तिकनिक्खेपकथा

९८५. एत्तावता कुसलत्तिको सब्बेसं कुसलादिधम्मानं पदभाजननयेन वित्थारितो होति. यस्मा पन य्वायं कुसलत्तिकस्स विभजननयो वुत्तो, सेसतिकदुकानम्पि एसेव विभजननयो होति – यथा हि एत्थ, एवं ‘कतमे धम्मा सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता? यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं रूपारम्मणं वा…पे… ये वा पन तस्मिं समये अञ्ञेपि अत्थि पटिच्चसमुप्पन्ना अरूपिनो धम्मा ठपेत्वा वेदनाखन्धं, इमे धम्मा सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता’तिआदिना अनुक्कमेन सब्बतिकदुकेसु सक्का पण्डितेहि विभाजननयं सल्लक्खेतुं – तस्मा तं वित्थारदेसनं निक्खिपित्वा, अञ्ञेन नातिसङ्खेपनातिवित्थारनयेन सब्बतिकदुकधम्मविभागं दस्सेतुं कतमे धम्मा कुसलाति निक्खेपकण्डं आरद्धं. चित्तुप्पादकण्डञ्हि वित्थारदेसना, अट्ठकथाकण्डं सङ्खेपदेसना. इदं पन निक्खेपकण्डं चित्तुप्पादकण्डं उपादाय सङ्खेपो, अट्ठकथाकण्डं उपादाय वित्थारोति सङ्खित्तवित्थारधातुकं होति. तयिदं, वित्थारदेसनं निक्खिपित्वा देसितत्तापि, हेट्ठा वुत्तकारणवसेनापि, निक्खेपकण्डं नामाति वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं –

मूलतो खन्धतो चापि, द्वारतो चापि भूमितो;

अत्थतो धम्मतो चापि, नामतो चापि लिङ्गतो;

निक्खिपित्वा देसितत्ता, निक्खेपोति पवुच्चतीति.

इदञ्हि तीणि कुसलमूलानीतिआदिना नयेन मूलतो निक्खिपित्वा देसितं. तंसम्पयुत्तो वेदनाक्खन्धोति खन्धतो. तंसमुट्ठानं कायकम्मन्ति द्वारतो. कायद्वारप्पवत्तञ्हि कम्मं कायकम्मन्ति वुच्चति. सुखभूमियं, कामावचरेति भूमितो निक्खिपित्वा देसितं. तत्थ तत्थ अत्थधम्मनामलिङ्गानं वसेन देसितत्ता अत्थादीहि निक्खिपित्वा देसितं नामाति वेदितब्बं.

तत्थ कुसलपदनिद्देसे ताव तीणीति गणनपरिच्छेदो. कुसलानि च तानि मूलानि च, कुसलानं वा धम्मानं हेतुपच्चयपभवजनकसमुट्ठाननिब्बत्तकट्ठेन मूलानीति कुसलमूलानि. एवं अत्थवसेन दस्सेत्वा इदानि नामवसेन दस्सेतुं अलोभो अदोसो अमोहोति आह. एत्तावता यस्मा मूलेन मुत्तं कुसलं नाम नत्थि, तस्मा चतुभूमककुसलं तीहि मूलेहि परियादियित्वा दस्सेसि धम्मराजा. तंसम्पयुत्तोति तेहि अलोभादीहि सम्पयुत्तो. तत्थ अलोभेन सम्पयुत्ते सङ्खारक्खन्धे, अदोसामोहापि अलोभेन सम्पयुत्तसङ्खारक्खन्धगणनंयेव गच्छन्ति. सेसद्वयवसेन सम्पयोगेपि एसेव नयो. इति चतुभूमककुसलं पुन तंसम्पयुत्तकचतुक्खन्धवसेन परियादियित्वा दस्सेसि धम्मराजा. तंसमुट्ठानन्ति तेहि अलोभादीहि समुट्ठितं. इमिनापि नयेन तदेव चतुभूमिककुसलं तिण्णं कम्मद्वारानं वसेन परियादियित्वा दस्सेसि धम्मराजा. एवं ताव कुसलं तीसु ठानेसु परियादियित्वा दस्सितं.

९८६. अकुसलेपि एसेव नयो. द्वादसन्नञ्हि अकुसलचित्तानं एकम्पि मूलेन मुत्तं नाम नत्थीति मूलेन परियादियित्वा दस्सेसि धम्मराजा. तंसम्पयुत्तचतुक्खन्धतो च उद्धं अकुसलं नाम नत्थीति तानेव द्वादस अकुसलचित्तानि चतुक्खन्धवसेन परियादियित्वा दस्सेसि. धम्मराजा कायकम्मादिवसेन पन नेसं पवत्तिसब्भावतो कम्मद्वारवसेन परियादियित्वा दस्सेसि धम्मराजा. यं पनेत्थ तदेकट्ठा च किलेसातिआदि वुत्तं, तत्थ एकस्मिं चित्ते पुग्गले वा ठितन्ति ‘एकट्ठं’. तत्थ एकस्मिं चित्ते ठितं सहजेकट्ठं नाम होति. एकस्मिं पुग्गले ठितं पहानेकट्ठं नाम. तेन लोभादिना अञ्ञेन वा तत्थ तत्थ निद्दिट्ठेन सह एकस्मिं ठितन्ति तदेकट्ठं. तत्थ ‘कतमे धम्मा संकिलिट्ठसंकिलेसिका? तीणि अकुसलमूलानि – लोभो दोसो मोहो, तदेकट्ठा च किलेसा’ति संकिलिट्ठत्तिके; ‘कतमे धम्मा हीना? तीणि अकुसलमूलानि – लोभो दोसो मोहो, तदेकट्ठा च किलेसा’ति हीनत्तिके ‘कतमे धम्मा अकुसला? तीणि अकुसलमूलानि – लोभो दोसो मोहो, तदेकट्ठा च किलेसा’ति इमस्मिं कुसलत्तिके; ‘कतमे धम्मा संकिलिट्ठा? तीणि अकुसलमूलानि – लोभो दोसो मोहो, तदेकट्ठा च किलेसा’ति किलेसगोच्छके ‘कतमे धम्मा सरणा? तीणि अकुसलमूलानि – लोभो दोसो मोहो, तदेकट्ठा च किलेसाति सरणदुके’ति – इमेसु एत्तकेसु ठानेसु ‘सहजेकट्ठं’ आगतं.

दस्सनेनपहातब्बत्तिके पन ‘इमानि तीणि संयोजनानि, तदेकट्ठा च किलेसा’ति, दस्सनेनपहातब्बहेतुकत्तिकेपि ‘इमानि तीणि संयोजनानि, तदेकट्ठा च किलेसा’ति, पुन तत्थेव तीणि संयोजनानि – सक्कायदिट्ठि विचिकिच्छा सीलब्बतपरामासो, इमे धम्मा दस्सनेनपहातब्बा; तदेकट्ठो लोभो दोसो मोहो, इमे धम्मा दस्सनेनपहातब्बहेतू; तदेकट्ठा च किलेसा तंसम्पयुत्तो वेदनाखन्धो…पे… विञ्ञाणक्खन्धो, तंसमुट्ठानं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं, इमे धम्मा दस्सनेनपहातब्बहेतुकाति; सम्मप्पधानविभङ्गे ‘‘तत्थ कतमे पापका अकुसला धम्मा? तीणि अकुसलमूलानि – लोभो दोसो मोहो, तदेकट्ठा च किलेसा’’ति (विभ. ३९१) – इमेसु पन एत्तकेसु ठानेसु ‘पहानेकट्ठं’ आगतन्ति वेदितब्बं.

९८७. अब्याकतपदनिद्देसो उत्तानत्थोयेवाति. इमस्मिं तिके तीणि लक्खणानि तिस्सो पञ्ञत्तियो कसिणुग्घाटिमाकासं अजटाकासं आकिञ्चञ्ञायतनस्स आरम्मणं निरोधसमापत्ति च न लब्भतीति वुत्तं.

९८८. वेदनात्तिकनिद्देसे सुखभूमियन्ति एत्थ यथा तम्बभूमि कण्हभूमीति तम्बकण्हभूमियोव वुच्चन्ति, एवं सुखम्पि सुखभूमि नाम. यथा उच्छुभूमि सालिभूमीति उच्छुसालीनं उप्पज्जनट्ठानानि वुच्चन्ति, एवं सुखस्स उप्पज्जनट्ठानं चित्तम्पि सुखभूमि नाम. तं इध अधिप्पेतं. यस्मा पन सा कामावचरे वा होति, रूपावचरादीसु वा, तस्मास्सा तं पभेदं दस्सेतुं कामावचरेतिआदि वुत्तं. सुखवेदनं ठपेत्वाति या सा सुखभूमियं सुखवेदना, तं ठपेत्वा. तंसम्पयुत्तोति ताय ठपिताय सुखवेदनाय सम्पयुत्तो. सेसपदद्वयेपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बोति.

इमस्मिं तिके तिस्सो वेदना, सब्बं रूपं, निब्बानन्ति इदम्पि न लब्भति. अयञ्हि तिको कुसलत्तिके च अलब्भमानेहि इमेहि च तीहि कोट्ठासेहि मुत्तको नाम. इतो परेसु पन तिकदुकेसु पाळितो च अत्थतो च यं वत्तब्बं सिया तं सब्बं पदानुक्कमेन मातिकाकथायञ्चेव कुसलादीनं निद्देसे च वुत्तमेव. यं पन यत्थ विसेसमत्तं तदेव वक्खाम.

९९१. तत्थ विपाकत्तिके ताव किञ्चापि अरूपधम्मा विय रूपधम्मापि कम्मसमुट्ठाना अत्थि, अनारम्मणत्ता पन ते कम्मसरिक्खका न होन्तीति सारम्मणा अरूपधम्माव कम्मसरिक्खकत्ता विपाकाति वुत्ता, बीजसरिक्खकं फलं विय. सालिबीजस्मिञ्हि वपिते अङ्कुरपत्तादीसु निक्खन्तेसुपि सालिफलन्ति न वुच्चति. यदा पन सालिसीसं पक्कं होति परिणतं, तदा बीजसरिक्खको सालि एव सालिफलन्ति वुच्चति. अङ्कुरपत्तादीनि पन बीजजातानि बीजतो निब्बत्तानीति वुच्चन्ति, एवमेव रूपम्पि कम्मजन्ति वा उपादिण्णन्ति वा वत्तुं वट्टति.

९९४. उपादिण्णत्तिके किञ्चापि खीणासवस्स खन्धा ‘अम्हाकं मातुलत्थेरो अम्हाकं चूळपितुत्थेरो’ति वदन्तानं परेसं उपादानस्स पच्चया होन्ति, मग्गफलनिब्बानानि पन अग्गहितानि अपरामट्ठानि अनुपादिण्णानेव. तानि हि, यथा दिवसं सन्तत्तो अयोगुळो मक्खिकानं अभिनिसीदनस्स पच्चयो न होति, एवमेव तेजुस्सदत्ता तण्हामानदिट्ठिवसेन गहणस्स पच्चया न होन्ति. तेन वुत्तं – इमे धम्मा अनुपादिण्णअनुपादानियाति.

९९८. असंकिलिट्ठअसंकिलेसिकेसुपि एसेव नयो.

१०००. वितक्कत्तिके वितक्कसहजातेन विचारेन सद्धिं कुसलत्तिके अलब्भमानाव न लब्भन्ति.

१००३. पीतिसहगतत्तिके पीतिआदयो अत्तना सहजातधम्मानं पीतिसहगतादिभावं दत्वा सयं पिट्ठिवट्टका जाता. इमस्मिञ्हि तिके द्वे दोमनस्ससहगतचित्तुप्पादा दुक्खसहगतं कायविञ्ञाणं उपेक्खावेदना रूपं निब्बानन्ति – इदम्पि न लब्भति. अयञ्हि तिको कुसलत्तिके च अलब्भमानेहि इमेहि च पञ्चहि कोट्ठासेहि मुत्तको नाम.

१००६. दस्सनेनपहातब्बत्तिके सञ्ञोजनानीति बन्धनानि. सक्कायदिट्ठीति विज्जमानट्ठेन सति खन्धपञ्चकसङ्खाते काये; सयं वा सती तस्मिं काये दिट्ठीति ‘सक्कायदिट्ठि’. सीलेन सुज्झितुं सक्का, वतेन सुज्झितुं सक्का, सीलवतेहि सुज्झितुं सक्काति गहितसमादानं पन सीलब्बतपरामासो नाम.

१००७. इधाति देसापदेसे निपातो. स्वायं कत्थचि लोकं उपादाय वुच्चति. यथाह – ‘‘इध तथागतो लोके उप्पज्जती’’ति (दी. नि. १.१८९). कत्थचि सासनं. यथाह – ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो इध दुतियो समणो’’ति (म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१). कत्थचि ओकासं. यथाह –

‘‘इधेव तिट्ठमानस्स, देवभूतस्स मे सतो;

पुनरायु च मे लद्धो, एवं जानाहि मारिसा’’ति. (दी. नि. २.३६९);

कत्थचि पदपूरणमत्तमेव. यथाह – ‘‘इधाहं, भिक्खवे, भुत्तावी अस्सं पवारितो’’ति (म. नि. १.३०). इध पन लोकं उपादाय वुत्तोति वेदितब्बो.

अस्सुतवा पुथुज्जनोति एत्थ पन ‘आगमाधिगमाभावा ञेय्यो अस्सुतवा इति’. यस्स हि खन्धधातुआयतनपच्चयाकारसतिपट्ठानादीसु उग्गहपरिपुच्छाविनिच्छयरहितत्ता दिट्ठिपटिसेधको नेव ‘आगमो’, पटिपत्तिया अधिगन्तब्बस्स अनधिगतत्ता नेव ‘अधिगमो’ अत्थि, सो ‘आगमाधिगमाभावा ञेय्यो अस्सुतवा इति’. स्वायं –

पुथूनं जननादीहि, कारणेहि पुथुज्जनो;

पुथुज्जनन्तोगधत्ता, पुथुवायं जनो इति. (दी. नि. अट्ठ. १.७; म. नि. अट्ठ. १.२; अ. नि. अट्ठ. १.१.५१; पटि. म. अट्ठ. २.१.१३०; चूळनि. अट्ठ. ८८; नेत्ति. अट्ठ. ५६);

सो हि पुथूनं नानप्पकारानं किलेसादीनं जननादीहि कारणेहि पुथुज्जनो. यथाह – ‘‘पुथु किलेसे जनेन्तीति पुथुज्जना. पुथु अविहतसक्कायदिट्ठिकाति पुथुज्जना. पुथु सत्थारानं मुखुल्लोकिकाति पुथुज्जना. पुथु सब्बगतीहि अवुट्ठिताति पुथुज्जना. पुथु नानाभिसङ्खारे अभिसङ्खरोन्तीति पुथुज्जना. पुथु नानाओघेहि वुय्हन्तीति पुथुज्जना. पुथु नानासन्तापेहि सन्तप्पन्तीति पुथुज्जना. पुथु नानापरिळाहेहि परिडय्हन्तीति पुथुज्जना. पुथु पञ्चसु कामगुणेसु रत्ता गिद्धा गधिता मुच्छिता अज्झोसन्ना लग्गा लग्गिता पलिबुद्धाति पुथुज्जना. पुथु पञ्चहि नीवरणेहि आवुता निवुता ओवुता पिहिता पटिच्छन्ना पटिकुज्जिताति पुथुज्जना’’ति (महानि. ९४). पुथूनं वा गणनपथमतीतानं अरियधम्मपरम्मुखानं नीचधम्मसमाचारानं जनानं अन्तोगधत्तापि पुथुज्जना. पुथु वा अयं – विसुंयेव सङ्ख्यं गतो, विसंसट्ठो सीलसुतादिगुणयुत्तेहि अरियेहि – जनोतिपि पुथुज्जनो. एवमेतेहि ‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’ति द्वीहि पदेहि ये ते –

‘‘दुवे पुथुज्जना वुत्ता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना;

अन्धो पुथुज्जनो एको, कल्याणेको पुथुज्जनो’’ति. (दी. नि. अट्ठ. १.७; अ. नि. अट्ठ. १.१.५१; पटि. म. अट्ठ. २.१.१३०; चूळनि. अट्ठ. ८८);

द्वे पुथुज्जना वुत्ता, तेसु अन्धपुथुज्जनो वुत्तो होतीति वेदितब्बो.

अरियानं अदस्सावीतिआदीसु अरियाति आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये इरियनतो, सदेवकेन लोकेन च अरणीयतो बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च बुद्धसावका च वुच्चन्ति. बुद्धा एव वा इध अरिया. यथाह – ‘‘सदेवके, भिक्खवे, लोके…पे… तथागतो अरियोति वुच्चती’’ति (सं. नि. ५.१०९८).

सप्पुरिसाति एत्थ पन पच्चेकबुद्धा तथागतसावका च सप्पुरिसाति वेदितब्बा. ते हि लोकुत्तरगुणयोगेन सोभना पुरिसाति सप्पुरिसा. सब्बेव वा एते द्वेधापि वुत्ता. बुद्धापि हि अरिया च सप्पुरिसा च पच्चेकबुद्धा बुद्धसावकापि. यथाह –

‘‘यो वे कतञ्ञू कतवेदि धीरो,

कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होति;

दुखितस्स सक्कच्च करोति किच्चं,

तथाविधं सप्पुरिसं वदन्ती’’ति. (जा. २.१७.७८);

‘कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होती’ति एत्तावता हि बुद्धसावको वुत्तो. कतञ्ञुतादीहि पच्चेकबुद्धा बुद्धाति. इदानि यो तेसं अरियानं अदस्सनसीलो, न च दस्सने साधुकारी, सो अरियानं अदस्सावीति वेदितब्बो. सो चक्खुना अदस्सावी ञाणेन अदस्सावीति दुविधो. तेसु ञाणेन अदस्सावी इध अधिप्पेतो. मंसचक्खुना हि दिब्बचक्खुना वा अरिया दिट्ठापि अदिट्ठाव होन्ति, तेसं चक्खूनं वण्णमत्तग्गहणतो, न अरियभावगोचरतो. सोणसिङ्गालादयोपि चक्खुना अरिये पस्सन्ति, न च ते अरियानं दस्साविनो.

तत्रिदं वत्थु – चित्तलपब्बतवासिनो किर खीणासवत्थेरस्स उपट्ठाको वुड्ढपब्बजितो एकदिवसं थेरेन सद्धिं पिण्डाय चरित्वा थेरस्स पत्तचीवरं गहेत्वा पिट्ठितो आगच्छन्तो थेरं पुच्छि – ‘अरिया नाम भन्ते कीदिसा’ति? थेरो आह – ‘इधेकच्चो महल्लको अरियानं पत्तचीवरं गहेत्वा वत्तपटिपत्तिं कत्वा सह चरन्तोपि नेव अरिये जानाति, एवंदुज्जानावुसो, अरिया’ति. एवं वुत्तेपि सो नेव अञ्ञासि. तस्मा न चक्खुना दस्सनं ‘दस्सनं’, ञाणदस्सनमेव ‘दस्सनं’. यथाह – ‘‘किं ते वक्कलि इमिना पूतिकायेन दिट्ठेन? यो खो, वक्कलि, धम्मं पस्सति, सो मं पस्सती’’ति (सं. नि. ३.८७). तस्मा चक्खुना पस्सन्तोपि, ञाणेन अरियेहि दिट्ठं अनिच्चादिलक्खणं अपस्सन्तो, अरियाधिगतञ्च धम्मं अनधिगच्छन्तो, अरियकरधम्मानं अरियभावस्स च अदिट्ठत्ता, ‘अरियानं अदस्सावी’ति वेदितब्बो.

अरियधम्मस्स अकोविदोति सतिपट्ठानादिभेदे अरियधम्मे अकुसलो. अरियधम्मे अविनीतोति, एत्थ पन

दुविधो विनयो नाम, एकमेकेत्थ पञ्चधा;

अभावतो तस्स अयं, अविनीतोति वुच्चति.

अयञ्हि संवरविनयो पहानविनयोति दुविधो विनयो. एत्थ च दुविधेपि विनये एकमेको विनयो पञ्चधा भिज्जति. संवरविनयोपि हि सीलसंवरो सतिसंवरो ञाणसंवरो खन्तिसंवरो वीरियसंवरोति पञ्चविधो. पहानविनयोपि तदङ्गपहानं विक्खम्भनपहानं समुच्छेदपहानं पटिप्पस्सद्धिपहानं निस्सरणपहानन्ति पञ्चविधो.

तत्थ ‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो’’ति (विभ. ५११) अयं सीलसंवरो. ‘‘रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जती’’ति (दी. नि. १.२१३; म. नि. १.२९५; सं. नि. ४.२३९; अ. नि. ३.१६) अयं सतिसंवरो.

‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं, (अजिताति भगवा)

सति तेसं निवारणं;

सोतानं संवरं ब्रूमि,

पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति. (सु. नि. १०४१) –

अयं ञाणसंवरो नाम. ‘‘खमो होति सीतस्स उण्हस्सा’’ति (म. नि. १.२४; अ. नि. ४.११४; ६.५८) अयं खन्तिसंवरो. ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’ति (म. नि. १.२६; अ. नि. ४.११४; ६.५८) अयं वीरियसंवरो. सब्बोपि चायं संवरो यथासकं संवरितब्बानं विनेतब्बानञ्च कायदुच्चरितादीनं संवरणतो संवरो, विनयनतो विनयोति वुच्चति. एवं ताव ‘संवरविनयो’ पञ्चधा भिज्जतीति वेदितब्बो.

तथा यं नामरूपपरिच्छेदादीसु विपस्सनाञाणेसु पटिपक्खभावतो, दीपालोकेनेव तमस्स, तेन तेन विपस्सनाञाणेन तस्स तस्स अनत्थस्स पहानं, सेय्यथिदं – नामरूपववत्थानेन सक्कायदिट्ठिया, पच्चयपरिग्गहेन अहेतुविसमहेतुदिट्ठीनं, तस्सेव अपरभागेन कङ्खावितरणेन कथंकथिभावस्स, कलापसम्मसनेन ‘अहं ममा’ति गाहस्स, मग्गामग्गववत्थानेन अमग्गे मग्गसञ्ञाय, उदयदस्सनेन उच्छेददिट्ठिया, वयदस्सनेन सस्सतदिट्ठिया, भयदस्सनेन सभये अभयसञ्ञाय, आदीनवदस्सनेन अस्सादसञ्ञाय, निब्बिदानुपस्सनाय अभिरतिसञ्ञाय, मुच्चितुकम्यताञाणेन अमुच्चितुकामताय, उपेक्खाञाणेन अनुपेक्खाय, अनुलोमेन धम्मट्ठितियं निब्बाने च पटिलोमभावस्स, गोत्रभुना सङ्खारनिमित्तग्गाहस्स पहानं, एतं ‘तदङ्गपहानं’ नाम.

यं पन उपचारप्पनाभेदेन समाधिना पवत्तिभावनिवारणतो, घटप्पहारेनेव उदकपिट्ठे सेवालस्स, तेसं तेसं नीवरणादिधम्मानं पहानं, एतं ‘विक्खम्भनपहानं’ नाम. ‘‘यं चतुन्नं अरियमग्गानं भावितत्ता तंतंमग्गवतो अत्तनो अत्तनो सन्ताने दिट्ठिगतानं पहानाया’’तिआदिना (ध. स. २७७) नयेन वुत्तस्स समुदयपक्खिकस्स किलेसगणस्स अच्चन्तं अप्पवत्तिभावेन पहानं, इदं ‘समुच्छेदपहानं’ नाम. यं पन फलक्खणे पटिप्पस्सद्धत्तं किलेसानं, एतं ‘पटिप्पस्सद्धिपहानं’ नाम. यं सब्बसङ्खतनिस्सटत्ता पहीनसब्बसङ्खतं निब्बानं, एतं ‘निस्सरणपहानं’ नाम. सब्बम्पि चेतं पहानं यस्मा चागट्ठेन पहानं, विनयनट्ठेन विनयो, तस्मा ‘पहानविनयो’ति वुच्चति. तंतंपहानवतो वा तस्स तस्स विनयस्स सम्भवतोपेतं पहानविनयोति वुच्चति. एवं पहानविनयोपि पञ्चधा भिज्जतीति वेदितब्बो.

एवमयं सङ्खेपतो दुविधो, भेदतो च दसविधो विनयो, भिन्नसंवरत्ता, पहातब्बस्स च अप्पहीनत्ता, यस्मा एतस्स अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स नत्थि, तस्मा अभावतो तस्स, अयं ‘अविनीतो’ति वुच्चतीति. एस नयो सप्पुरिसानं अदस्सावी सप्पुरिसधम्मस्स अकोविदो सप्पुरिसधम्मे अविनीतोति एत्थापि. निन्नानाकरणञ्हेतं अत्थतो. यथाह – ‘‘येव ते अरिया तेव ते सप्पुरिसा, येव ते सप्पुरिसा तेव ते अरिया. यो एव सो अरियानं धम्मो सो एव सो सप्पुरिसानं धम्मो, यो एव सो सप्पुरिसानं धम्मो सो एव सो अरियानं धम्मो. येव ते अरियविनया तेव ते सप्पुरिसविनया, येव ते सप्पुरिसविनया तेव ते अरियविनया. अरियेति वा सप्पुरिसेति वा, अरियधम्मेति वा सप्पुरिसधम्मेति वा, अरियविनयेति वा सप्पुरिसविनयेति वा, एसेसे एके एकट्ठे समे समभागे तज्जाते तञ्ञेवा’’ति.

रूपं अत्ततो समनुपस्सतीति इधेकच्चो रूपं अत्ततो समनुपस्सति – ‘यं रूपं सो अहं, यो अहं तं रूप’न्ति रूपञ्च अत्तानञ्च अद्वयं समनुपस्सति. ‘‘सेय्यथापि नाम तेलप्पदीपस्स झायतो या अच्चि सो वण्णो, यो वण्णो सा अच्चीति अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति,’’ एवमेव इधेकच्चो रूपं अत्ततो समनुपस्सतीति एवं रूपं अत्ताति दिट्ठिपस्सनाय पस्सति. रूपवन्तं वा अत्तानन्ति ‘अरूपं अत्ता’ति गहेत्वा, छायावन्तं रुक्खं विय, तं रूपवन्तं समनुपस्सति. अत्तनि वा रूपन्ति ‘अरूपमेव अत्ता’ति गहेत्वा, पुप्फम्हि गन्धं विय, अत्तनि रूपं समनुपस्सति. रूपस्मिं वा अत्तानन्ति ‘अरूपमेव अत्ता’ति गहेत्वा, करण्डके मणिं विय, अत्तानं रूपस्मिं समनुपस्सति. वेदनादीसुपि एसेव नयो.

तत्थ ‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’ति सुद्धरूपमेव अत्ताति कथितं. ‘रूपवन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा रूपं, रूपस्मिं वा अत्तानं; वेदनं अत्ततो समनुपस्सति… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’ति इमेसु सत्तसु ठानेसु ‘अरूपं अत्ता’ति कथितं. वेदनावन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा वेदनं, वेदनाय वा अत्तानन्ति एवं चतूसु खन्धेसु तिण्णं तिण्णं वसेन द्वादससु ठानेसु ‘रूपारूपमिस्सको अत्ता’ कथितो. तत्थ ‘रूपं अत्ततो समनुपस्सति वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’ति इमेसु पञ्चसु ठानेसु उच्छेददिट्ठि कथिता. अवसेसेसु सस्सतदिट्ठि. एवमेत्थ पन्नरस भवदिट्ठियो पञ्च विभवदिट्ठियो होन्ति. ता सब्बापि मग्गावरणा, न सग्गावरणा, पठममग्गवज्झाति वेदितब्बा.

१००८. सत्थरि कङ्खतीति सत्थु सरीरे वा गुणे वा उभयत्थ वा कङ्खति. सरीरे कङ्खमानो ‘द्वत्तिंसवरलक्खणपटिमण्डितं नाम सरीरं अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खति. गुणे कङ्खमानो ‘अतीतानागतपच्चुप्पन्नजाननसमत्थं सब्बञ्ञुतञाणं अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खति. उभयत्थ कङ्खमानो ‘असीतिअनुब्यञ्जनब्यामप्पभानुरञ्जिताय सरीरनिप्फत्तिया समन्नागतो सब्बञेय्यजाननसमत्थं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झित्वा ठितो लोकतारको बुद्धो नाम अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खति. अयञ्हिस्स अत्तभावे गुणे वा कङ्खनतो उभयत्थ कङ्खति नाम. विचिकिच्छतीति आरम्मणं निच्छेतुं असक्कोन्तो किच्छति किलमति. नाधिमुच्चतीति तत्थेव अधिमोक्खं न लभति. न सम्पसीदतीति चित्तं अनाविलं कत्वा पसीदितुं न सक्कोति, गुणेसु नप्पसीदति.

धम्मे कङ्खतीतिआदीसु पन ‘किलेसे पजहन्ता चत्तारो अरियमग्गा, पटिप्पस्सद्धकिलेसानि चत्तारि सामञ्ञफलानि, मग्गफलानं आरम्मणपच्चयभूतं अमतं महानिब्बानं नाम अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खन्तोपि ‘अयं धम्मो निय्यानिको नु खो अनिय्यानिको’ति कङ्खन्तोपि धम्मे कङ्खति नाम. ‘चत्तारो मग्गट्ठका चत्तारो फलट्ठकाति इदं सङ्घरतनं अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खन्तोपि, ‘अयं सङ्घो सुप्पटिपन्नो नु खो दुप्पटिपन्नो’ति कङ्खन्तोपि, ‘एतस्मिं सङ्घरतने दिन्नस्स विपाकफलं अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खन्तोपि सङ्घे कङ्खति नाम. ‘तिस्सो पन सिक्खा अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खन्तोपि, ‘तिस्सो सिक्खा सिक्खितपच्चयेन आनिसंसो अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खन्तोपि सिक्खाय कङ्खति नाम.

पुब्बन्तो वुच्चति अतीतानि खन्धधातायतनानि. अपरन्तो अनागतानि. तत्थ अतीतेसु खन्धादीसु ‘अतीतानि नु खो, न नु खो’ति कङ्खन्तो पुब्बन्ते कङ्खति नाम. अनागतेसु ‘अनागतानि नु खो, न नु खो’ति कङ्खन्तो अपरन्ते कङ्खति नाम. उभयत्थ कङ्खन्तो पुब्बन्तापरन्ते कङ्खति नाम. ‘द्वादसपदिकं पच्चयवट्टं अत्थि नु खो नत्थी’ति कङ्खन्तो इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु कङ्खति नाम. तत्रायं वचनत्थो – इमेसं जरामरणादीनं पच्चया ‘इदप्पच्चया’. इदप्पच्चयानं भावो ‘इदप्पच्चयता’. इदप्पच्चया एव वा ‘इदप्पच्चयता’; जातिआदीनमेतं अधिवचनं. जातिआदीसु तं तं पटिच्च आगम्म समुप्पन्नाति ‘पटिच्चसमुप्पन्ना’. इदं वुत्तं होति – इदप्पच्चयताय च पटिच्चसमुप्पन्नेसु च धम्मेसु कङ्खतीति.

१००९. सीलेनाति गोसीलादिना. वतेनाति गोवतादिनाव. सीलब्बतेनाति तदुभयेन. सुद्धीति किलेससुद्धि; परमत्थसुद्धिभूतं वा निब्बानमेव. तदेकट्ठाति इध पहानेकट्ठं धुरं. इमिस्सा च पाळिया दिट्ठिकिलेसो विचिकिच्छाकिलेसोति द्वेयेव आगता. लोभो दोसो मोहो मानो थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे पन अट्ठ अनागता. आहरित्वा पन दीपेतब्बा. एत्थ हि दिट्ठिविचिकिच्छासु पहीयमानासु अपायगमनीयो लोभो दोसो मोहो मानो थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति सब्बेपिमे पहानेकट्ठा हुत्वा पहीयन्ति. सहजेकट्ठं पन आहरित्वा दीपेतब्बं. सोतापत्तिमग्गेन हि चत्तारि दिट्ठिसहगतानि विचिकिच्छासहगतञ्चाति पञ्च चित्तानि पहीयन्ति. तत्थ द्वीसु असङ्खारिकदिट्ठिचित्तेसु पहीयन्तेसु तेहि सहजातो लोभो मोहो उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे किलेसा सहजेकट्ठवसेन पहीयन्ति. सेसदिट्ठिकिलेसो च विचिकिच्छाकिलेसो च पहानेकट्ठवसेन पहीयन्ति. दिट्ठिगतसम्पयुत्तससङ्खारिकचित्तेसुपि पहीयन्तेसु तेहि सहजातो लोभो मोहो थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे किलेसा सहजेकट्ठवसेन पहीयन्ति. सेसदिट्ठिकिलेसो च विचिकिच्छाकिलेसो च पहानेकट्ठवसेन पहीयन्ति. एवं पहानेकट्ठस्मिंयेव सहजेकट्ठं लब्भतीति इदं सहजेकट्ठं आहरित्वा दीपयिंसु.

तंसम्पयुत्तोति तेहि तदेकट्ठेहि अट्ठहि किलेसेहि सम्पयुत्तो. विनिब्भोगं वा कत्वा तेन लोभेन तेन दोसेनाति एवं एकेकेन सम्पयुत्तता दीपेतब्बा. तत्थ लोभे गहिते, मोहो मानो थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति अयं सङ्खारक्खन्धे किलेसगणो लोभसम्पयुत्तो नाम. दोसे गहिते, मोहो थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति अयं किलेसगणो दोससम्पयुत्तो नाम. मोहे गहिते, लोभो दोसो मानो थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति अयं किलेसगणो मोहसम्पयुत्तो नाम. माने गहिते, तेन सहुप्पन्नो लोभो मोहो थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति अयं किलेसगणो मानसम्पयुत्तो नाम. इमिना उपायेन तेन थिनेन तेन उद्धच्चेन तेन अहिरिकेन तेन अनोत्तप्पेन सम्पयुत्तो तंसम्पयुत्तोति योजना कातब्बा. तंसमुट्ठानन्ति तेन लोभेन…पे… तेन अनोत्तप्पेन समुट्ठितन्ति अत्थो.

इमे धम्मा दस्सनेन पहातब्बाति एत्थ दस्सनं नाम सोतापत्तिमग्गो; तेन पहातब्बाति अत्थो. ‘कस्मा पन सोतापत्तिमग्गो दस्सनं नाम जातो’ति? ‘पठमं निब्बानदस्सनतो’. ‘ननु गोत्रभु पठमतरं पस्सती’ति? ‘नो न पस्सति; दिस्वापि कत्तब्बकिच्चं पन न करोति, संयोजनानं अप्पहानतो. तस्मा पस्सती’ति न वत्तब्बो. यत्थ कत्थचि राजानं दिस्वापि पण्णाकारं दत्वा किच्चनिप्फत्तिया अदिट्ठत्ता ‘अज्जापि राजानं न पस्सामी’ति वदन्तो चेत्थ जानपदपुरिसो निदस्सनं.

१०११. अवसेसो लोभोति दस्सनेन पहीनावसेसो. लोभो दोसमोहेसुपि एसेव नयो. दस्सनेन हि अपायगमनीयाव पहीना. तेहि पन अञ्ञे दस्सेतुं इदं वुत्तं. ‘तदेकट्ठा’ति तेहि पाळियं आगतेहि तीहि किलेसेहि सम्पयोगतोपि पहानतोपि एकट्ठा पञ्च किलेसा. नेव दस्सनेन न भावनायाति इदं संयोजनादीनं विय तेहि मग्गेहि अप्पहातब्बतं सन्धाय वुत्तं. यं पन ‘‘सोतापत्तिमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेन सत्त भवे ठपेत्वा अनमतग्गे संसारवट्टे ये उप्पज्जेय्युं, नामञ्च रूपञ्च एत्थेते निरुज्झन्ती’’तिआदिना नयेन कुसलादीनम्पि पहानं अनुञ्ञातं, तं तेसं मग्गानं अभावितत्ता ये उप्पज्जेय्युं, ते उपनिस्सयपच्चयानं किलेसानं पहीनत्ता पहीनाति इमं परियायं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं.

१०१३. दस्सनेनपहातब्बहेतुकत्तिके इमे धम्मा दस्सनेन पहातब्बहेतुकाति निट्ठपेत्वा, पुन ‘तीणि संयोजनानी’तिआदि पहातब्बे दस्सेत्वा, तदेकट्ठभावेन हेतू चेव सहेतुके च दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ ‘किञ्चापि दस्सनेन पहातब्बेसु हेतूसु लोभसहगतो मोहो लोभेन सहेतुको होति, दोससहगतो मोहो दोसेन, लोभदोसा च मोहेनाति पहातब्बहेतुकपदेपेते सङ्गहं गच्छन्ति, विचिकिच्छासहगतो पन मोहो अञ्ञस्स सम्पयुत्तहेतुनो अभावेन हेतुयेव, न सहेतुकोति तस्स पहानं दस्सेतुं इमे धम्मा दस्सनेन पहातब्बहेतू’ति वुत्तं.

१०१८. दुतियपदे उद्धच्चसहगतस्स मोहस्स पहानं दस्सेतुं इमे धम्मा भावनाय पहातब्बहेतूति वुत्तं. सो हि अत्तना सम्पयुत्तधम्मे सहेतुके कत्वा पिट्ठिवट्टको जातो, विचिकिच्छासहगतो विय अञ्ञस्स सम्पयुत्तहेतुनो अभावा पहातब्बहेतुकपदं न भजति. ततियपदे अवसेसा अकुसलाति पुन अकुसलग्गहणं विचिकिच्छुद्धच्चसहगतानं मोहानं सङ्गहत्थं कतं. ते हि सम्पयुत्तहेतुनो अभावा पहातब्बहेतुका नाम न होन्ति.

१०२९. परित्तारम्मणत्तिके आरब्भाति आरम्मणं कत्वा. सयञ्हि परित्ता वा होन्तु महग्गता वा, परित्तधम्मे आरम्मणं कत्वा उप्पन्ना परित्तारम्मणा, महग्गते आरम्मणं कत्वा उप्पन्ना महग्गतारम्मणा, अप्पमाणे आरम्मणं कत्वा उप्पन्ना अप्पमाणारम्मणा. ते पन परित्तापि होन्ति महग्गतापि अप्पमाणापि.

१०३५. मिच्छत्तत्तिके आनन्तरिकानीति अनन्तरायेन फलदायकानि; मातुघातककम्मादीनमेतं अधिवचनं. तेसु हि एकस्मिम्पि कम्मे कते तं पटिबाहित्वा अञ्ञं कम्मं अत्तनो विपाकस्स ओकासं कातुं न सक्कोति. सिनेरुप्पमाणेपि हि सुवण्णथूपे कत्वा चक्कवाळमत्तं वा रतनमयपाकारं विहारं कारेत्वा तं पूरेत्वा निसिन्नस्स बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स यावजीवं चत्तारो पच्चये ददतोपि तं कम्मं एतेसं कम्मानं विपाकं पटिबाहेतुं न सक्कोति एव. या च मिच्छादिट्ठि नियताति अहेतुकवादअकिरियवादनत्थिकवादेसु अञ्ञतरा. तञ्हि गहेत्वा ठितं पुग्गलं बुद्धसतम्पि बुद्धसहस्सम्पि बोधेतुं न सक्कोति.

१०३८. मग्गारम्मणत्तिके अरियमग्गं आरब्भाति लोकुत्तरमग्गं आरम्मणं कत्वा. ते पन परित्तापि होन्ति महग्गतापि.

१०३९. मग्गहेतुकनिद्देसे पठमनयेन पच्चयट्ठेन हेतुना मग्गसम्पयुत्तानं खन्धानं सहेतुकभावो दस्सितो. दुतियनयेन मग्गभूतेन सम्मादिट्ठिसङ्खातेन हेतुना सेसमग्गङ्गानं सहेतुकभावो दस्सितो. ततियनयेन मग्गे उप्पन्नहेतूहि सम्मादिट्ठिया सहेतुकभावो दस्सितोति वेदितब्बो.

१०४०. अधिपतिं करित्वाति आरम्मणाधिपतिं कत्वा. ते च खो परित्तधम्माव होन्ति. अरियसावकानञ्हि अत्तनो मग्गं गरुं कत्वा पच्चवेक्खणकाले आरम्मणाधिपति लब्भति. चेतोपरियञाणेन पन अरियसावको परस्स मग्गं पच्चवेक्खमानो गरुं करोन्तोपि अत्तना पटिविद्धमग्गं विय गरुं न करोति. ‘यमकपाटिहारियं करोन्तं तथागतं दिस्वा तस्स मग्गं गरुं करोति न करोती’ति? करोति, न पन अत्तनो मग्गं विय. अरहा न किञ्चि धम्मं गरुं करोति ठपेत्वा मग्गं फलं निब्बानन्ति. एत्थापि अयमेवत्थो. वीमंसाधिपतेय्यन्ति इदं सहजाताधिपतिं दस्सेतुं वुत्तं. छन्दञ्हि जेट्ठकं कत्वा मग्गं भावेन्तस्स छन्दो अधिपति नाम होति, न मग्गो. सेसधम्मापि छन्दाधिपतिनो नाम होन्ति, न मग्गाधिपतिनो. चित्तेपि एसेव नयो. वीमंसं पन जेट्ठकं कत्वा मग्गं भावेन्तस्स वीमंसाधिपति चेव होति मग्गो चाति. सेसधम्मा मग्गाधिपतिनो नाम होन्ति. वीरियेपि एसेव नयो.

१०४१. उप्पन्नत्तिकनिद्देसे जाताति निब्बत्ता, पटिलद्धत्तभावा. भूतातिआदीनि तेसंयेव वेवचनानि. जाता एव हि भावप्पत्तिया भूता. पच्चयसंयोगे जातत्ता सञ्जाता. निब्बत्तिलक्खणप्पत्तत्ता निब्बत्ता. उपसग्गेन पन पदं वड्ढेत्वा अभिनिब्बत्ताति वुत्ता. पाकटीभूताति पातुभूता. पुब्बन्ततो उद्धं पन्नाति उप्पन्ना. उपसग्गेन पदं वड्ढेत्वा समुप्पन्नाति वुत्ता. निब्बत्तट्ठेनेव उद्धं ठिताति उट्ठिता. पच्चयसंयोगे उट्ठिताति समुट्ठिता. पुन उप्पन्नातिवचने कारणं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. उप्पन्नंसेन सङ्गहिताति उप्पन्नकोट्ठासेन गणनं गता. रूपं वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणन्ति इदं नेसं सभावदस्सनं. दुतियपदनिद्देसो वुत्तपटिसेधनयेन वेदितब्बो. ततियपदनिद्देसो उत्तानत्थोयेव.

अयं पन तिको द्विन्नं अद्धानं वसेन पूरेत्वा दस्सितो. लद्धोकासस्स हि कम्मस्स विपाको दुविधो – खणप्पत्तो, च अप्पत्तो च. तत्थ ‘खणप्पत्तो’ उप्पन्नो नाम. ‘अप्पत्तो’ चित्तानन्तरे वा उप्पज्जतु, कप्पसतसहस्सातिक्कमे वा. धुवपच्चयट्ठेन नत्थि नाम न होति, उप्पादिनो धम्मा नाम जातो. यथा हि – ‘‘तिट्ठतेव सायं, पोट्ठपाद, अरूपी अत्ता सञ्ञामयो. अथ इमस्स पुरिसस्स अञ्ञा च सञ्ञा उप्पज्जन्ति अञ्ञा च सञ्ञा निरुज्झन्ती’’ति (दी. नि. १.४१९). एत्थ आरुप्पे कामावचरसञ्ञापवत्तिकाले किञ्चापि मूलभवङ्गसञ्ञा निरुद्धा कामावचरसञ्ञाय पन निरुद्धकाले अवस्सं सा उप्पज्जिस्सतीति अरूपसङ्खातो अत्ता नत्थीति सङ्ख्यं अगन्त्वा ‘तिट्ठतेव’ नामाति जातो. एवमेव लद्धोकासस्स कम्मस्स विपाको दुविधो…पे… धुवपच्चयट्ठेन नत्थि नाम न होति, उप्पादिनो धम्मा नाम जातो.

यदि पन आयूहितं कुसलाकुसलकम्मं सब्बं विपाकं ददेय्य, अञ्ञस्स ओकासो न भवेय्य. तं पन दुविधं होति – धुवविपाकं, अधुवविपाकञ्च. तत्थ पञ्च आनन्तरियकम्मानि, अट्ठ समापत्तियो, चत्तारो अरियमग्गाति एतं ‘धुवविपाकं’ नाम. तं पन खणप्पत्तम्पि अत्थि, अप्पत्तम्पि. तत्थ ‘खणप्पत्तं’ उप्पन्नं नाम. ‘अप्पत्तं’ अनुप्पन्नं नाम. तस्स विपाको चित्तानन्तरे वा उप्पज्जतु कप्पसतसहस्सातिक्कमे वा. धुवपच्चयट्ठेन अनुप्पन्नं नाम न होति, उप्पादिनो धम्मा नाम जातं. मेत्तेय्यबोधिसत्तस्स मग्गो अनुप्पन्नो नाम, फलं उप्पादिनो धम्मायेव नाम जातं.

१०४४. अतीतत्तिकनिद्देसे अतीताति खणत्तयं अतिक्कन्ता. निरुद्धाति निरोधप्पत्ता. विगताति विभवं गता, विगच्छिता वा. विपरिणताति पकतिविजहनेन विपरिणामं गता. निरोधसङ्खातं अत्थं गताति अत्थङ्गता. अब्भत्थङ्गताति उपसग्गेन पदं वड्ढितं. उप्पज्जित्वा विगताति निब्बत्तित्वा विगच्छिता. पुन अतीतवचने कारणं हेट्ठा वुत्तमेव. परतो अनागतादीसुपि एसेव नयो. अतीतंसेन सङ्गहिताति अतीतकोट्ठासेन गणनं गता. कतमे तेति? रूपं वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं. परतो अनागतादीसुपि एसेव नयो.

१०४७. अतीतारम्मणत्तिकनिद्देसे अतीते धम्मे आरब्भातिआदीसु परित्तमहग्गताव धम्मा वेदितब्बा. ते हि अतीतादीनि आरब्भ उप्पज्जन्ति.

१०५०. अज्झत्तत्तिकनिद्देसे तेसं तेसन्ति पदद्वयेन सब्बसत्ते परियादियति. अज्झत्तं पच्चत्तन्ति उभयं नियकज्झत्ताधिवचनं. नियताति अत्तनि जाता. पाटिपुग्गलिकाति पाटियेक्कस्स पाटियेक्कस्स पुग्गलस्स सन्तका. उपादिण्णाति सरीरट्ठका. ते हि कम्मनिब्बत्ता वा होन्तु मा वा, आदिन्नगहितपरामट्ठवसेन पन इध उपादिण्णाति वुत्ता.

१०५१. परसत्तानन्ति अत्तानं ठपेत्वा अवसेससत्तानं. परपुग्गलानन्ति तस्सेव वेवचनं. सेसं हेट्ठा वुत्तसदिसमेव. तदुभयन्ति तं उभयं.

१०५३. अज्झत्तारम्मणत्तिकस्स पठमपदे परित्तमहग्गता धम्मा वेदितब्बा. दुतिये अप्पमाणापि. ततिये परित्तमहग्गताव. अप्पमाणा पन कालेन बहिद्धा कालेन अज्झत्तं आरम्मणं न करोन्ति. सनिदस्सनत्तिकनिद्देसो उत्तानोयेवाति.