नेव ताव कप्पो झायेय्य. झायमानोपि अज्झायित्वाव तिट्ठेय्य. कप्पविनासो हि नाम महाविकारो महापयोगो कोटिसतसहस्सचक्कवाळस्स झायनवसेन महालोकविनासो. अयम्पि एवं महाविनासो तिट्ठेय्य वाति वदति. सासने पन धरमाने अयं कप्पविनासो नाम नत्थि. कप्पविनासे सासनं नत्थि. गतकोटिके हि काले कप्पविनासो नाम होति. एवं सन्तेपि सत्था अन्तरायाभावं दीपेतुं इदं कारणं आहरि – ‘‘इदम्पि भवेय्य, मग्गसमङ्गिनो पन फलस्स अन्तरायो न सक्का कातु’’न्ति. अयं पन पुग्गलो कप्पं ठपेन्तो कित्तकं कालं ठपेय्याति? यस्मिं वारे मग्गवुट्ठानं होति, अथ भवङ्गं आवट्टेन्तं मनोद्वारावज्जनं उप्पज्जति. ततो तीणि अनुलोमानि, एकं गोत्रभुचित्तं, एकं मग्गचित्तं, द्वे फलचित्तानि, पञ्च पच्चवेक्खणञाणानीति एत्तकं कालं ठपेय्य. इमं पनत्थं बाहिराय आगन्तुकूपमायपि एवं दीपयिंसु. सचे हि सोतापत्तिमग्गसमङ्गिस्स मत्थकूपरि योजनिकं एकग्घनसेलं तिवट्टाय रज्जुया बन्धित्वा ओलम्बेय्य, एकस्मिं वट्टे छिन्ने द्वीहि ओलम्बेय्य, द्वीसु छिन्नेसु एकेन ओलम्बेय्येव, तस्मिम्पि छिन्ने अब्भकूटं विय आकासे तिट्ठेय्य, न त्वेव तस्स पुग्गलस्स मग्गानन्तरफलस्स अन्तरायं करेय्याति. अयं पन दीपना परित्ता, पुरिमाव महन्ता. न केवलं पन सोतापत्तिमग्गट्ठोव कप्पं ठपेति, इतरे मग्गसमङ्गिनोपि ठपेन्तियेव. तेन भगवा हेट्ठा गहितञ्च अग्गहितञ्च सब्बं सङ्कड्ढित्वा सद्धिं पिट्ठिवट्टकपुग्गलेहि इमं तन्तिं आरोपेसि – ‘‘सब्बेपि मग्गसमङ्गिनो पुग्गला ठितकप्पिनो’’ति.

१८. अरियनिद्देसे – किलेसेहि आरकत्ता अरिया. सदेवकेन लोकेन अरणीयत्ता अरिया. अरियट्ठो नाम परिसुद्धट्ठोति परिसुद्धत्तापि अरिया. सेसा अपरिसुद्धताय अनरिया.

१९. सेक्खनिद्देसे – मग्गसमङ्गिनो मग्गक्खणे, फलसमङ्गिनो च फलक्खणे, अधिसीलसिक्खादिका तिस्सोपि सिक्खा सिक्खन्तियेवाति सेक्खा. अरहता पन अरहत्तफलक्खणे तिस्सो सिक्खा सिक्खिता. पुन तस्स सिक्खनकिच्चं नत्थीति असेक्खा. इति सत्त अरिया सिक्खन्तीति सेक्खा. खीणासवा अञ्ञस्स सन्तिके सीलादीनं सिक्खितत्ता सिक्खितअसेक्खा नाम. बुद्धपच्चेकबुद्धा सयम्भूतताय असिक्खितअसेक्खा नाम. सेसपुग्गला नेव सिक्खन्ति न सिक्खिताति नेवसेक्खानासेक्खा.

२०. तेविज्जनिद्देसे – पठमं पुब्बेनिवासदिब्बचक्खुञाणानि निब्बत्तेत्वा पच्छा अरहत्तं पत्तोपि, पठमं अरहत्तं पत्वा पच्छा पुब्बेनिवासदिब्बचक्खुञाणनिब्बत्तकोपि तेविज्जोयेव नाम. सुत्तन्तकथा पन परियायदेसना अभिधम्मकथा निप्परियायदेसनाति इमस्मिं ठाने आगमनीयमेव धुरं. तस्मा पठमं द्वे विज्जा निब्बत्तेत्वा पच्छा अरहत्तं पत्तोव इध अधिप्पेतो. छळभिञ्ञेपि एसेव नयो.

२२. सम्मासम्बुद्धनिद्देसे – पुब्बे अननुस्सुतेसूति पच्छिमभवे सच्चप्पटिवेधतो पुब्बे अञ्ञस्स कस्सचि सन्तिके अस्सुतपुब्बेसु. ततो पुरिमपुरिमेसु पन भवेसु सब्बञ्ञुबोधिसत्ता बुद्धसासने पब्बजित्वा तीणि पिटकानि उग्गहेत्वा गतपच्चागतवत्तं आरुय्ह कम्मट्ठानं अनुलोमं गोत्रभुं आहच्च ठपेन्ति. तस्मा पच्छिमभवस्मिंयेव अनाचरियकभावं सन्धायेतं वुत्तं. तदा हि तथागतो पूरितपारमित्ता अञ्ञस्स सन्तिके सामं अननुस्सुतेसु सङ्खतासङ्खतधम्मेसु ‘‘इदं दुक्खं…पे… अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति अत्तपच्चक्खेन ञाणेन चत्तारि सच्चानि अभिसम्बुज्झति.

तत्थ चाति तस्मिञ्च चतुसच्चसम्बोधिसङ्खाते अरहत्तमग्गे. सब्बञ्ञुतं पापुणाति बलेसु च वसीभावन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्चेव बलेसु च चिण्णवसीभावं पापुणाति. बुद्धानञ्हि सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स चेव दसबलञाणस्स च अधिगमनतो पट्ठाय अञ्ञं कातब्बं नाम नत्थि. यथा पन उभतोसुजातस्स खत्तियकुमारस्स अभिसेकप्पत्तितो पट्ठाय ‘इदं नाम इस्सरियं अनागत’न्ति न वत्तब्बं, सब्बं आगतमेव होति. एवमेव बुद्धानं अरहत्तमग्गस्स आगमनतो पट्ठाय ‘अयं नाम गुणो न आगतो, न पटिविद्धो, न पच्चक्खो’ति न वत्तब्बो, सब्बेपि सब्बञ्ञुगुणा आगता पटिविद्धा पच्चक्खकताव होन्ति. अयं वुच्चतीति अयं एवं पारमीपूरणसिद्धानुभावेन अरियमग्गेन पटिविद्धसब्बञ्ञुगुणो पुग्गलो सम्मासम्बुद्धोति वुच्चति.

२३. पच्चेकबुद्धनिद्देसेपि – पुब्बे अननुस्सुतेसूति पदे पुब्बे वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. पच्चेकबुद्धोपि हि पच्छिमभवे अनाचरियको अत्तुक्कंसिकञाणेनेव पटिविद्धसच्चो सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्चेव बलेसु च चिण्णवसीभावं न पापुणाति.

२४. उभतोभागविमुत्तनिद्देसे – अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरतीति अट्ठ समापत्तियो सहजातनामकायेन पटिलभित्वा विहरति. पञ्ञाय चस्स दिस्वाति विपस्सनापञ्ञाय सङ्खारगतं, मग्गपञ्ञाय चत्तारि सच्चानि पस्सित्वा चत्तारोपि आसवा खीणा होन्ति. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो उभतोभागविमुत्तो नामाति वुच्चति. अयञ्हि द्वीहि भागेहि द्वे वारे विमुत्तोति उभतोभागविमुत्तो. तत्रायं थेरवादो – तिपिटकचूळनागत्थेरो ताव आह – ‘‘समापत्तिया विक्खम्भनविमोक्खेन, मग्गेन समुच्छेदविमोक्खेन विमुत्तोति उभतोभागेहि द्वे वारे विमुत्तो’’ति. तिपिटकमहाधम्मरक्खितत्थेरो ‘‘नामनिस्सितको एसो’’ति वत्वा –

‘‘अच्ची यथा वातवेगेन खित्ता, (उपसीवाति भगवा;)

अत्थं पलेति न उपेति सङ्खं;

एवं मुनी नामकाया विमुत्तो,

अत्थं पलेति न उपेति सङ्ख’’न्ति. (सु. नि. १०८०);

वत्वा सुत्तं आहरित्वा ‘‘नामकायतो च रूपकायतो च सुविमुत्तत्ता उभतोभागविमुत्तो’’ति आह. तिपिटकचूळाभयत्थेरो पनाह – ‘‘समापत्तिया विक्खम्भनविमोक्खेन एकवारं विमुत्तो मग्गेन समुच्छेदविमोक्खेन एकवारं विमुत्तोति उभतोभागविमुत्तो’’ति. इमे पन तयोपि थेरा पण्डिता, ‘तिण्णम्पि वादे कारणं दिस्सती’ति तिण्णम्पि वादं तन्तिं कत्वा ठपयिंसु.

सङ्खेपतो पन अरूपसमापत्तिया रूपकायतो विमुत्तो, मग्गेन नामकायतो विमुत्तोति उभोहि भागेहि विमुत्तत्ता उभतोभागविमुत्तो. सो चतुन्नं अरूपसमापत्तीनं एकेकतो वुट्ठाय सङ्खारे सम्मसित्वा अरहत्तं पत्तानं चतुन्नं, निरोधा वुट्ठाय अरहत्तं पत्तस्स अनागामिनो च वसेन पञ्चविधो होति. तत्थ पुरिमा चत्तारो समापत्तिसीसं निरोधं न समापज्जन्तीति परियायेन उभतोभागविमुत्ता नाम. अट्ठसमापत्तिलाभी अनागामी तं समापज्जित्वा ततो वुट्ठाय विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तोति निप्परियायेन उभतोभागविमुत्तसेट्ठो नाम. ननु च अरूपावचरज्झानम्पि उपेक्खाचित्तेकग्गताहि दुवङ्गिकं रूपावचरचतुत्थज्झानम्पि, तस्मा तम्पि पदट्ठानं कत्वा अरहत्तं पत्तेन उभतोभागविमुत्तेन भवितब्बन्ति? न भवितब्बं. कस्मा? रूपकायतो अविमुत्तत्ता. तञ्हि किलेसकायतोव विमुत्तं, न रूपकायतो; तस्मा ततो वुट्ठाय अरहत्तं पत्तो उभतोभागविमुत्तो नाम न होति. अरूपावचरं पन नामकायतो च विमुत्तं रूपकायतो चाति तदेव पादकं कत्वा अरहत्तं पत्तो उभतोभागविमुत्तो होतीति वेदितब्बो.

२५. पञ्ञाविमुत्तनिद्देसे – पञ्ञाय विमुत्तोति पञ्ञाविमुत्तो. सो सुक्खविपस्सको चतूहि झानेहि वुट्ठाय अरहत्तं पत्ता चत्तारो चाति पञ्चविधो होति. एतेसु हि एकोपि अट्ठविमोक्खलाभी न होति. तेनेव न हेव खो अट्ठ विमोक्खेतिआदिमाह. अरूपावचरज्झानेसु पन एकस्मिं सति उभतोभागविमुत्तोयेव नाम होतीति.

२६. कायसक्खिनिद्देसे – एकच्चे आसवाति हेट्ठिममग्गत्तयवज्झा. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो कायसक्खीति वुच्चति. सो हि फुट्ठन्तं सच्छिकरोतीति कायसक्खी. झानफस्सं पठमं फुसति, पच्छा निरोधं निब्बानं सच्छिकरोतीतिपि कायसक्खी. सो सोतापत्तिफलट्ठं आदिं कत्वा याव अरहत्तमग्गट्ठा छब्बिधो होति.

२७. दिट्ठिप्पत्तनिद्देसे – इदं दुक्खन्ति इदं दुक्खं, एत्तकं दुक्खं, न इतो उद्धं दुक्खं. दुक्खसमुदयादीसुपि एसेव नयो. यथाभूतं पजानातीति ठपेत्वा तण्हं पञ्चुपादानक्खन्धे ‘दुक्खसच्च’न्ति याथावसरसतो पजानाति. तण्हा पन दुक्खं जनेति निब्बत्तेति, पभावेति, ततो तं दुक्खं समुदेति; तस्मा नं अयं ‘दुक्खसमुदयो’ति यथाभूतं पजानाति. यस्मा पन इदं दुक्खञ्च समुदयो च निब्बानं पत्वा निरुज्झन्ति वूपसम्मन्ति अप्पवत्तिं गच्छन्ति; तस्मा नं ‘अयं दुक्खनिरोधो’ति यथाभूतं पजानाति. अरियो पन अट्ठङ्गिको मग्गो, तं दुक्खनिरोधं गच्छति; तेन तं ‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’ति यथाभूतं पजानाति. एत्तावता नानाक्खणे सच्चववत्थानं दस्सितं. इदानि एकक्खणे दस्सेतुं तथागतप्पवेदितातिआदिमाह. तत्थ तथागतप्पवेदिताति महाबोधिमण्डे निसीदत्वा तथागतेन पटिविद्धा विदिता पाकटीकता. धम्माति चतुसच्चधम्मा. वोदिट्ठा होन्तीति सुदिट्ठा होन्ति. वोचरिताति सुचरिता. तेसु अनेन पञ्ञा सुट्ठु चरापिता होतीति अत्थो. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो दिट्ठिप्पत्तोति वुच्चति. अयञ्हि दिट्ठन्तं पत्तो. ‘‘दुक्खा सङ्खारा, सुखो निरोधो’’ति ञाणं होति. दिट्ठं विदितं सच्छिकतं पस्सितं पञ्ञायाति दिट्ठप्पत्तो. अयम्पि कायसक्खी विय छब्बिधोव होति.

२८. सद्धाविमुत्तनिद्देसे – नो च खो यथा दिट्ठिप्पत्तस्साति यथा दिट्ठिप्पत्तस्स आसवा परिक्खीणा, न एवं सद्धाविमुत्तस्साति अत्थो. किं पन नेसं किलेसप्पहाने नानत्तं अत्थीति? नत्थि. अथ कस्मा सद्धाविमुत्तो दिट्ठिप्पत्तं न पापुणातीति? आगमनीयनानत्तेन. दिट्ठिप्पतो हि आगमनम्हि किलेसे विक्खम्भेन्तो अप्पदुक्खेन अप्पकसिरेन अकिलमन्तोव विक्खम्भेतुं सक्कोति. सद्धाविमुत्तो पन दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो हुत्वा विक्खम्भेतुं सक्कोति, तस्मा दिट्ठिप्पत्तं न पापुणाति. अपिच नेसं पञ्ञायपि नानत्तं अत्थियेव. दिट्ठिप्पत्तस्स हि उपरि तिण्णं मग्गानं विपस्सनाञाणं तिक्खं सूरं पसन्नं हुत्वा वहति. सद्धाविमुत्तस्स विपस्सनाञाणं नो तिक्खं सूरं पसन्नं हुत्वा वहति, तस्मापि सो दिट्ठिप्पत्तं न पापुणाति.

यथा हि द्वीसु तरुणेसु सिप्पं दस्सेन्तेसु एकस्स हत्थे तिखिणो असि, एकस्स कुण्ठो. तिखिणेन असिना कदली छिज्जमाना सद्दं न करोति. कुण्ठेन असिना छिज्जमाना ‘कटकटा’ति सद्दं करोति. तत्थ तिखिणेन असिना सद्दं अकरोन्तिया एव कदलिया छेदनं विय दिट्ठिप्पत्तस्स तिण्णं मग्गानं विपस्सनाञाणस्स तिखिणसूरविप्पसन्नभावो. कुण्ठेन असिना सद्दं करोन्तियापि कदलिया छेदनं विय सद्धाविमुत्तस्स तिण्णं मग्गानं विपस्सनाञाणस्स अतिखिणअसूरअप्पसन्नभावो वेदितब्बो. इमं पन नयं ‘नो’ति पटिक्खिपित्वा, आगमनीयनानत्तेनेव सद्धाविमुत्तो दिट्ठिप्पत्तं न पापुणातीति सन्निट्ठानं कतं.

आगमट्ठकथासु पन वुत्तं – ‘‘एतेसु हि सद्धाविमुत्तस्स पुब्बभागमग्गक्खणे सद्दहन्तस्स विय ओकप्पेन्तस्स विय अधिमुच्चन्तस्स विय च किलेसक्खयो होति. दिट्ठिप्पत्तस्स पुब्बभागमग्गक्खणे किलेसच्छेदकञाणं अदन्धं तिखिणं सूरं हुत्वा वहति. तस्मा यथा नाम अतिखिणेन असिना कदलिं छिन्दन्तस्स छिन्नट्ठानं न मट्ठं होति, असि न सीघं वहति, सद्दो सुय्यति, बलवतरो वायामो कातब्बो होति; एवरूपा सद्धाविमुत्तस्स पुब्बभागमग्गभावना. यथा पन सुनिसितेनेव असिना कदलिं छिन्दन्तस्स छिन्नट्ठानं मट्ठं होति, असि सीघं वहति, सद्दो न सुय्यति, बलववायामकिच्चं न होति; एवरूपा दिट्ठिप्पत्तस्स पुब्बभागमग्गभावना वेदितब्बा’’ति. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो सद्धाविमुत्तोति वुच्चति. अयञ्हि सद्दहन्तो विमुत्तोति सद्धाविमुत्तो. अयम्पि कायसक्खी विय छब्बिधोव होति.

२९. धम्मानुसारीनिद्देसे – पटिपन्नस्साति इमिना सोतापत्तिमग्गट्ठो दस्सितो. अधिमत्तन्ति बलवं. पञ्ञं वाहेतीति पञ्ञावाही. पञ्ञा इमं पुग्गलं वहतीति पञ्ञावाहीतिपि वुत्तं होति. पञ्ञापुब्बङ्गमन्ति पञ्ञं पुरेचारिकं कत्वा. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो धम्मानुसारीति वुच्चति. सो हि पञ्ञासङ्खातेन धम्मेन सरति अनुस्सरतीति धम्मानुसारी. सोतापत्तिमग्गट्ठस्सेवेतं नामं. फले पन पत्ते दिट्ठिप्पत्तो नाम होति.

३०. सद्धानुसारीनिद्देसेपि – सद्धं वाहेतीति सद्धावाही. सद्धा इमं पुग्गलं वहतीति सद्धावाहीतिपि वुत्तमेव. सद्धापुब्बङ्गमन्ति सद्धं पुरेचारिकं कत्वा. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो सद्धानुसारीति वुच्चति. सो हि सद्धाय सरति. अनुस्सरतीति सद्धानुसारी. सोतापत्तिमग्गट्ठस्सेवेतं नामं. फले पन पत्ते सद्धाविमुत्तो नाम होति. लोकुत्तरधम्मञ्हि निब्बत्तेन्तानं द्वे धुरानि नाम, द्वे अभिनिवेसा नाम, द्वे सीसानि नाम. तत्थ सद्धाधुरं पञ्ञाधुरन्ति – द्वे धुरानि नाम. एको पन भिक्खु समथाभिनिवेसेन अभिनिविसति, एको विपस्सनाभिनिवेसेनाति – इमे द्वे अभिनिवेसा नाम. एको च मत्थकं पापुणन्तो उभतोभागविमुत्तो होति, एको पञ्ञाविमुत्तोति – इमानि द्वे सीसानि नाम. ये केचि हि लोकुत्तरधम्मं निब्बत्तेन्ति, सब्बे ते इमे द्वे धम्मे धुरं कत्वा इमेसु द्वीसु ठानेसु अभिनिविसित्वा इमेहि द्वीहि ठानेहि विमुच्चन्ति. तेसु यो भिक्खु अट्ठसमापत्तिलाभी पञ्ञं धुरं कत्वा समथवसेन अभिनिविट्ठो अञ्ञतरं अरूपसमापत्तिं पदट्ठानं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणाति, सो सोतापत्तिमग्गक्खणे धम्मानुसारी नाम. परतो पन छसु ठानेसु कायसक्खी नाम. अरहत्तफले पत्ते उभतोभागविमुत्तो नाम.

अपरो पञ्ञमेव धुरं कत्वा विपस्सनावसेन अभिनिविट्ठो सुद्धसङ्खारे वा रूपावचरज्झानेसु वा अञ्ञतरं सम्मसित्वा अरहत्तं पापुणाति, अयम्पि सोतापत्तिमग्गक्खणेयेव धम्मानुसारी नाम. परतो पन छसु ठानेसु दिट्ठिप्पत्तो नाम. अरहत्ते पत्ते पञ्ञाविमुत्तो नाम. इध द्वे नामानि अपुब्बानि, तानि पुरिमेहि सद्धिं पञ्च होन्ति. अपरो अट्ठसमापत्तिलाभी सद्धं धुरं कत्वा समाधिवसेन अभिनिविट्ठो अञ्ञतरं अरूपसमापत्तिं पदट्ठानं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणाति – अयं सोतापत्तिमग्गक्खणे सद्धानुसारी नाम. परतो छसु ठानेसु कायसक्खीयेव नाम. अरहत्ते पत्ते उभतोभागविमुत्तोयेव नाम. इध एकमेव नामं अपुब्बं. तेन सद्धिं पुरिमानि पञ्च छ होन्ति. अपरो सद्धमेव धुरं कत्वा विपस्सनावसेन अभिनिविट्ठो सुद्धसङ्खारे वा रूपावचरज्झानेसु वा अञ्ञतरं सम्मसित्वा अरहत्तं पापुणाति. अयम्पि सोतापत्तिमग्गक्खणे सद्धानुसारी नाम. परतो छसु ठानेसु सद्धाविमुत्तो नाम. अरहत्ते पत्ते पञ्ञाविमुत्तो नाम. इधापि एकमेव नामं अपुब्बं. तेन सद्धिं पुरिमानि छ सत्त होन्ति. इमे सत्त पुग्गला लोके अग्गदक्खिणेय्या नामाति.

३१. सत्तक्खत्तुपरमनिद्देसे – सत्तक्खत्तुन्ति सत्तवारे. सत्तक्खत्तुपरमा भवूपपत्ति अत्तभावग्गहणं अस्स, ततो परं अट्ठमं भवं नादियतीति सत्तक्खत्तुपरमो. सोतापन्नो होतीति एत्थ सोतोति अरियमग्गो, तेन समन्नागतो सोतापन्नो नाम. यथाह –

‘‘सोतो सोतोति हिदं, सारिपुत्त, वुच्चति. कतमो नु खो, सारिपुत्त, सोतोति? अयमेव हि, भन्ते, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो सोतो, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधीति. सोतापन्नो सोतापन्नोति, हिदं, सारिपुत्त, वुच्चति. कतमो नु खो, सारिपुत्त, सोतापन्नोति? यो हि, भन्ते, इमिना अरियेन अट्ठङ्गिकेन मग्गेन समन्नागतो अयं वुच्चति सोतापन्नो, स्वायं आयस्मा एवंनामो एवंगोत्तो इति वा’’ति (सं. नि. ५.१००१).

एवं मग्गक्खणेपि सोतापन्नो नाम होति. इध पन मग्गेन फलस्स नामं दिन्नन्ति फलक्खणे सोतापन्नो अधिप्पेतो.

अविनिपातधम्मोति विनिपातसङ्खातं अपायं उपपत्तिवसेन अनागमनसभावो. नियतोति मग्गनियामेन नियतो. सम्बोधिपरायणोति बुज्झनकभावपरायणो. सो हि पटिलद्धमग्गेन बुज्झतीति सम्बोधिपरायणो. उपरि तीहि मग्गेहि अवस्सं बुज्झिस्सतीति सम्बोधिपरायणो. देवे च मनुस्से चाति देवलोकञ्च मनुस्सलोकञ्च. सन्धावित्वा संसरित्वाति पटिसन्धिवसेन अपरापरं गन्त्वा. दुक्खस्सन्तं करोतीति वट्टदुक्खस्स परियन्तं परिवटुमं करोति. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो सत्तक्खत्तुपरमो नाम वुच्चति. अयं पन कालेन देवलोकस्स कालेन मनुस्सलोकस्स वसेन मिस्सकभवेन कथितोति वेदितब्बो.

३२. कोलंकोलनिद्देसे – कुलतो कुलं गच्छतीति कोलंकोलो. सोतापत्तिफलसच्छिकिरियतो हि पट्ठाय नीचे कुले उपपत्ति नाम नत्थि, महाभोगकुलेसुयेव निब्बत्ततीति अत्थो. द्वे वा तीणि वा कुलानीति देवमनुस्सवसेन द्वे वा तयो वा भवे. इति अयम्पि मिस्सकभवेनेव कथितो. देसनामत्तमेव चेतं – ‘द्वे वा तीणि वा’ति. याव छट्ठभवा संसरन्तोपि पन कोलंकोलोव होति.

३३. एकबीजिनिद्देसे – खन्धबीजं नाम कथितं. यस्स हि सोतापन्नस्स एकंयेव खन्धबीजं अत्थि, एकं अत्तभावग्गहणं, सो एकबीजी नाम. मानुसकं भवन्ति इदं पनेत्थ देसनामत्तमेव. देवभवं निब्बत्तेतीतिपि पन वत्तुं वट्टतियेव. भगवता गहितनामवसेनेव चेतानि एतेसं नामानि. एत्तकं ठानं गतो सत्तक्खत्तुपरमो नाम होति, एत्तकं कोलंकोलो, एत्तकं एकबीजीति भगवता एतेसं नामं गहितं. नियमतो पन अयं सत्तक्खत्तुपरमो, अयं कोलंकोलो, अयं एकबीजीति नत्थि.

को पन तेसं एतं पभेदं नियमेतीति? केचि ताव थेरा ‘पुब्बहेतु नियमेती’ति वदन्ति, केचि ‘पठममग्गो’, केचि ‘उपरि तयो मग्गा’, केचि ‘तिण्णं मग्गानं विपस्सना’ति. तत्थ ‘पुब्बहेतु नियमेती’ति वादे ‘पठममग्गस्स उपनिस्सयो कतो नाम होति, उपरि तयो मग्गा निरुपनिस्सया उप्पन्ना’ति वचनं आपज्जति. ‘पठममग्गो नियमेती’ति वादे उपरि तिण्णं मग्गानं निरत्थकता आपज्जति. ‘उपरि तयो मग्गा नियमेन्ती’ति वादे ‘अट्ठममग्गे अनुप्पन्नेयेव उपरि तयो मग्गा उप्पन्ना’ति आपज्जति. ‘तिण्णं मग्गानं विपस्सना नियमेती’ति वादो पन युज्जति. सचे हि उपरि तिण्णं मग्गानं विपस्सना बलवती होति, एकबीजी नाम होति; ततो मन्दतराय कोलंकोलो; ततो मन्दतराय सत्तक्खत्तुपरमोति.

एकच्चो हि सोतापन्नो वट्टज्झासयो होति, वट्टाभिरतो, पुनप्पुनं वट्टस्मिंयेव विचरति सन्दिस्सति. अनाथपिण्डिको सेट्ठि, विसाखा उपासिका, चूळरथमहारथा देवपुत्ता, अनेकवण्णो देवपुत्तो, सक्को देवराजा, नागदत्तो देवपुत्तोति इमे हि एत्तका जना वट्टज्झासया वट्टाभिरता आदितो पट्ठाय छ देवलोके सोधेत्वा अकनिट्ठे ठत्वा परिनिब्बायिस्सन्ति, इमे इध न गहिता. न केवलञ्चिमे; योपि मनुस्सेसुयेव सत्तक्खत्तुं संसरित्वा अरहत्तं पापुणाति, योपि देवलोके निब्बत्तो देवेसुयेव सत्तक्खत्तुं अपरापरं संसरित्वा अरहत्तं पापुणाति, इमेपि इध न गहिता. मिस्सकभववसेनेव पनेत्थ सत्तक्खत्तुपरमकोलंकोला मानुसकभवनिब्बत्तकोयेव च एकबीजी गहितोति वेदितब्बो. तत्थ एकेको दुक्खापटिपदादिवसेन चतुब्बिधभावं आपज्जति. सद्धाधुरेनेव चत्तारो सत्तक्खत्तुपरमा, चत्तारो कोलंकोला, चत्तारो एकबीजिनोति द्वादस होन्ति. सचे पञ्ञाय सक्का निब्बत्तेतुं, ‘अहं लोकुत्तरं धम्मं निब्बत्तेस्सामी’ति एवं पञ्ञं धुरं कत्वा सत्तक्खत्तुपरमादिभावं पत्तापि पटिपदावसेन द्वादसेवाति इमे चतुवीसति सोतापन्ना इहट्ठकनिज्झानिकवसेनेव इमस्मिं ठाने कथिताति वेदितब्बा.

३४. सकदागामिनिद्देसे – पटिसन्धिवसेन सकिं आगच्छतीति सकदागामी. सकिदेवाति एकवारंयेव. इमं लोकं आगन्त्वाति इमिना पञ्चसु सकदागामीसु चत्तारो वज्जेत्वा एकोव गहितो. एकच्चो हि इध सकदागामिफलं पत्वा इधेव परिनिब्बायति, एकच्चो इध पत्वा देवलोके परिनिब्बायति, एकच्चो देवलोके पत्वा तत्थेव परिनिब्बायति, एकच्चो देवलोके पत्वा इधूपपज्जित्वा परिनिब्बायति – इमे चत्तारोपि इध न गहिता. यो पन इध पत्वा देवलोके यावतायुकं वसित्वा पुन इधूपपज्जित्वा परिनिब्बायति – अयं एकोव इध गहितोति वेदितब्बो. सेसमेत्थ यं वत्तब्बं सिया तं सब्बं हेट्ठा धम्मसङ्गहट्ठकथायं लोकुत्तरकुसलनिद्देसे वुत्तमेव. इमस्स पन सकदागामिनो एकबीजिना सद्धिं किं नानाकरणन्ति? एकबीजिस्स एकाव पटिसन्धि, सकदागामिस्स द्वे पटिसन्धियो – इदं नेसं नानाकरणन्ति.

३५. अनागामिनिद्देसे – ओरम्भागियानं संयोजनानन्ति ओरं वुच्चति कामधातु. यस्स इमानि पञ्च बन्धनानि अप्पहीनानि होन्ति, सो भवग्गे निब्बत्तोपि गिलितबळिसो मच्छो विय दीघसुत्तकेन पादे बद्धकाको विय तेहि बन्धनेहि आकड्ढियमानो कामधातुयंयेव पवत्ततीति पञ्च बन्धनानि ओरम्भागियानीति वुच्चन्ति. हेट्ठाभागियानि हेट्ठाकोट्ठासिकानीति अत्थो. परिक्खयाति तेसं बन्धनानं परिक्खयेन. ओपपातिकोति उपपातयोनिको. इमिनास्स गब्भसेय्या पटिक्खित्ता. तत्थ परिनिब्बायीति तत्थ सुद्धावासलोके परिनिब्बायिता. अनावत्तिधम्मो तस्मा लोकाति पटिसन्धिग्गहणवसेन तस्मा लोका इध अनावत्तनसभावो. बुद्धदस्सनथेरदस्सनधम्मस्सवनानं पनत्थायस्स आगमनं अनिवारितं. अयं वुच्चतीति अयं एवंविधो पुग्गलो पटिसन्धिवसेन पुन अनागमनतो अनागामी नाम वुच्चति.

३६. अन्तरापरिनिब्बायिनिद्देसे – उपपन्नं वा समनन्तराति उपपन्नसमनन्तरा वा हुत्वा. अप्पत्तं वा वेमज्झं आयुप्पमाणन्ति आयुप्पमाणं वेमज्झं अप्पत्तं वा हुत्वा अरियमग्गं सञ्जनेतीति अत्थो. वासद्दविकप्पतो पन वेमज्झं पत्तन्तिपि अत्थो वेदितब्बो. एवं तयो अन्तरापरिनिब्बायिनो सिद्धा होन्ति. उपरिट्ठिमानं संयोजनानन्ति उपरि पञ्चन्नं उद्धम्भागियसंयोजनानं अट्ठन्नं वा किलेसानं. पहानायाति एतेसं पजहनत्थाय मग्गं सञ्जनेति. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो आयुवेमज्झस्स अन्तरायेव परिनिब्बायनतो अन्तरापरिनिब्बायीति वुच्चति.

३७. उपहच्चपरिनिब्बायिनिद्देसे – अतिक्कमित्वा वेमज्झं आयुप्पमाणन्ति आयुप्पमाणं वेमज्झं अतिक्कमित्वा. उपहच्च वा कालकिरियन्ति उपगन्त्वा कालकिरियं. आयुक्खयस्स आसन्ने ठत्वाति अत्थो. अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो अविहेसु ताव कप्पसहस्सप्पमाणस्स आयुनो पञ्चकप्पसतसङ्खातं वेमज्झं अतिक्कमित्वा छट्ठे वा कप्पसते सत्तमट्ठमनवमानं वा अञ्ञतरस्मिं दसमेयेव वा कप्पसते ठत्वा अरहत्तं पत्वा किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायनतो उपहच्चपरिनिब्बायीति वुच्चति.

३८. असङ्खारससङ्खारपरिनिब्बायिनिद्देसेसु – असङ्खारेन अप्पदुक्खेन अधिमत्तपयोगं अकत्वाव किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बानधम्मोति असङ्खारपरिनिब्बायी. ससङ्खारेन दुक्खेन कसिरेन अधिमत्तपयोगं कत्वाव किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायनधम्मोति ससङ्खारपरिनिब्बायी.

४०. उद्धंसोतनिद्देसे – उद्धं वाहिभावेन उद्धमस्स तण्हासोतं वट्टसोतं वाति उद्धंसोतो. उद्धं वा गन्त्वा पटिलभितब्बतो उद्धमस्स मग्गसोतन्ति उद्धंसोतो. अकनिट्ठं गच्छतीति अकनिट्ठगामी. अविहा चुतो अतप्पं गच्छतीतिआदीसु अविहे कप्पसहस्सं वसन्तो अरहत्तं पत्तुं असक्कुणित्वा अतप्पं गच्छति. तत्रापि द्वे कप्पसहस्सानि वसन्तो अरहत्तं पत्तुं असक्कुणित्वा सुदस्सं गच्छति. तत्रापि चत्तारि कप्पसहस्सानि वसन्तो अरहत्तं पत्तुं असक्कुणित्वा सुदस्सिं गच्छति. तत्रापि अट्ठ कप्पसहस्सानि वसन्तो अरहत्तं पत्तुं असक्कुणित्वा अकनिट्ठं गच्छति. तत्थ वसन्तो अरियमग्गं सञ्जनेतीति अत्थो.

इमेसं पन अनागामीनं पभेदजाननत्थं उद्धंसोतो अकनिट्ठगामीचतुक्कं वेदितब्बं. तत्थ यो अविहतो पट्ठाय चत्तारो देवलोके सोधेत्वा अकनिट्ठं गन्त्वा परिनिब्बायति अयं उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी नाम. यो पन हेट्ठा तयो देवलोके सोधेत्वा सुदस्सीदेवलोके ठत्वा परिनिब्बायति – अयं उद्धंसोतो, न अकनिट्ठगामी नाम. यो पन इतो अकनिट्ठमेव गन्त्वा परिनिब्बायति, अयं न उद्धंसोतो, अकनिट्ठगामी नाम. यो पन हेट्ठा चतूसु देवलोकेसु तत्थ तत्थेव परिनिब्बायति, अयं न उद्धंसोतो, न अकनिट्ठगामी नामाति. एवमेते अट्ठचत्तालीस अनागामिनो होन्ति.

कथं? अविहे ताव तयो अन्तरापरिनिब्बायिनो, एको उपहच्चपरिनिब्बायी, एको उद्धंसोतो ते असङ्खारपरिनिब्बायिनो पञ्च, ससङ्खारपरिनिब्बायिनो पञ्चाति दस होन्ति. तथा अतप्पासुदस्सासुदस्सीसूति चत्तारो दसका चत्तालीसं. अकनिट्ठे पन उद्धंसोतो नत्थि. तयो पन अन्तरापरिनिब्बायिनो, एको उपहच्चपरिनिब्बायी. ते असङ्खारपरिनिब्बायिनो चत्तारो, ससङ्खारपरिनिब्बायिनो चत्तारोति अट्ठ. एवं अट्ठचत्तालीसं होन्ति.

ते सब्बेपि पपटिकोपमाय दीपिता – दिवसं सन्तत्तानम्पि हि आरकण्टकविप्फलिकनखच्छेदनानं अयोमुखे हञ्ञमाने पपटिका उप्पज्जित्वाव निब्बायति – एवरूपो पठमो अन्तरापरिनिब्बायी वेदितब्बो. कस्मा? उप्पन्नसमनन्तराव किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायनतो. ततो महन्ततरे अयोमुखे हञ्ञमाने पपटिका आकासं उल्लङ्घित्वा निब्बायति – एवरूपो दुतियो अन्तरापरिनिब्बायी दट्ठब्बो. कस्मा? वेमज्झं अप्पत्वा परिनिब्बायनतो. ततो महन्ततरे अयोमुखे हञ्ञमाने पपटिका आकासं उल्लङ्घित्वा निवत्तमाना पथवियं अनुपहच्चतला हुत्वा परिनिब्बायति – एवरूपो ततियो अन्तरापरिनिब्बायी दट्ठब्बो. कस्मा? वेमज्झं पत्वा अनुपहच्च परिनिब्बायनतो. ततो महन्ततरे अयोमुखे हञ्ञमाने पपटिका आकासं उल्लङ्घित्वा पथवियं पतित्वा उपहच्चतला हुत्वा निब्बायति – एवरूपो उपहच्चपरिनिब्बायी वेदितब्बो. कस्मा? कालकिरियं उपगन्त्वा आयुगतिं खेपेत्वा परिनिब्बायनतो. ततो महन्ततरे अयोमुखे हञ्ञमाने पपटिका परित्ते तिणकट्ठे पतित्वा तं परित्तं तिणकट्ठं झापेत्वा निब्बायति – एवरूपो असङ्खारपरिनिब्बायी वेदितब्बो. कस्मा? अप्पयोगेन लहुसाय गतिया परिनिब्बायनतो. ततो महन्ततरे अयोमुखे हञ्ञमाने पपटिका विपुले तिणकट्ठपुञ्जे पतित्वा तं विपुलं तिणकट्ठपुञ्जं झापेत्वा निब्बायति – एवरूपो ससङ्खारपरिनिब्बायी वेदितब्बो. कस्मा? सप्पयोगेन अलहुसाय गतिया परिनिब्बायनतो. अपरा महन्तेसु तिणकट्ठपुञ्जेसु पतति, तत्थ महन्तेसु तिणकट्ठपुञ्जेसु झायमानेसु वीतच्चितङ्गारो वा जाला वा उप्पतित्वा कम्मारसालं झापेत्वा गामनिगमनगररट्ठं झापेत्वा समुद्दन्तं पत्वा निब्बायति – एवरूपो उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी दट्ठब्बो. कस्मा? अनेकभवबीजविप्फारं फुस्स फुस्स ब्यन्तीकत्वा परिनिब्बायनतो. यस्मा पन आरकण्टकादिभेदं खुद्दकम्पि महन्तम्पि अयोकपालमेव, तस्मा सुत्ते सब्बवारेसु अयोकपालन्त्वेव वुत्तं (अ. नि. ७.५५). यथाह –

‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – ‘नो चस्स, नो च मे सिया, न भविस्सति, न मे भविस्सति, यदत्थि यं भूतं, तं पजहामी’’’ति उपेक्खं पटिलभति. सो भवे न रज्जति, सम्भवे न रज्जति, अत्थुत्तरि पदं सन्तं सम्मप्पञ्ञाय पस्सति. तञ्च ख्वस्स पदं न सब्बेन सब्बं सच्छिकतं होति. तस्स न सब्बेन सब्बं मानानुसयो पहीनो होति, न सब्बेन सब्बं भवरागानुसयो पहीनो होति, न सब्बेन सब्बं अविज्जानुसयो पहीनो होति. सो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया अन्तरापरिनिब्बायी होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, दिवसं सन्तत्ते अयोकपाले हञ्ञमाने पपटिका निब्बत्तित्वा निब्बायेय्य; एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… अन्तरापरिनिब्बायी होति.

‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… अन्तरापरिनिब्बायी होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, दिवसं सन्तत्ते अयोकपाले हञ्ञमाने पपटिका निब्बत्तित्वा उप्पतित्वा निब्बायेय्य; एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… अन्तरापरिनिब्बायी होति.

‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… अन्तरापरिनिब्बायी होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, दिवसं सन्तत्ते अयोकपाले हञ्ञमाने पपटिका निब्बत्तित्वा उप्पतित्वा अनुपहच्च तलं निब्बायेय्य; एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… अन्तरापरिनिब्बायी होति.

‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… उपहच्चपरिनिब्बायी होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, दिवसं सन्तत्ते अयोकपाले हञ्ञमाने पपटिका निब्बत्तित्वा उप्पतित्वा उपहच्च तलं निब्बायेय्य; एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… उपहच्चपरिनिब्बायी होति.

‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… परिक्खया असङ्खारपरिनिब्बायी होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, दिवसं सन्तत्ते अयोकपाले हञ्ञमाने पपटिका निब्बत्तित्वा उप्पतित्वा परित्ते तिणपुञ्जे वा कट्ठपुञ्जे वा निपतेय्य, सा तत्थ अग्गिम्पि जनेय्य, धूमम्पि जनेय्य, अग्गिम्पि जनेत्वा धूमम्पि जनेत्वा तमेव परित्तं तिणपुञ्जं वा कट्ठपुञ्जं वा परियादियित्वा अनाहारा निब्बायेय्य; एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… परिक्खया असङ्खारपरिनिब्बायी होति.

‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… ससङ्खारपरिनिब्बायी होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, दिवसं सन्तत्ते अयोकपाले हञ्ञमाने पपटिका निब्बत्तित्वा उप्पतित्वा विपुले तिणपुञ्जे वा कट्ठपुञ्जे वा निपतेय्य, सा तत्थ अग्गिम्पि जनेय्य…पे… तमेव विपुलं तिणपुञ्जं वा कट्ठपुञ्जं वा परियादियित्वा अनाहारा निब्बायेय्य; एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… ससङ्खारपरिनिब्बायी होति.

‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… परिक्खया उद्धंसोतो होति अकनिट्ठगामी. सेय्यथापि, भिक्खवे, दिवसं सन्तत्ते अयोकपाले हञ्ञमाने पपटिका निब्बत्तित्वा उप्पतित्वा महन्ते तिणपुञ्जे वा कट्ठपुञ्जे वा निपतेय्य, सा तत्थ अग्गिम्पि जनेय्य…पे… तमेव महन्तं तिणपुञ्जं वा कट्ठपुञ्जं वा परियादियित्वा गच्छम्पि दहेय्य, दायम्पि दहेय्य, गच्छम्पि दहित्वा दायम्पि दहित्वा हरितन्तं वा पथन्तं वा सेलन्तं वा उदकन्तं वा रमणीयं वा भूमिभागं आगम्म अनाहारा निब्बायेय्य; एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु एवं पटिपन्नो होति – नो चस्स…पे… परिक्खया उद्धंसोतो होति अकनिट्ठगामी’’ति (अ. नि. ७.५५).

४१-४४. सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नादिनिद्देसा उत्तानत्थाव. अयं वुच्चति पुग्गलो अरहाति एत्थ पन द्वादस अरहन्तो वेदितब्बा. कथं? तयो हि विमोक्खा – सुञ्ञतो, अनिमित्तो, अप्पणिहितोति. तत्थ सुञ्ञतविमोक्खेन विमुत्तखीणासवो पटिपदावसेन चतुब्बिधो होति; तथा अनिमित्तअप्पणिहितविमोक्खेहीति – एवं द्वादस अरहन्तो वेदितब्बा. इति इमे द्वादस अरहन्तो विय द्वादसेव सकदागामिनो, चतुवीसति सोतापन्ना, अट्ठचत्तालीस अनागामिनोति एत्तका पुग्गला इतो मुच्चित्वा बहिद्धा नुप्पज्जन्ति, इमस्मिञ्ञेव सब्बञ्ञुबुद्धसासने उप्पज्जन्तीति.

एककनिद्देसवण्णना.