५. पञ्चमनयो असङ्गहितेनअसङ्गहितपदवण्णना

१९३. इदानि असङ्गहितेन असङ्गहितपदं भाजेतुं रूपक्खन्धेनातिआदि आरद्धं. तत्थ यं खन्धादीहि असङ्गहितेन खन्धादिवसेन असङ्गहितं, पुन तस्सेव खन्धादीहि असङ्गहं पुच्छित्वा विस्सज्जनं कतं. तं पञ्चक्खन्धग्गाहकेसु दुक्खसच्चादीसु विञ्ञाणेन सद्धिं सुखुमरूपग्गाहकेसु अनिदस्सनअप्पटिघादीसु च पदेसु न युज्जति. तादिसेन हि पदेन निब्बानं खन्धसङ्गहमत्तं न गच्छेय्य. सेसा खन्धादीहि असङ्गहितधम्मा नाम नत्थि. तस्मा तथारूपानि पदानि इमस्मिं वारे न गहितानि. यानि पन पञ्चक्खन्धे विञ्ञाणञ्च सुखुमरूपेन सद्धिं एकतो न दीपेन्ति, तानि इध गहितानि. तेसं इदमुद्दानं –

‘‘सब्बे खन्धा तथायतनधातुयो सच्चतो तयो;

इन्द्रियानिपि सब्बानि, तेवीसति पटिच्चतो.

‘‘परतो सोळस पदा, तेचत्तालीसकं तिके;

गोच्छके सत्तति द्वे च, सत्त चूळन्तरे पदा.

‘‘महन्तरे पदा वुत्ता, अट्ठारस ततो परं;

अट्ठारसेव ञातब्बा, सेसा इध न भासिता’’ति.

पञ्हा पनेत्थ सदिसविस्सज्जनानं वसेन समोधानेत्वा कतिहि सद्धिं सब्बेपि चतुत्तिंस होन्ति. तत्थ यं पुच्छाय उद्धटं पदं, तदेव येहि खन्धादीहि असङ्गहितं, ते धम्मे सन्धाय एकेन खन्धेनातिआदि वुत्तं.

तत्रायं नयो – रूपक्खन्धेन हि चत्तारो खन्धा निब्बानञ्च खन्धसङ्गहेन असङ्गहिता. आयतनधातुसङ्गहेन पन ठपेत्वा विञ्ञाणं अवसेसा सङ्गहिताति विञ्ञाणमेव तीहिपि खन्धसङ्गहादीहि असङ्गहितं नाम. पुन तेन विञ्ञाणेन सद्धिं निब्बानेन चत्तारो खन्धा खन्धादिसङ्गहेन असङ्गहिता. ते सब्बेपि पुन विञ्ञाणेनेव खन्धादिसङ्गहेन असङ्गहिताति एकेन खन्धेन, एकेनायतनेन, सत्तहि धातूहि असङ्गहिता नाम होन्ति. अथ वा – यदेतं रूपक्खन्धेन विञ्ञाणमेव तीहि खन्धादिसङ्गहेहि असङ्गहितं, तेहिपि विञ्ञाणधम्मेहि ते रूपधम्माव तीहि सङ्गहेहि असङ्गहिता. पुन ते रूपधम्मा विञ्ञाणेनेव तीहि सङ्गहेहि असङ्गहिता. विञ्ञाणञ्च खन्धतो एको विञ्ञाणक्खन्धो होति, आयतनतो एकं मनायतनं, धातुतो सत्त विञ्ञाणधातुयो. तस्मा ‘‘एकेन खन्धेना’’तिआदि वुत्तं. इमिना उपायेन सब्बत्थ यं पुच्छाय उद्धटं पदं, तदेव येहि धम्मेहि खन्धादिवसेन असङ्गहितं, तेसं धम्मानं वसेन खन्धादयो वेदितब्बा. तत्थ दुतियपञ्हे ताव – रूपविञ्ञाणानं वसेन वेदितब्बा. वेदनादयो हि रूपविञ्ञाणेहेव खन्धादिसङ्गहेन असङ्गहिता. ते च द्वे खन्धा एकादसायतनानि सत्तरस धातुयो होन्ति.

१९५. ततियपञ्हे – विञ्ञाणं रूपादीहि चतूहि असङ्गहितन्ति तेसं वसेन खन्धादयो वेदितब्बा.

१९६. चतुत्थपञ्हे – चक्खायतनं वेदनादीहि चतूहीति इमिना नयेन सब्बत्थ खन्धादयो वेदितब्बा. परियोसाने – रूपञ्च धम्मायतनन्ति उद्दानगाथाय दस्सितधम्मायेव अञ्ञेनाकारेन सङ्खिपित्वा दस्सिताति.

असङ्गहितेनअसङ्गहितपदवण्णना.